آیت الله شیخ عباس محفوظی
مرجع تقلید شیعه
احکام دیه
[اقسام قتل]
قتل بر سه قسم واقع می شود:
1 قتل عمدی؛ که شخصی به قصد کشتن، کسی را به ناحق به قتل می رساند.
2 قتل شبه عمد؛ که شخصی به قصد دیگری غیر از کشتن، مثل ادب کردن یا کتک زدن (با وسیله ای که غالباً کشنده نیست، مثل عصا) صدمه ای به کسی می زند که موجب قتل او می شود.
3 قتل خطایی؛ که شخصی بدون قصد کشتن و بدون این که بخواهد به مقتول آسیبی برساند کاری کند که او کشته شود، مثلا به حیوانی سنگ پرتاب کند اتفاقاً موجب قتل کسی شود.
[احکام]
مسأله 2265 : اگر طفل یا دیوانه، کسی را بکشد، اگرچه عمدی باشد، ملحق به قتل خطاییست و اگر شخص دیگری را به تصور این که مستحق کشته شدن است، مثل کفر و قصاص، بکشد و بعداً معلوم شود که استحقاق کشته شدن را نداشته، این قتل ملحق به شبه عمد است.
مسأله 2266 : اگر کسی عمداً و به ناحق دیگری را بکشد، ولیّ مقتول می تواند قاتل را عفو کند یا بکشد، یا به مقداری که در مسأله بعد گفته می شود از او دیه بگیرد، امّا اگر از روی خطا بکشد، ولیّ مقتول حق ندارد او را بکشد، امّا می تواند دیه بگیرد.
مسأله 2267 : اگر قتل عمدی واقع شود دیه ای که قاتل باید بدهد یکی از شش چیز است:
1 صد شتر که داخل سال ششم شده باشند و افضل و احوط این است که شترها نر باشند، گرچه بنا بر اظهر این شرط لازم نیست.
2 دویست گاو.
3 هزار گوسفند.
4 دویست حُلّه و هر حُلّه دو پارچه ردا و ازار است و احتیاط در این است که از بُردهای یمنی باشد، که در
یمن می بافند.
5 هزار مثقال شرعی طلای سکه دار که هر مثال آن 18 نخود است و بنا بر اظهر نمی تواند طلای غیر سکه دار بدهد.
6 ده هزار درهم، که هر ده درهمی در زمان تشریع این قانون در اسلام به قیمت یک دینار که 18 نخود طلای سکّه دار است بوده و اختیار تعیین هر کدام از این شش چیز به دست قاتل است.
مسأله 2268 : دیه قتل شبه عمد و قتل خطا هر یک صد شتر است ولی سن شترها در هر کدام مختلف است که توضیح آن در کتاب های مفصل داده شده است.
مسأله 2269 : دیه چند چیز مثل دیه قتل است که مقدار آن در مسأله 2099
گفته شد:
1 اگر دو چشم کسی را کور کند، یا چهار پلک چشم او را از بین ببرد؛ و اگر یک چشم او را کور کند، باید نصف دیه قتل را بدهد.
2 اگر دو گوش کسی را ببُرد، یا کاری کند که هر دو گوش او کر شود؛ و اگر یک گوش او را ببرد یا کر کند، باید نصف دیه قتل را بدهد؛ و اگر نرمه گوش او را ببرد باید ثلث دیه قتل را بدهد.
3 اگر تمام بینی یا نرمه بینی کسی را ببُرد.
4 زبان کسی را از بیخ ببُرد، در صورتی که شخص لال نباشد.
5 تمام دندان های کسی را از بین ببرد و دیه هر کدام از دوازده دندان جلو دهان که شش عدد بالا و شش عدد پایین می باشد، پنجاه مثقال شرعی طلاست و هر مثقال شرعی 18 نخود است و اگر یکی از شانزده دندان عقب را که هشت عدد آنها بالا و هشت عدد پایین است از بین ببرد، باید 25 مثقال شرعی
طلا بدهد.
6 اگر هر دو دست کسی را از مچ جدا کند و اما اگر یک دست را از مچ جدا کند، باید نصف دیه قتل را بدهد.
7 اگر ده انگشت کسی را ببرد و دیه هر انگشت، ده یک (10 / 1) دیه قتل است.
8 اگر پشت کسی را طوری بشکند که دیگر درست نشود
و یا خمیده بماند.
9 اگر هر دو پستان زنی را ببرد و اما اگر یکی از آنها را ببرد، باید نصف دیه قتل را بدهد.
10 اگر هر دو پای کسی را تا مفصل یا بالاتر، یا همه ده انگشت پا را قطع کند؛ و دیه هر انگشت، ده یک (10 / 1) دیه قتل است.
11 اگر بیضه های مردی را از بین ببرد و یا آلت مردیِ کسی را از ختنه گاه یا بیشتر قطع کند و برای حکم دیه زن ها در این مورد باید به کتاب های مفصّل مراجعه شود.
12 اگر طوری به کسی آسیب برساند که عقل او از بین برود.
13 اگر به کسی صدمه ای بزند که دیگر بوها را احساس نکند.
14 اگر تمام موی سر و یا موی ریش کسی را از بین ببرد، به طوری که دیگر نرویَد و اگر موی ریش بعداً برویَد، بنا بر اظهر و احوط، یک سوم دیه باید داده شود و اگر موی سر برویَد باید تفاوت قیمت کسی که بنده است و چنین نقصی پیدا کرده داده شود.
15 شکسته یا کوبیده شدن تمام گردن، به طوری که نتواند آن را به طرف دیگر برگرداند.
16 کندن و یا قطع کردن تمام دو استخوان فک به طوری که همراه دندان ها نباشد (مانند کودک یا پیر که دندان ندارند) وگرنه برای از بین رفتن دندان ها دیه جداگانه لازم است.
17 از بین بردن یا قطع نخاع، اگرچه صاحبش بعداً زندگی کند.
18 افضا کردن زن به طوری که دیگر سالم نشود، البته اگر شوهر او بعد از تمام شدن نُه سال زن به وسیله نزدیکی کردن موجب این کار بشود دیه بر
او لازم نیست.
19 اگر دو قسمت برجسته پشت (الیتین) کسی را از بین ببرند.
20 اگر هر دو لب کسی را ببُرند.
21 اگر کاری کنند که شخص دید چشمش از بین برود و یا صدایش بیرون نیاید و صوت او از بین برود و یا مبتلا به بیماری ریزش بول شده و نتواند جلو ادرار خود را بگیرد که در هر یک از این موارد دیه کامل است و بعضی موارد دیگر نیز موجب دیه کامل می شود که به کتاب های مفصل مراجعه شود.
مسأله 2270 : اگر انسان کسی را عمداً و به ناحق بکشد، در صورت عفو و یا گرفتن دیه علاوه بر توبه، به عنوان کفاره باید دو ماه روزه بگیرد و شصت فقیر را سیر کند و یک بنده آزاد نماید، ولی اگر اشتباهاً بکشد، باید دیه او را بدهند (یعنی دیه بر عاقله است) و یک بنده آزاد کند و اگر نتواند بنده آزاد کند دو ماه روزه بگیرد و اگر این را هم نتواند، شصت فقیر را سیر کند.
مسأله 2271 : کسی که سوار حیوان است، اگر کاری کند که آن حیوان مضطرب شده به کسی آسیب برساند، ضامن است و نیز اگر دیگری کاری کند که حیوان به سوار خود یا به کس دیگر صدمه بزند، ضامن می باشد.
مسأله 2272 : اگر انسان کاری کند که زن حامله سقط کند، چنانچه چیزی که سقط شده نطفه باشد، دیه اش بیست مثقال شرعی طلا است، که هر مثقال آن هجده نخود می باشد و اگر عَلقَه، یعنی خون بسته باشد، چهل مثقال و اگر مُضغه، یعنی پاره گوشت باشد، شصت مثقال و اگر دارای استخوان شده باشد، هشتاد مثقال و اگر گوشت آورده ولی هنوز روح در او دمیده نشده، صد مثقال است، اگرچه افضل و احوط در این صورت دیه کامل است و اگر روح در او دمیده شده، چنانچه پسر باشد، دیه او هزار مثقال و اگر دختر باشد، دیه او پانصد مثقال شرعی است.
مسأله 2273 : اگر زن حامله کاری کند که بچه اش سقط شود، باید دیه آن را به تفصیلی که در مسأله قبل گفته شد، به وارث بچّه بدهد و به خود زن چیزی از آن نمی رسد.
مسأله 2274 : اگر کسی زن حامله را بکشد، باید دیه زن و بچه، هر دو را بدهد.
مسأله 2275 : اگر پوست سر یا صورت مردی را پاره کند و خون خارج نشود باید یک شتر به او بدهد و اگر به گوشت برسد و قدری از آن را هم ببرد، باید بنا بر اظهر دو شتر بدهد و اگر خیلی از گوشت را پاره کند، باید سه شتر بدهد و اگر به پرده نازک استخوان برسد، چهار شتر و اگر استخوان نمایان شود، پنج شتر و اگر استخوان بشکند، ده شتر و اگر بعضی از ریزه های استخوان از جای خود بیرون آید، پانزده شتر و اگر به پرده مغز برسد باید یک سوم دیه کامل را بدهد.
مسأله 2276 : اگر به صورت کسی سیلی یا چیز دیگر بزند به طوری که صورت او سرخ شود، باید یک مثقال و نیم شرعی طلا، که هر مثقال آن هجده نخود است بدهد و اگر کبود شود، سه مثقال و اگر سیاه شود، بنا بر اظهر باید شش مثقال شرعی طلا بدهد، ولی اگر جای دیگر بدن کسی را بوسیله زدن، سرخ یا کبود یا سیاه کند، باید نصف آنچه را که گفته شد بدهد.
مسأله 2277 : اگر به حیوان حلال گوشت کسی زخم بزند، یا چیزی از بدن آن را ببُرد، باید تفاوت قیمت سالم و معیوب آن را به صاحبش بدهد.
مسأله 2278 : اگر انسان سگ شکاری کسی را بکشد، بنا بر احوط باید بر چهل درهم توافق نمایند و اگر سگی که خانه را حفاظت می کند، یا سگ گله کسی را تلف نماید، بنا بر احتیاط باید بیست درهم و یا یک گوسفند بدهد و اگر سگی که باغ را حفاظت می کند بکشد، باید بیست درهم و یا قیمت فعلی آن را بدهد.