حضرت آیت الله حاج میرزا یدالله دوزدوزانی تبریزی
مرجع تقلید شیعه
احکام وقف
مسأله 2685 ) اگر کسی چیزی را وقف کند، از ملک او خارج می شود و خود او و دیگران نمی توانند آن را ببخشند و یا بفروشند. کسی هم از آن ملک ارث نمی برد ولی در بعضی از موارد که در مسأله «2102» گفته شد، فروختن آن اشکال ندارد.
مسأله 2686 ) لازم نیست صیغه وقف را به عربی بخوانند، بلکه اگر مثلاً بگوید خانه خود را وقف کردم و کسی که خانه برای او وقف شده یا وکیل یا ولیّ وی بگوید قبول کردم، وقف صحیح است بلکه وقف، با عمل نیز محقق می شود، مثلاً چنانچه فرشی را به قصد وقف بودن در مسجد بیندازد و یا جایی را به قصد مسجد بودن بسازد و در اختیار نمازگزاران بگذارد، وقفیّت محقق می شود. در موقوفات عامّه مثل مسجد و مدرسه یا چیزی که برای عموم وقف کند یا مثلاً برای فقرا یا سادات وقف نماید، قبول کردن کسی برای صحت وقف لازم نیست.
مسأله 2687 ) اگر ملکی را برای وقف معین کند و پیش از خواندن صیغه وقف پشیمان شود یا بمیرد، وقف درست نیست.
مسأله 2688 ) کسی که مالی را وقف می کند، احوط و اولی این است که قصد قربت داشته باشد و از موقع خواندن صیغه، مال را برای همیشه وقف کند. اگر مثلاً بگوید این مال پس از مردن من وقف باشد، چون از موقع خواندن صیغه تا مردنش وقف نبوده، صحیح نیست، نیز اگر بگوید تا ده سال وقف باشد و پس از آن نباشد یا بگوید تا ده سال وقف باشد، بعد پنج سال وقف نباشد و دوباره وقف باشد، وقف صحیح نمی باشد.
مسأله 2689 ) وقف در صورتی صحیح است که مال وقف را به تصرف کسی که برای او وقف شده یا وکیل یا ولیّ او بدهند اما اگر چیزی را بر اولاد صغیر خود وقف کند و از طرف آنان قصد قبض کرده نگهداری نماید، وقف صحیح است.
مسأله 2690 ) ظاهر این است که در وقف های عام از قبیل مدارس و مساجد، قبض معتبر نباشد و وقفیّت به مجرّد وقف کردن محقق می شود.
مسأله 2691 ) کسی که مال خود را وقف می کند باید مکلّف و عاقل باشد و شرعاً بتواند در مال خود تصرف کند، بنابر این سفیهی که مال خود را در کارهای بیهوده مصرف می کند، چون حق ندارد در مال خود تصرف نماید، اگر چیزی وقف کند، صحیح نیست.
مسأله 2692 ) اگر مالی را برای کسانی که به دنیا نیامده اند وقف کند، درست نیست ولی اگر برای زندگان و پس از آن ها برای کسانی که بعداً به دنیا می آیند وقف نماید مثلاً چیزی را برای اولاد خود وقف کند که بعد از آنان وقف نوه های او باشد و هر دسته ای پس از دسته دیگر از وقف استفاده کنند، صحیح است.
مسأله 2693 ) اگر چیزی را برای خودش وقف کند مثل آن که دکانی را وقف کند که درآمدی آن را پس از مرگ او خرج مقبره اش نمایند، صحیح نیست ولی اگر مثلاً مالی را بر فقرا وقف کند و خودش فقیر شود، می تواند از منافع وقف استفاده نماید.
مسأله 2694 ) اگر برای چیزی که وقف کرده متولّی معین کند، باید مطابق قرارداد او رفتار نمایند. اگر معین نکند، چنانچه بر افراد مخصوصی مثلاً بر اولاد خود وقف کرده باشد و آنها بالغ باشند، اختیار با خود آنان است. اگر بالغ نباشند اختیار با ولیّ ایشان است و برای استفاده از وقف اجازه حاکم شرع لازم نیست.
مسأله 2695 ) اگر ملکی را مثلاً بر فقرا یا سادات وقف کند، یا وقف نماید که منافع آن به مصرف خیرات برسد، در صورتی که برای آن ملک متولّی معین نکرده باشد، اختیار آن با حاکم شرع است.
مسأله 2696 ) اگر ملکی را بر افراد مخصوصی مثلاً بر اولاد خود وقف کند که هر طبقه ای پس از طبقه دیگر از آن استفاده کنند، چنانچه متولی ملک آن را اجاره دهد و بمیرد، اجاره باطل نمی شود، ولی اگر متولی نداشته باشد و یک طبقه از کسانی که ملک بر آن ها وقف شده، آن را اجاره دهند و در بین مدت اجاره بمیرد، اجاره باطل می شود. در صورتی که مستأجر مال الإجاره تمام مدت را داده باشد، مال الإجاره از زمان مردن شان تا آخر مدت اجاره را از مال آنان می گیرد.
مسأله 2697 ) اگر ملک وقف خراب شود، از وقف بیرون نمی رود.
مسأله 2698 ) ملکی که مقداری از آن وقف است و مقداری از آن وقف نیست، اگر تقسیم نشده باشد، حاکم شرع یا متولی وقف می تواند با نظر افراد آگاه سهم وقف را جدا کند.
مسأله 2699 ) اگر متولی وقف خیانت کند و درآمد آن را به مصرفی که معین شده نرساند، حاکم شرع می تواند به جای او متولی امینی معین نماید.
مسأله 2700 ) فرشی را که برای حسینیه وقف کرده اند، نمی شود برای نماز به مسجد ببرند، اگرچه مسجد نزدیک حسینیه باشد.
مسأله 2701 ) اگر ملکی را برای تعمیر مسجدی وقف نمایند، چنانچه مسجد احتیاج به تعمیر ندارد و انتظار هم نمی رود که تا مدتی احتیاج به تعمیر پیدا کند، می توانند درآمد ملک را به مصرف مسجدی که احتیاج به تعمیر دارد، برسانند.
مسأله 2702 ) اگر ملکی را وقف کند که درآمد آن را خرج تعمیر مسجد نمایند و به امام جماعت و به کسی که در مسجد اذان می گوید بدهند، در صورتی که بدانند یا گمان داشته باشند که برای هر یک چه مقدار معین کرده، باید همان طور مصرف کنند. اگر یقین یا گمان نداشته باشند، باید اوّل مسجد را تعمیر کنند و اگر چیزی زیاد آمد، بین امام جماعت و کسی که اذان می گوید، به طور مساوی قسمت نمایند. بهتر آن است که این دو نفر در تقسیم با یکدیگر صلح کنند.