آیت الله سید محمدحسن مرتضوی لنگرودی
مرجع تقلید شیعه
احکام جعاله
مسأله 2231 : جعاله آن است که انسان قرار بگذارد در مقابل کاری که برای او انجام می دهند مال معینی بدهد؛ مثلاً بگوید هر کس گمشده من را پیدا کند هزار تومان به او می دهم و به کسی که این کار را قرار می گذارد «جاعل» و به کسی که کار را انجام می دهد «عامل» می گویند. از جهاتی جعاله با اجاره فرق دارد:
یکی از آنها اینست که در اجاره بعد از خواندن صیغه اجیر باید عمل را انجام دهد و کسی که او را اجیر کرده اجرت را به او بدهکار می شود؛ ولی در جعاله اگر چه عامل شخص معین باشد می تواند مشغول عمل نشود و تا عمل را انجام نداده جاعل بدهکار نمی شود.
مسأله 2232 : جاعل باید بالغ و عاقل باشد و از روی قصد و اختیار قرارداد کند و شرعاً بتواند در مال خود تصرف نماید؛ بنا بر این جعاله انسان سفیهی که مال خود را در کارهای بیهوده مصرف می کند صحیح نیست مگر این که ولی شرعی او اجازه کند و همچنین جعاله ورشکسته ای که حاکم شرع حکم به افلاس او را صادر کرده باشد در آن قسم از اموالش که حق تصرف ندارد صحیح نیست.
مسأله 2233 : کاری را که جاعل می گوید برای او انجام دهند باید حرام نباشد و نیز باید بی فایده نباشد که غرض عقلایی به آن تعلق نگرفته باشد؛ یا از واجباتی که شرعاً لازم است مجاناً آورده شود نباشد؛ پس اگر بگوید:
هر کس شراب بخورد؛ یا در شب تاریک بدون مقصد عقلایی به جایی برود؛ یا نماز واجب خود را بخواند صد تومان می دهم؛ جعاله صحیح نیست.
مسأله 2234 : هرگاه مالی را که قرار می گذارد بدهد معین کند؛ مثلاً بگوید هر کس اسب مرا پیدا کند این کیسه گندم را به او می دهم؛ لازم نیست بگوید آن گندم از کجاست و قیمت آن چه اندازه است؛ ولی اگر مال را معین نکند؛ مثلاً بگوید کسی که اسب مرا پیدا کند ده من گندم به او می دهم؛ در صورتی که تعیین نکردن موجب نزاع شود باید خصوصیات آن را کاملاً معین کند و الا لازم نیست.
مسأله 2235 : هرگاه جاعل مزد معینی برای کار قرار ندهد؛ مثلاً بگوید هر کس بچه مرا پیدا کند پولی به او می دهم و مقدار آن را معلوم نکند؛ چنانچه کسی آن عمل را انجام دهد باید مزد او را به مقداری که کار او در نظر مردم ارزش دارد بدهد مگر این که ظاهر گفته جاعل این باشد که مبلغ کمتری را در نظر گرفته است.
مسأله 2236 : هرگاه عامل پیش از قرارداد کار را انجام داده باشد؛ یا بعد از قرارداد به قصد این که پول نگیرد انجام دهد؛ حقی به مزد ندارد.
مسأله 2237 : پیش از آن که عامل شروع به کار کند؛ جاعل می تواند جعاله را به هم بزند.
مسأله 2238 : بعد از آن که عامل شروع به کار کرد اگر جاعل بخواهد جعاله را به هم بزند مانع ندارد ولی باید به نسبت مقدار کاری که عامل انجام دادهاز حق مقرری که قرار داده بدهد.
مسأله 2239 : عامل می تواند عمل را ناتمام بگذارد ولی اگر تمام نکردن عمل باعث ضرر جاعل باشد باید آن را تمام نماید؛ مثلاً اگر کسی بگوید هر کس چشم مرا عمل کند فلان مبلغ به او می دهم و چشم پزشک شروع به عمل کند چنانچه طوری باشد که اگر عمل را تمام نکند چشم معیوب می شود؛ باید آن را تمام نماید و در صورتی که ناتمام بگذارد حقی بر جاعل ندارد بلکه ضامن عیبی که حاصل می شود نیز هست.
مسأله 2240 : هرگاه عامل کار را ناتمام بگذارد؛ چنانچه آن کار مثل پیدا کردن است که تا تمام نشود برای جاعل فایده ندارد؛ عامل نمی تواند چیزی مطالبه کند و همچنین است اگر جاعل مزد را برای تمام کردن عمل قرار بگذارد؛ مثلاً بگوید:
هر کس لباس مرا بدوزد صد تومان به او می دهم. ولی اگر مقصودش این باشد که هر مقدار از عمل انجام گیرد برای آن مقدار مزد بدهد؛ جاعل باید مزد مقداری را که انجام شده به عامل بدهد. اگر چه احتیاط اینست که به طور مصالحه یکدیگر را راضی نمایند.