آیت الله حاج شیخ محمد رحمتی
مرجع تقلید شیعه
احکام سر بریدن و شکار کردن حیوانات
اشاره
مسأله2702_ اگر حیوان حلال گوشت را به دستوری که بعداً گفته می شود سر ببرند وحشی باشد یا اهلی، بعد از جان دادن، گوشت آن حلال و بدن آن پاک است، ولی حیوانی که انسان با آن وطی (نزدیکی) کرده و نسل آن حیوان و گوسفندی که شیر خوک خورده تا بزرگ شده و استخوانش محکم گشته و بچّه های آن و همچنین حیوانی که نجاستخوار شده، اگر به دستوری که در شرع معین نموده اند آن را استبراء نکرده باشند، بعد از سر بریدن گوشت آنها حلال نیست.
مسأله2703_ حیوان حلال گوشت وحشی مانند آهو و کبک و بز کوهی و حیوان حلال گوشتی که اهلی بوده و بعداً وحشی شده مثل گاو و شتر اهلی که فرار کرده و وحشی شده است، اگر به دستوری که بعداً گفته می شود آنها را شکار کنند پاک و حلال است، ولی حیوان حلال گوشت اهلی مانند گوسفند و مرغ خانگی و حیوان حلال گوشت وحشی که به سبب تربیت کردن اهلی شده است، با شکار کردن پاک و حلال نمیشود.
مسأله2704_ حیوان حلال گوشت وحشی در صورتی با شکار کردن پاک و حلال می شود که بتواند فرار کند یا پرواز نماید، بنا بر این بچه آهو که نمی تواند فرار کند و بچه کبک که نمی تواند پرواز نماید، با شکار کردن پاک و حلال نمی شود، و اگر آهو و بچه اش را که نمی تواند فرار کند، با یک تیر شکار نماید آهو حلال و بچه اش حرام است.
مسأله2705_ حیوان حلال گوشتی که مانند ماهی خون جهنده ندارد. اگر به خودی خود بمیرد پاک می باشد ولی گوشتش حرام است.
مسأله2706_ حیوان حرام گوشتی که خون جهنده ندارد مانند مار، مرده آن پاک است ولی با سر بریدن حلال نمی شود.
مسأله2707_ سگ و خوک با سر بریدن و شکار کردن پاک نمی شوند و خوردن گوشت آنها هم حرام است و حیوان حرام گوشتی را که مانند گرگ و پلنگ، درنده و گوشت خوار است اگر به دستوری که گفته می شود سر ببرند یا با تیر و مانند آن با شرایط شکار کنند پاک است، ولی گوشت آن حلال نمی شود، و اگر با سگ شکاری آن را شکار کنند، پاک شدن بدنش هم اشکال دارد.
مسأله2708_ فیل و خرس و بوزینه و موش و حیواناتی که مانند سوسمار در داخل زمین زندگی می کنند، اگر خون جهنده داشته باشند و به خودی خود بمیرند، نجسند. ولی اگر سر آنها را با شرایطی که بعداً ذکر می شود ببرند، یا آنها را با اسلحه، تیر و مانند آن با شرایطی که گفته می شود شکار نمایند پاکند.
مسأله2709_ اگر از شکم حیوان زنده بچه مرده ای بیرون آید یا آن را بیرون آوردند، خوردن گوشت آن حرام است.
دستور سر بریدن حیوانات
مسأله2710_ دستور سر بریدن حیوان آن است که چهار رگ بزرگ گردن آن را به طور کامل ببرند و اگر آنها را بشکافند کافی نیست. و معروف این است که بریدن این چهار رگ واقع نمی شود مگر اینکه از زیر برآمدگی گلو ببرند، و آن چهار رگ عبارت است از مجرای نفس و مجرای خوردن و دو رگ کلفتی که در دو طرف مجرای نفس می باشد.
مسأله2711_ اگر بعضی از چهار رگ را ببرند و صبر کنند تا حیوان بمیرد بعد بقیه را ببرند حلال نمی شود؛ اما در صورتی که چهار رگ را پیش از جان دادن حیوان ببرند ولی به طور معمول پشت سر هم نباشد، پاک بودن و حلال شدن حیوان محل اشکال است گرچه بعید نیست ولی احتیاط ترک نشود مگر آنکه فاصله عرفاً به حساب نیاید.
مسأله2712_ اگر گرگ گلوی گوسفندی را به طوری گاز بگیرد که از چهار رگی که در گردن است و باید بریده شود، چیزی نمانده، آن گوسفند حرام می شود. ولی اگر مقداری از گردن را گاز بگیرد و چهار رگ باقی باشد، یا جای دیگر بدن را گاز گرفت در صورتی که گوسفند زنده باشد و به دستوری که گفته می شود سر آن را ببرند حلال و پاک می باشد. و احتمال دارد که اگر تنها حلقوم باقی باشد به بریدن آن حیوان حلال گردد.
شرائط سر بریدن حیوان
مسأله2713_ سر بریدن حیوان چند شرط دارد:
«اول» کسی که سر حیوان را می برد چه مرد باشد، چه زن، باید مسلمان باشد. و بچه مسلمان هم اگر ممیز باشد یعنی خوب و بد را بفهمد می تواند سر حیوان را ببرد و اما کسی که از کفار یا فرقه هایی است که در حکم کفارند مانند غلاة و خوارج و نواصب نمی توانند سر حیوان را ببرد.
«دوم» سر حیوان را با چیزی ببرند که از آهن باشد ولی چنانچه آهن پیدا نشود و طوری باشد که اگر سر حیوان را نبرند می میرد، یا ضرورتی مقتضی سر بریدنش شود، با چیز تیزی که چهار رگ آن را جدا کند مانند شیشه و سنگ تیز و پوست بیرونی نِیْ می شود سر آن را برید. بلکه بعید نیست با استخوان نیز بتوان سر برید.
«سوم» در موقع سر بریدن، صورت و دست و پا و شکم حیوان رو به قبله باشد و کسی که می داند باید رو به قبله سر ببرد، اگر عمداً حیوان را رو به قبله نکشد، حیوان حرام می شود ولی اگر فراموش کند، یا مسأله را نداند، یا قبله را اشتباه کند، یا نداند قبله کدام طرف است، یا نتواند حیوان را رو به قبله کند، اشکال ندارد. و احتیاط مستحب آن است که برنده، سر (کشنده _ ذابح) نیز رو به قبله باشد.
«چهارم» وقتی می خواهد سر حیوان را ببرد، یا کارد به گلویش بگذارد به نیت سر بریدن، نام خدا را ببرد و همین قدر که بگوید بسم الله کافی است و اگر بدون قصد سر بریدن نام خدا را ببرد، آن حیوان پاک نمی شود و گوشت آن حرام است ولی اگر از روی فراموشی نام خدا را نبرد اشکال ندارد.
«پنجم» حیوان بعد از سر بریدن حرکتی بکند، اگرچه مثلاً چشم یا دم خود را حرکت دهد، یا پای خود را به زمین زند و این حکم در صورتی است که زنده بودن آن حیوان در حال ذبح مشکوک باشد و الا لزومی ندارد، ولی رعایت آن احتیاط است. و نیز واجب است که به اندازهی معمول آن حیوان خون از بدنش به طور معمول (نه سنگین) بیرون آید.
«ششم» آنکه بنا بر احتیاط واجب سر حیوان را در غیر پرندگان از بیرون آمدن روح از بدنش جدا نکنند بلکه خود این کار فی نفسه حتی در پرندگان محل اشکال است. بلی اگر از روی غفلت یا به جهت تیزی چاقو سر جدا شود اشکالی ندارد و ذبیحه حلال است و همچنین بنا بر احتیاط رگ سفیدی را که از مهره های گردن تا دم حیوان امتداد دارد و او را نخاع می گویند عمداً قطع نکنند. و گردن را قبل از مرگ حیوان را نشکنند.
«هفتم» آنکه کشتن از مذبح باشد و بنا بر احتیاط وجوبی جائز نیست کارد را پشت گردن فرو نموده و به طرف جلو بیاورد که گردن از پشت بریده شود.
دستور کشتن شتر
مسأله2714_ اگر بخواهند شتر را بکشند که بعد از جان دادن پاک و حلال باشد، باید با شرائطی که برای سر بریدن حیوانات گفته شد، کارد یا چیز دیگری را که از آهن و برنده باشد، در گودی بین گردن و سینه اش فرو کنند.
مسأله2715_ وقتی می خواهند کارد را به گردن شتر فرو ببرند، بهتر است که شتر ایستاده باشد ولی در حالی که زانوها را به زمین زده، یا به پهلو خوابیده و دست و پا و سینه اش و احتیاطاً گردنش در صورت امکان رو به قبله است، کارد را در گودی گردنش فرو کنند اشکال ندارد.
مسأله2716_ اگر به جای اینکه کارد در گودی گردن شتر فرو کنند سر آن را ببرند، یا گوسفند و گاو و مانند اینها را مثل شتر کارد در گودی گردنشان فرو کنند گوشت آنها حرام و بدن آنها نجس است، ولی اگر چهار رگ شتر را ببرند و تا زنده است به دستوری که گفته شد کارد در گودی گردنش فرو کنند گوشت آن حلال و بدن آن پاک است و نیز اگر کارد در گودی گردن گاو یا گوسفند و مانند اینها فرو کنند و تا زنده اند سر آنها را با همان شرایط ببرند حلال و پاک می باشند.
مسأله2717_ اگر حیوانی سرکش شود و نتوانند آن را به دستوری که در شرع معین شده بکشند، یا مثلاً در چاه بیفتد و بترسند که در آنجا بمیرد و کشتن آن به دستور شرع ممکن نباشد، هر جای بدنش را که زخم بزنند و در اثر همان زخم زدن جان بدهد حلال می شود و رو به قبله بودن آن لازم نیست ولی باید شرط های دیگری که برای سر بریدن حیوانات گفته شد رعایت شود.
چیزهائی که موقع سر بریدن حیوانات مستحب است
مسأله2718_ چند چیز در سر بریدن حیوانات مستحب یا شایسته است:
«اول» موقع سر بریدن گوسفند، دو دست و یک پای آن را ببندند و پای دیگرش را باز بگذارند. و موقع سر بریدن گاو چهار دست و پایش را ببندند و دم آن را باز بگذارند. و در موقع کشتن شتر در حال نشستگی دو دست آن را از پایین تا زانو، یا زیر بغل ببندند و پاهایش را باز بگذارند و مستحب است مرغ را بعد از سر بریدن رها کنند تا پر و بال بزند.
«دوم» پیش از کشتن حیوان آب جلوی آن بگذارند.
«سوم» کاری کنند که حیوان کمتر اذیت شود مثلاً کارد را خوب تیز کنند و با عجله سر حیوان را ببرند.
چیزهائی که در کشتن حیوانات مکروه است
مسأله2719_ چند چیز در کشتن حیوانات مکروه است:
«اول» پیش از بیرون آمدن روح، پوست حیوان را بکنند.
«دوم» در جائی حیوان را بکشند که حیوان دیگر آن را ببیند.
«سوم» در شب یا پیش از ظهر روز جمعه سر حیوان را ببرند ولی در صورت احتیاج عیبی ندارد.
«چهارم» خود انسان چهار پائی را که پرورش داده است بکشد.
احکام شکار کردن با اسلحه
مسأله2720_ اگر حیوان حلال گوشت وحشی را با اسلحه شکار کنند و بمیرد با پنج شرط حلال و بدنش پاک است:
«اول» آنکه اسلحهی شکار مثل کارد و شمشیر برنده باشد، یا مثل نیزه و تیر، تیز باشد که به سبب تیز بودن، بدن حیوان را پاره کند و اگر به وسیلهی معراض (چوبی است دو سر تیز و وسط کلفت) که بدن شکار را پاره کند حیوان کشته شود حلال و اگر با سنگینی حیوان را بکشد حرام است و در شکار با تیر کمان که آهن دارد ولو آهن به بدن شکار فرو نرود و به پهنا به حیوان برسد حیوان حلال است. و اگر با دام یا چوب یا سنگ و مانند اینها حیوانی را شکار کنند پاک نمی شود، و خوردن گوشت آن حرام است و چنانچه حیوانی را با تفنگ شکار کنند، و گلوله آن تیز باشد که در بدن حیوان فرو رود و آن را پاره کند بعید نیست پاک و حلال باشد گر چه خالی از شبه نیست. و اگر گلوله تیز نباشد بلکه با فشار در بدن حیوان فرو رود و حیوان را بکشد با به حرارتش بدن حیوان را بسوزاند و در اثر سوختن، حیوان بمیرد پاک و حلال بودنش اشکال دارد.
«دوم» کسی که شکار می کند باید مسلمان یا بچه مسلمانی باشد که خوب و بد را بفهمد و اگر کافر یا کسی که در حکم کافر است _ مانند غلاة و خوارج و نواصب _ حیوانی را شکار نماید، آن شکار حلال نیست.
«سوم» اسلحه را برای شکار کردن حیوان به کار برد و اگر مثلاً جائی را نشان کند و اتفاقاً حیوانی را بکشد، آن حیوان پاک نیست و آن شکار حلال نیست.
«چهارم» در وقت به کار بردن اسلحه نام خدا را ببرد و چنانچه عمداً نام خدا را نبرد شکار حلال نمی شود ولی اگر فراموش کند اشکال ندارد.
«پنجم» وقتی به حیوان برسد که مرده باشد، یا اگر زنده است به اندازهی سر بریدن آن وقت نباشد. و چنانچه به اندازهی سر بریدن وقت باشد و سر حیوان را نبرد تا بمیرد حرام است.
مسأله2721_ اگر دو نفر حیوانی را شکار کنند، و یکی از آنان مسلمان و دیگری کافر باشد یا یکی از آن دو، نام خدا را ببرد و دیگری عمداً نام خدا را نبرد، آن حیوان حلال نیست.
مسأله2722_ اگر بعد از آنکه حیوانی را تیر زدند مثلاً در آب بیفتد و انسان بداند که حیوان به واسطهی تیر و افتادن در آب جان داده، حلال نیست بلکه اگر نداند که جان دادن آن فقط به واسطهی تیر بوده نیز حلال نمی باشد.
مسأله2723_ اگر با سگ غصبی یا اسلحه غصبی حیوانی را شکار کند شکار حلال است و مال خود او می شود ولی گذشته از اینکه گناه کرده، باید اجرت اسلحه یا استفاده از سگ را به صاحبش بدهد.
مسأله2724_ اگر با شمشیر یا چیز دیگری که شکار کردن با آن صحیح است با شرط هایی که در مسألهی «2720» گفته شد، حیوانی را دو قسمت کنند، و سر و گردن در یک قسمت بماند و انسان وقتی برسد که حیوان جان داده باشد، هر دو قسمت حلال است. همچنین است اگر حیوان زنده باشد، ولی به اندازهی سر بریدن وقت نباشد. اما اگر به اندازهی سر بریدن وقت باشد و ممکن باشد که مقداری زنده بماند، قسمتی که سر و گردن ندارد حرام و قسمی که سر و گردن دارد، اگر سر آن را به دستوری که در شرع معین شده ببرند حلال و گرنه آن هم حرام می باشد.
مسأله2725_ اگر با چوب یا سنگ یا چیز دیگری که شکار کردن با آن صحیح نیست حیوانی را دو قسمت کنند، قسمتی که سر و گردن ندارد حرام است و قسمتی که سر و گردن دارد، اگر زنده باشد و ممکن باشد که مقداری زنده بماند و سر آن را به دستوری که در شرع معین شده ببرند حلال وگر نه آن قسمت هم حرام می باشد.
مسأله2726_ اگر حیوانی را شکار کنند، یا سر ببرند و بچهی زنده ای از آن بیرون آید چنانچه آن بچه را به دستوری که در شرع معین شده سر ببرند حلال وگرنه حرام می باشد.
مسأله2727_ اگر حیوانی را شکار کنند یا سر ببرند و بچهی مرده ای از شکمش بیرون آوردند، چنانچه خلقت آن بچه کامل باشد و مو یا کُرکْ در بدنش روئیده باشد و به طور متعارف بچه را زود بیرون آورند و نگذارند طول بکشد، پاک و حلال است.
شکار کردن با سگ شکاری
مسأله2728_ اگر سگ شکاری، حیوان وحشی حلال گوشتی را شکار کند، پاک بودن و حلال بودن آن حیوان شش شرط دارد:
«اول» سگ به طوری تربیت شده باشد که هر وقت آن را برای گرفتن شکار بفرستند برود و هر وقت جلوگیری کنند بایستد، و نیز باید عادتش این باشد که تا صاحبش نرسد از شکار نخورد، ولی اگر عادت به خوردن خون شکار داشته باشد یا اتفاقاً از شکار بخورد اشکال ندارد.
«دوم» صاحبش آن را بفرستد و اگر خود دنبال شکار رود و حیوانی را شکار کند خوردن آن حیوان حرام است. بلکه اگر خود دنبال شکار رود و بعداً صاحبش بانگ بزند که زودتر آن را به شکار برساند اگرچه به واسطهی صدای صاحبش شتاب کند، بنا بر احتیاط واجب باید از خوردن آن شکار خودداری نمایند.
«سوم» کسی که سگ را می فرستد باید مسلمان یا بچه مسلمان باشد که خوب و بد و بفهمد و اگر کافر یا کسی که در حکم کافر است مانند غالی و خارجی و ناصبی یعنی شخصی که اظهار دشمنی با اهل بیت پیغمبر علیه السلام می کند سگ را بفرستد شکار آن سگ حرام است.
«چهارم» وقت فرستادن سگ، نام خدا را ببرد و اگر عمداً نام خدا را نبرد، آن شکار حرام است ولی اگر فراموش کند اشکال ندارد.
«پنجم» شکار به واسطهی زخمی که از دندان سگ پیدا کرده بمیرد. پس اگر سگ، شکار را خفه کند، یا شکار از دویدن یا ترس بمیرد حلال نیست.
«ششم» کسی که سگ را فرستاده، وقتی برسد که حیوان مرده باشد یا اگر زنده است به اندازهی سر بریدن آن وقت نباشد و چنانچه وقتی برسد که به اندازهی سر بریدن وقت باشد و سر حیوان را نبرد تا بمیرد حلال نیست.
مسأله2729_ کسی که سگ را فرستاده اگر وقتی برسد که بتواند سر حیوان را ببرد، چنانچه مثلاً به سبب بیرون آوردن کارد و مانند آن وقت بگذرد و آن حیوان بمیرد حلال است، ولی اگر چیزی همراه او نباشد که با آن سر حیوان را ببرد و حیوان بمیرد، حلال نمی شود و در این حال اگر سگ را وادار کند که آن حیوان را بکشد حلال می شود. گرچه احتیاط مستحب اجتناب است.
مسأله2730_ اگر چند سگ را بفرستد و با هم حیوانی را شکار کنند چنانچه همهی آنها دارای شرط هایی که در مسألهی «2728» گفته شد بودند، شکار حلال است و اگر یکی از آنها دارای آن شرط ها نبود، شکار حرام است.
مسأله2731_ اگر سگ را برای شکار حیوانی بفرستد و آن سگ حیوان دیگری را شکار کند، آن شکار حلال و پاک است و نیز اگر آن حیوان را با حیوان دیگری شکار کند، هر دوی آنها حلال و پاک می باشند.
مسأله2732_ اگر چند نفر با هم سگ را بفرستند و یکی از آنها کافر باشد یا عمداً نام خدا را نبرد، آن شکار حرام است و نیز اگر یکی از سگ هایی را که فرستاده اند به طوری که در مسألهی «2728» گفته شد تربیت شده نباشد، آن شکار حرام می باشد.
مسأله2733_ اگر باز یا حیوان دیگر غیر سگ شکاری، حیوانی را شکار کند، آن شکار حلال نیست. ولی اگر وقتی برسند که حیوان زنده باشد و به دستوری که در شرع معین شده سر آن را ببرند حلال است.
صید ماهی و ملخ
مسأله2734_ اگر ماهی فلس دار را زنده از آب بگیرند، و بیرون آب جان دهد، پاک و خوردن آن حلال است و چنانچه در آب بمیرد پاک است ولی خوردن آن حرام می باشد. مگر اینکه در تور ماهی گیر در آب بمیرد که در این صورت به نظر بعضی خوردنش حلال است و حلال بودن گرچه بعید نیست لکن احتیاط ترک نشود. و ماهی بی فلس را اگرچه زنده از آب بگیرند و بیرون آب جان دهد حرام است.
مسأله2735_ اگر ماهی از آب بیرون بیفتد، یا موج آن را بیرون بیندازد، یا آب فرو رود و ماهی در خشکی بماند، چنانچه پیش از آنکه بمیرد، با دست یا به وسیلهی دیگر کسی آن را بگیرد، بعد از جان دادن حلال است.
مسأله2736_ کسی که ماهی را صید می کند، لازم نیست مسلمان باشد و در موقع گرفتن آن نام خدا را ببرد ولی مسلمان باید گرفتن آن را دیده باشد یا از راه دیگری یقین داشته باشد که زنده از آب گرفته شده است.
مسأله2737_ ماهی مرده ای که معلوم نیست آن را زنده از آب گرفته اند یا مرده، چنانچه در دست مسلمان باشد، و خبر از تذکیهی آن بدهد یا رفتارش دلالت بر تذکیه داشته باشد، حلال است و اگر در دست کافر باشد اگرچه بگوید آن را زنده گرفته ام حرام می باشد.
مسأله2738_ خوردن ماهی زنده جائز است و اولی خودداری کردن است.
مسأله2739_ اگر ماهی زنده بریان کنند، یا در بیرون آب پیش از جان دادن بکشند، خوردنش جائز است، ولی اولی آن است که از خوردن آن خودداری نمایند.
مسأله2740_ اگر ماهی را بیرون آب دو قسمت کنند و یک قسمت آن در حالی که زنده است در آب بیفتد، خوردن قسمتی که بیرون آب مانده جائز است و احتیاط مستحب است که از خوردن آن خودداری کنند.
مسأله2741_ اگر ملخ را با دست یا به وسیلهی دیگری زنده بگیرند، بعد از جان دادن حلال است. و لازم نیست کسی که آن را می گیرد مسلمان باشد و در موقع گرفتن نام خدا را ببرد. ولی اگر ملخ مرده ای در دست کافر باشد و معلوم نباشد که آن را زنده گرفته، اگرچه بگوید زنده گرفته ام حرام است.
مسأله2742_ خوردن ملخ که بال در نیاورده و نمی تواند پرواز کند حرام است.