آیت الله حاج شیخ محمد رحمتی
مرجع تقلید شیعه
احکام غصب
غصب آن است که انسان از روی ظلم، بر مال یا حق کسی مسلّط شود، و این یکی از گناهان بزرگ است که اگر کسی انجام دهد، در قیامت به عذاب سخت گرفتار می شود. از حضرت پیغمبر اکرم (ص) روایت شده است هر کس یک وجب زمین از دیگری غصب کند در قیامت آن زمین را از هفت طبقهی آن مثل طوق به گردن او می اندزند.
مسأله2664_ اگر کسی نگذارد مردم از مسجد و مدرسه و پل و جاهای دیگری که برای عموم ساخته شده استفاده کنند، حق آنان را غصب نموده و همچنین است، اگر کسی در مسجد جائی را برای خود بگیرد و دیگری را نگذارد که از آنجا استفاده نماید.
مسأله2665_ چیزی را که کسی پیش طلب کار گرو می گذارد، باید پیش او بماند که اگر طلب او را ندهد طلب خود را از آن به دست آورد، پس اگر پیش از آنکه طلب او را بدهد آن چیز را از او بگیرد، حق او را غصب کرده است.
مسأله2666_ مالی را که نزد کسی گرو گذاشته اند اگر دیگری غصب کند هر یک ازصاحب مال و طلب کار می تواند چیزی را که غصب کرده از او مطالبه نماید و چنانچه آن چیز را از او بگیرد، باز هم در گر است و اگر آن چیز از بین برود و عوض آن را بگیرند، آن عوض هم مثل خود آن چیز گرو می باشد.
مسأله2667_ اگر کسی چیزی را غصب کند، باید به صاحبش برگرداند و اگر از بین برود، باید عوض آن را به او بدهد.
مسأله2668_ اگر از آنچه که غصب کرده، منفعتی به دست آید مثلاً از گوسفندی که غصب کرده برّه ای پیدا شود، مال صاحب مال است و نیز کسی که مثلاً خانه ای غصب کرده اگرچه در آن ننشیند باید اجارهی آن را بدهد.
مسأله2669_ اگر کسی از بچه یا دیوانه چیزی را که مال آنها است غصب کند باید آن را به ولیّ او بدهد و اگر از بین رفته، باید عوض آن را بدهد.
مسأله2670_ هرگاه دو نفر با هم چیزی را غصب کنند، اگرچه هر یک به تنهائی می توانسته آن را غصب نماید، هر کدام آنان ضامن نصف آن است.
مسأله2671_ اگر چیزی را که غصب کرده با چیز دیگری مخلوط کند مثلاً گندمی را که غصب کرده با جو مخلوط نماید، چنانچه جدا کردن آن ممکن است. اگرچه زحمت داشته باشد باید جدا کند و به صاحبش برگرداند.
مسأله2672_ اگر شخصی مثلاً گوش واره ای را که غصب کرده خراب نماید، باید آن را با مزد ساختنش به صاحب آن بدهد و چنانچه برای اینکه مزد ندهد بگوید آن را مثل اوّل می سازم، مالک مجبور نیست قبول نماید، و نیز مالک نمی تواند او را مجبور کند که آن را مثل اوّل بسازد.
مسأله2673_ اگر چیزی را که غصب کرده به طوری تغییر دهد که از اول بهتر شود مثلاً طلائی را که غصب کرده گوشواره بسازد، چنانچه صاحب مال بگوید مال را به همین صورت بده، باید به او بدهد و نمی تواند برای کاری که کرده مزد بگیرد و همچنین بدون اجازهی مالک حق ندارد آن را به صورت اوّل در آورد، و اگر بدون اجازهی او آن چیز را مثل اول کند، باید بنا بر احتیاط مزد ساختن آن را هم به صاحبش بدهد.
مسأله2674_ اگر چیزی را که غصب کرده به طوری تغییر دهد که از اول بهتر شود، و صاحب مال بگوید باید آن را به صورت اول در آوری واجب است آن را به صورت اول در آورد و چنانچه قیمت آن به جهت تغییر دادن از اولش کمتر شود باید تفاوت آن را به صاحبش بدهد، پس طلائی را که غصب کرده اگر گوش واره بسازد و صاحب آن بگوید باید به صورت اول در آوری، در صورتی که بعد از آب کردن، قیمت آن از قیمت پیش از گوشواره ساختن به سبب کم شدن وزن آن کمتر شود، باید تفاوت آن را بدهد. و هم چنین است بنا بر احتیاط در صورت کم نشدن وزن.
مسأله2675_ اگر در زمینی که غصب کرده زراعت کند، یا درخت بنشاند. زراعت و درخت و میوه آن مال خود اوست، و چنانچه صاحب زمین راضی نباشد که زراعت و درخت در زمین او بماند، کسی که غصب کرده باید فوراً زراعت یا درخت خود را اگرچه ضرر نماید از زمین بیرون آورد و نیز باید اجارهی زمین را در مدتی که زراعت و درخت در آن بوده به صاحب زمین بدهد، و خرابی هایی را که در زمین پیدا شده، درست کند، مثلاً جای درخت ها را پر نماید، و اگر به سبب اینها قیمت زمین از اول کمتر شود، باید تفاوت آن را هم بدهد. و نمی تواند صاحب زمین را مجبور کند که زمین را به او بفروشد، یا اجاره دهد. ونیز صاحب زمین نمی تواند او را مجبور کند که درخت یا زراعت را به او بفروشد.
مسأله2676_ اگر صاحب زمین راضی شود که زراعت و درخت در زمین او بماند، کسی که آن را غصب کرده، لازم نیست درخت و زراعت را بیرون آورد ولی باید اجارهی آن زمین را از وقتی که غصب کرده تا وقتی که صاحب زمین راضی شده بدهد.
مسأله2677_ اگر چیزی که غصب کرده از بین برود، در صورتی که مثل گاو و گوسفند باشد که از جهت خصوصیات شخصی قیمت آن درنظر عقلاء با قیمت فرد دیگری فرق دارد، باید قیمت آن را بدهد و چنانچه قیمت بازار آن فرق کرده باشد باید قیمت وقتی را که غصب کرده بدهد، و احتمال قوی دارد که ضامن قیمت هنگام تلف شدن باشد و احتیاط مستحب است که بالاترین قیمتی را که از زمان غصب تا زمان تلف داشته بدهد.
مسأله2678_ اگر چیزی را که غصب کرده از بین رفته مانند گندم و جو باشد که قیمت افرادش از جهت خصوصیات شخصیه با هم فرق ندارد، باید مثل همان چیزی را که غصب کرده بدهد ولی چیزی را که می دهد باید خصوصیات نوعی و سنخیش مانند چیزی باشد که آن را غصب کرده و از بین رفته است. مثلاً اگر از قسم اعلای برنج غصب کرده نمی تواند از قسم پست بدهد.
مسأله2679_ اگر چیزی را که مثل گوسفند است غصب نماید و از بین برود چنانچه قیمت بازار آن فرق نکرده باشد، ولی در مدتی که پیش او بوده مثلاً چاق شده باشد، باید قیمت وقتی را که چاق بوده بدهد.
مسأله2680_ اگر چیزی را که غصب کرده دیگری از او غصب نماید و از بین برود، صاحب مال می تواند عوض آن را از هر یک از آنان بگیرد، یا از هر کدام آنان مقداری از عوض آن را مطالبه نماید و چنانچه عوض مال را از اولی بگیرد، اولی می تواند آنچه را داده از دومی بگیرد، ولی اگر از دومی بگیرد، او نمی تواند آنچه را که داده از اولی مطالبه نماید.
مسأله2681_ اگر چیزی را که می فروشند یکی از شرط های معامله در آن نباشد مثلاً چیزی را که باید با وزن خرید و فروش کنند بدون وزن معامله نمایند معامله باطل است. و چنانچه فروشنده و خریدار با قطع نظر از معامله راضی باشند که در مال یکدیگر تصرف کنند اشکال ندارد، وگر نه چیزی را که از یکدیگر گرفته اند مثل مال غصبی است، و باید آن را به هم دیگر برگردانند. و در صورتی که مال هر یک در دست دیگری تلف شود، چه بداند معامله باطل است چه نداند، باید عوض آن را بدهد.
مسأله2682_ هر گاه مالی را از فروشنده بگیرد که آن را ببیند یا مدتی نزد خود نگهدارد تا اگر پسندید بخرد، در صورتی که آن مال تلف شود، باید عوض آن را بنا بر احتیاط به صاحبش بدهد. و بهتر است با هم مصالحه کنند.