آیه الله العظمی محمدعلی علوی گرگانی
مرجع تقلید شیعه
مسائل امر به معروف و نهی از منکر
اشاره
یکی از واجبات مهم دین اسلام «امر به معروف و نهی از منکر» یعنی نظارت و مراقبت همگانی در اصلاح جامعه است. همه مسلمانان باید نسبت به یکدیگر احساس وظیفه کنند و خود را در برابر کارهای دیگران مسئول دانسته، دستور دهنده به نیکی و بازدارنده از بدی باشند. در سایه عمل به چنین وظیفه ای است که جامعه در مسیر صحیح خود گام برمی دارد و ناآگاهان هدایت می شوند.
مسأله 2872 - «معروف» یعنی چیزی که به حکم شرع یا عقل انجام آن واجب یا مستحب است، و «منکر» یعنی چیزی که به حکم شرع یا عقل انجام آن قبیح و حرام یا مکروه است؛ و از این نظر فرقی میان امور فردی و اجتماعی نیست. بنابراین امر به معروف و نهی از منکر یک وظیفه عمومی است و حکومت ها و افراد مردم همه دربرابر یکدیگر مسئولیت دارند و باید به این وظیفه عمل نمایند.
مسأله 2873 - امر به معروف و نهی از منکر با شرایطی که بیان خواهد شد واجب و ترک آن معصیت است؛ و در مستحبات و مکروهات نیز امر و نهی مستحب می باشد.
مسأله 2874 - امر به معروف و نهی از منکر واجب کفایی می باشد؛ بنابراین اگر بعضی از مکلفین به آن اقدام کنند و مقصود حاصل شود، از دیگران ساقط می شود. و اگر اقامه معروف و جلوگیری از منکر بر اجتماعِ جمعی از مکلفین متوقف باشد، واجب است اجتماع نمایند.
مسأله 2875 - اگر امر و نهی بعضی افراد مؤثر واقع نشود و برخی دیگر احتمال دهند امر و نهی آنان اثربخش است، برآنها واجب می شود.
مسأله 2876 - هنگام وجوب امر به معروف و نهی از منکر با زبان، یادآوری مسائل شرعی کفایت نمی کند؛ بلکه انسان باید امر و نهی نماید.
مسأله 2877 - هدف امر به معروف برپایی واجب، و هدف نهی از منکر جلوگیری از حرام است؛ بنابراین در امر به معروف و نهی از منکر قصد قربت معتبر نیست.
شرایط امر به معروف و نهی از منکر
مسأله 2878 - کسی که می خواهد امر به معروف و نهی از منکر کند باید «معروف» را از «منکر» تشخیص دهد؛ پس کسی که معروف و منکر را نمی شناسد، حق ندارد بلکه نمی تواند امر به معروف و نهی از منکر نماید.
مسأله 2879 - در واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر سه شرط لازم است؛ 1 - احتمال دهد امر و نهی او اثربخش باشد؛ پس اگر بداند اثر نمی کند واجب نیست. 2 - بداند یا مطمئن باشد که گنه کار قصد ادامه یا تکرار گناه را دارد؛ پس اگر بداند یا گمان کند که تکرار نمی کند واجب نیست. 3 - در امر و نهی مفسده مهم تری وجود نداشته باشد؛ پس اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح عقلایی دهد که با امر و نهی او زیان جانی یا آبرویی یا مالی قابل توجهی به او یا خویشان یا نزدیکان او و یا به عده ای از مؤمنین می رسد، امر و نهی واجب نیست؛ بلکه در بسیاری موارد حرام می باشد.
مراتب امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر مراتبی دارد که درصورت احتمال حاصل شدن مقصود از مرتبه پایین، اقدام در حد مرتبه بالاتر جایز نیست؛ و مراتب امر و نهی از این قرار است: مرتبه اول به گونه ای با گنه کار برخورد شود که احساس کند ارتکاب گناه سبب شده با وی این گونه برخورد می کنند؛ مثل اینکه از او روی بگردانند یا با چهره خشمگین با وی ملاقات کنند و یا با او رفت و آمد نکنند. واگر در این مرتبه درجاتی باشد و احتمال تأثیر درجه ضعیف وجود داشته باشد، به همان درجه ضعیف اکتفا کنند؛ مثلاً اگر احتمال داده شود که با ترک تکلّم مقصود حاصل می شود، به همان اکتفا شود و به درجه بالاتر عمل نکنند؛ خصوصا اگر طرف او شخصی باشد که این عمل موجب هتک او می شود.
مسأله 2880 - اگر اعراض نمودن و ترک معاشرت با گناه کار موجب تخفیف معصیت می شود یا احتمال تخفیف داده شود، واجب است اعراض شود؛ هرچند بداند که گناه کار معصیت را به طور کلی ترک نخواهد کرد. و این امر در صورتی است که با مراتب دیگر نتواند از معصیت جلوگیری کند. مرتبه دوم امر به معروف و نهی از منکر را با زبان انجام دهد؛ پس با احتمال تأثیر و وجود دیگر شرایط واجب است گنه کار را از انجام گناه نهی کند، و به کسی که واجب را ترک کرده به انجام آن دستور دهد.
مسأله 2881 - اگر احتمال دهد پند و اندرز در گنه کار اثر می کند، باید به آن اکتفا کند و از آن فراتر نرود؛ ولی اگر موعظه مؤثر نباشد، چنانچه احتمال دهد امر و نهی مؤثر است باید امر و نهی کند؛ گرچه متوقف بر سخت گیری و درشتی در گفتار باشد. ولی باید از دروغ و یا گناه دیگر بپرهیزد. مرتبه سوم استفاده از قدرت و زور؛ پس اگر انسان بداند یا مطمئن شود شخص بدون اعمال قدرت و زور واجب را بجا نمی آورد یا منکر را رها نمی کند، واجب است از قدرت و زور استفاده کند؛ به شرط آنکه از قدر لازم تجاوز ننماید.
مسأله 2882 - اگر جلوگیری از گناه متوقف بر گرفتن دست گناه کار یا خارج کردن وی از محل انجام گناه یا گرفتن ابزار گناه یا تصرف در آن باشد، جایز بلکه واجب است انجام شود؛ ولی نابود کردن اموال محترم او جایز نیست و موجب ضمان است؛ مگر آنکه جلوگیری از گناه مهم به آن وابسته باشد که ظاهرا در این صورت ضامن نیست.
مسأله 2883 - برای جلوگیری از گناه ارتکاب گناه دیگر جایز نیست؛ اما اگر گناه از مواردی باشد که مورد اهتمام شارع مقدس است و به هیچ وجه به آن راضی نیست مثل قتل نفس محترمه باید به هرشکل ممکن با رعایت درجاتی که گفته شد از آن جلوگیری شود.
مسأله 2884 - اگر جلوگیری از معصیت بر کتک زدن و سخت گرفتن بر گناه کار متوقف باشد جایز است؛ ولی باید زیاده روی نشود. و بهتر است در این صورت از حاکم شرع اجازه گرفته شود.
مسأله 2885 - اگر جلوگیری از معصیت یا اقامه واجب بر مجروح کردن یا کشتن متوقف باشد، باید با اجازه حاکم شرع و با حصول شرایط آن صورت پذیرد و خودسرانه جایز نیست.
مسأله 2886 - اگر گناه از اموری است که جلوگیری از آن در نظر شارع مقدس از اهمیت ویژه ای برخوردار است و گناه کار به هیچ وجه حاضر به رها کردن گناه نیست، جلوگیری از آن به هر شیوه ممکن جایز بلکه واجب است. مثلاً اگر کسی قصد جان فردی را نماید که ریختن خون او جایز نیست، باید به هر شیوه ممکن از او جلوگیری شود؛ گرچه به کشته شدن مهاجم منتهی شود؛ و در این مورد اجازه حاکم شرع لازم نیست. ولی درصورتی که جلوگیری به غیر از قتل مهاجم امکان پذیر است، باید به همان اکتفا نماید؛ و در هر حال اگر از حد لازم تجاوز کند معصیت کار است و احکام متجاوز بر او جاری می شود.