آیت الله سید محمدحسن مرتضوی لنگرودی
مرجع تقلید شیعه
احکام رضاع (شیر دادن)
[احکام رضاع ]
مسأله 2497 : یکی از اسباب محرمیت، شیر دادن کودک و نوزاد است.
هرگاه زنی کودکی را با شرایطی که در مسأله (2507) گفته می شود؛ شیر دهد؛ زنی که او را شیر داده به حکم مادر اوست و شوهر آن زن که صاحب شیر است به حکم پدر او و پدر شوهر به حکم جد و مادرش به حکم جده اوست و برادران شوهر به حکم عموی آن کودک و خواهرش عمه او و فرزندان آن زن برادر و خواهر آن کودک محسوب می شوند و پدر آن زن به حکم جد مادری و مادرش به حکم جده مادری و برادر و خواهرش به حکم دایی و خاله کودک به حساب می آیند و دختری را که زن شیر داده بر شوهر او حرام است در صورتی که با آن زن نزدیکی کرده باشد و
انسان نمی تواند با مادر رضاعی زن خود ازدواج کند برای آن که به حکم مادر زن اوست و برای توضیح بیشتر اینکه هرگاه زنی کودکی را با شرایطی که گفته می شود شیر دهد آن کودک بر این دسته محرم می شود:
اول:
زنی که او را شیر داده و او را مادر رضاعی گویند.
دوم:
شوهر آن زن که شیر مال اوست و او را پدر رضاعی گویند.
سوم:
پدر و مادر آن زن، هرچه بالا روند اگر چه پدر و مادر رضاعی او باشند.
چهارم:
بچه هایی که از او به دنیا آمده اند یا به دنیا می آیند.
پنجم:
بچه های اولاد آن زن هرچه پایین روند؛ چه از اولاد او به دنیا آمده؛ یا اولاد او آنها را شیر داده باشند.
ششم:
خواهر و برادر آن زن، گرچه رضاعی باشند.
هفتم:
عمو و عمه آن زن، گرچه رضاعی باشند.
هشتم:
دایی و خاله آن زن، گرچه رضاعی باشند.
نهم:
اولاد شوهر آن زن که شیر مال آن شوهر است؛ هرچه پایین روند گرچه اولاد رضاعی او باشند.
دهم:
پدر و مادرشوهر آن زن که شیر مال آن شوهر است؛ هرچه بالا روند.
یازدهم:
خواهر و برادر شوهری که شیر مال او است؛ گرچه خواهر و برادر رضاعی او باشند.
دوازدهم:
عمو، عمه، دایی و خاله شوهری که شیر مال او است؛ هرچه بالا روند گرچه رضاعی باشند. همچنین عده دیگری که در مسائل آینده گفته می شود؛ به وسیله شیر دادن محرم می شوند.
مسأله 2498 : هرگاه زنی بچه ای را با شرایطی که در مسأله (2507) گفته می شود شیر بدهد پدر آن بچه نمی تواند با دخترهایی که از آن زن به دنیا آمده اند ازدواج کند و نیز نمی تواند دخترهای شوهری را که شیر مال او است؛ گرچه دختران رضاعی او باشند؛ برای خود عقد نماید
ولی جایز است با دخترهای رضاعی آن زن ازدواج کند گرچه احتیاط مستحب، بلکه تا می شود با آنان ازدواج نکند و نگاه محرمانه، یعنی نگاهی که انسان می تواند به محرم های خود کند؛ به آنان ننماید.
مسأله 2499 : هرگاه زنی بچه ای را با شرایطی که در مسأله (2507) گفته می شود شیر دهد؛ شوهر آن زن که صاحب شیر است به خواهرهای آن بچه که با او شیر نخورده اند محرم نمی شود؛ ولی احتیاط مستحب آن است که با آنان ازدواج ننماید و نیز خویشان شوهر به خواهر و برادران آن بچه که با او شیر نخورده اند محرم نمی شود.
مسأله 2500 : هرگاه زنی بچه ای را با شرایطی که گفته می شود شیر دهد به برادرهای آن بچه که با او شیر نخورده اند محرم نمی شود و نیز خویشان آن زن به برادر و خواهر بچه ای که با او شیر نخورده اند محرم نمی شود.
مسأله 2501 : هرگاه انسان با زنی که دختری را شیر کامل داده ازدواج کند و با آن زن نزدیکی نماید؛ دیگر نمی تواند آن دختر را برای خود عقد کند.
مسأله 2502 : هرگاه انسان با دختری ازدواج کند دیگر نمی تواند با زنی که آن دختر را شیر کامل داده ازدواج کند.
مسأله 2503 : انسان نمی تواند با دختری که مادر یا مادربزرگ انسان او را شیر کامل داده ازدواج کند و نیز اگر زن پدر انسان از شیر پدر او دختری را شیر داده باشد؛ انسان نمی تواند با آن دختر ازدواج نماید و چنانچه دختر شیرخواری را برای خود عقد کند بعد مادر یا مادربزرگ یا زن پدر او از شیر همان پدر، آن دختر را شیر دهد عقد باطل است.
مسأله 2504 : با دختری که خواهر، یا زن برادر انسانی از شیر برادر، او را شیر کامل داده نمی شود ازدواج کرد و همچنین است اگر خواهرزاده، یا برادرزاده، یا نوه خواهر، یا نوه برادر انسان آن دختر را شیر کامل داده باشد.
مسأله 2505 : اگر زنی بچه دختر خود را شیر کامل دهد آن دختر به شوهر خود حرام می شود برای این که آن بچه به وسیله شیر دادن مادربزرگ خواهر زنش می شود و ازدواج با خواهر بچه انسان باطل است و همچنین اگر بچه ای را که شوهر دخترش از زن دیگری دارد شیر دهد. ولی اگر بچه پسر خود را شیر کامل دهد زن پسرش که مادر آن طفل شیرخوار است بر شوهر خود حرام نمی شود.
مسأله 2506 : هرگاه زن پدر دختری، بچه شوهر آن دختر را از شیر آن پدر شیر دهد آن دختر به شوهر خود حرام می شود چه بچه از همان دختر یا از زن دیگر شوهر باشد.
ولی اگر زن پدر دختر از شوهر سابقش شیر داشته باشد و بچه شوهر آن دختر را شیر دهد؛ به شوهر حرام نمی شود. علت حرام شدن آن دختر به شوهر خود از آنچه در مسأله گذشته گفته شد روشن است.
شرایط شیر دادنی که سبب محرم شدن است
مسأله 2507 : هرگاه زنی کودکی را شیر دهد با نه شرط، سبب محرم شدن خواهد شد:
اول:
کودک از شیر زن زنده شیر بخورد؛ پس اگر از پستان زنی که مرده است شیر بخورد فایده ندارد.
دوم:
شیر آن زن از حرام نباشد؛ پس اگر شیر بچه ای را که از زنا به دنیا آمده به بچه دیگر بدهند به کسی محرم نمی شود.
سوم:
بچه شیر را از پستان بمکد؛ ولی احتیاط واجب آن است که اگر شیر زن را به وسیله پستانک و مانند آن بمکد؛ با آن زن و محارم او ازدواج نکند و نگاه محرمانه هم به آنها نکند.
چهارم:
شیر از زایمان باشد؛ پس اگر شیر در پستان زن بدون زایمان به وسیله مکیدن بچه و مانند آن پیدا شود سبب محرمیت نمی شود.
پنجم:
شیر خالص بوده و با چیزی مخلوط نباشد؛ مگر این که آن چیز مانند نبات، به قدری کم باشد که به حساب نیاید و در شیر مستهلک شود.
ششم:
بچه پانزده مرتبه، یا یک شبانه روز به طوری که در مسأله بعد گفته می شود شیر سیر بخورد؛ یا مقداری شیر به او بدهند که بگویند از آن شیر استخوانش محکم شده و گوشت در بدنش روییده است؛ بلکه اگر ده
مرتبه به او شیر دهند در صورتی که بین آن ده مرتبه هیچ فاصله، حتی به غذا دادن نباشد؛ احتیاط واجب آن است کسانی که به واسطه شیر خوردن به او محرم می شوند با او ازدواج نکنند و نگاه محرمانه هم به او نکنند.
هفتم:
شیر از یک شوهر باشد؛ پس اگر زن شیردهی را طلاق دهند بعد شوهر دیگری کند و از او آبستن شود و تا موقع زاییدن شیری را که از شوهر اول داشته باقی باشد؛ مثلاً هشت دفعه پیش از زاییدن از شیر شوهر اول و هفت دفعه بعد از زاییدن از شوهر دوم، بچه را شیر دهد آن بچه به کسی محرم نمی شود.
هشتم:
بچه به واسطه بیماری شیر را قی نکند و اگر قی کند بنا بر احتیاط واجب کسانی که به واسطه شیر خوردن به آن بچه محرم می شوند با او ازدواج نکنند و نگاه محرمانه هم به او ننمایند.
نهم:
دو سال بچه تمام نشده باشد و اگر بعد از تمام شدن دو سال او را شیر دهند به کسی محرم نمی شود. پس اگر پیش از تمام شدن دو سال چند مرتبه و بعد از دو سال یک مرتبه شیر بخورد؛ به کسی محرم نمی شود. ولی اگر پیش از تمام شدن دو سال ده مرتبه یا چهارده مرتبه و بعد از آن پنج مرتبه یا یک مرتبه شیر بخورد احتیاط واجب آن است کسانی که به واسطه شیر خوردن به آن بچه محرم می شوند با او ازدواج نکنند و نگاه محرمانه هم به او ننمایند و همچنین اگر از موقع زاییدن زن شیرده بیشتر از دو سال گذشته باشد و شیر او باقی
باشد و بچه کمتر از دو سال را شیر دهد؛ بنا بر احتیاط واجب کسانی که به واسطه شیر خوردن با آن بچه محرم می شوند با او ازدواج نکنند و نگاه محرمانه هم به او ننمایند.
مسأله 2508 : چنانچه در مسأله گذشته گفته شد به سبب شیر خوردن بچه در یک شبانه روز، یا پانزده مرتبه محرمیت حاصل، ولی در مورد شیر خوردن شبانه روزی نباید در بین یک شبانه روز غذا یا شیر زن دیگری را بخورد مگر این که به اندازه ای کم باشد که به حساب نیاید و در مورد پانزده مرتبه یا ده مرتبه بنا بر احتیاط واجب باید پانزده مرتبه یا ده مرتبه را از شیر یک زن بخورد و شیر زن دیگری را نخورد و در هر مرتبه باید به قدری بخورد که سیر شود و در هر دفعه باید بدون فاصله شیر بخورد؛ ولی اگر در بین شیر خوردن نفس تازه کند؛ یا کمی صبر کند که از اولی که پستان در دهان می گیرد تا وقتی که سیر می شود یک دفعه حساب شود اشکال ندارد ولی اگر فاصله زیاد شود دو شیر را نمی توان دو دفعه حساب کرد و بنا بر احتیاط یک دفعه هم حساب نشود.
مسأله 2509 : هرگاه زن از شیر خود کودکی را شیر کامل دهد و بعد شوهر دیگر کند و از شیر شوهر دوم کودکی را شیر کامل دهد آن دو بچه به یکدیگر محرم نمی شوند اگر چه بهتر است با هم ازدواج نکنند و نگاه محرمانه هم به یکدیگر ننمایند.
مسأله 2510 : هرگاه زنی از شیر یک شوهر چندین بچه را شیر کامل دهد همه آنان به یکدیگر و به شوهر و زنی که آنان را شیر داده محرم می شوند.
مسأله 2511 : هرگاه کسی دارای چند همسر است و هر کدام از آنان بچه ای را شیر کامل دهد؛ آن بچه ها به یکدیگر و به آن مرد و به همه آن زن ها محرم می شوند.
مسأله 2512 : هرگاه کسی دو زن شیرده داشته باشد یکی از آن دو بچه ای را مثلاً هشت مرتبه و زن دیگر هفت مرتبه شیر بدهد آن بچه به کسی محرم نمی شود.
مسأله 2513 : هرگاه زنی از شیر یک شوهر پسر و دختری را شیر کامل دهد آنها به هم محرم می شوند ولی خواهر و برادر آن دختر به خواهر و برادر آن پسر محرم نمی شوند. ولی احتیاط مستحب آن است که با یکدیگر ازدواج نکنند.
مسأله 2514 : مرد نمی تواند بدون اذن همسر خود با خواهرزاده یا برادرزاده رضاعی زن خود ازدواج کند و نیز اگر با پسری العیاذ بالله لواط کرده؛ بنا بر احتیاط واجب با دختر، خواهر، مادر، مادربزرگ و نوه های دختری و پسری رضاعی آن پسر ازدواج نکند و این حکم بنا بر احتیاط در موردی که لواط کننده بالغ نباشد؛ یا لواط دهنده بالغ باشد جاری است.
به هر حال اگر عقد واقع شده باشد احتیاط واجب آن است که طلاق داده شود.
مسأله 2515 : در صورتی که زنی برادر شخصی را شیر کامل دهد به آن شخص محرم نمی شود؛ گرچه احتیاط مستحب آن است که با او ازدواج نکند.
مسأله 2516 : انسان نمی تواند با دو خواهر، اگر چه رضاعی باشند؛ یعنی به واسطه شیر خوردن خواهر یکدیگر شده باشند؛ ازدواج کند و چنانچه دو زن را عقد کند و بعد بفهمد خواهر بودند؛ در صورتی که عقد آنان در یک وقت بوده هر دو باطل است و در روایت است اگر هر دو را به یک عقد خوانده مخیر است که یکی از آنها را اختیار کند.
مع ذلک احتیاط در این فرض باطل بودن هر دوست و اگر عقد آنان در یک وقت نبوده عقد اولی صحیح و عقد دومی باطل می باشد.
مسأله 2517 : در صورتی که زنی از شیر شوهر خود کسانی را که در زیر گفته می شود شیر کامل دهد شوهرش بر او حرام نمی شود؛ گرچه تا می شود این کار را نکند:
اول:
برادر و خواهر خودش را.
دوم:
عمو، عمه، دایی و خاله خودش را.
سوم:
عموزاده و دایی زاده خودش را.
چهارم:
برادرزاده خودش را.
پنجم:
برادر شوهر یا خواهر شوهر خودش را.
ششم:
خواهرزاده خودش یا خواهرزاده شوهرش را.
هفتم:
عمو، عمه، دایی و خاله شوهرش را.
هشتم:
نوه زن دیگر شوهر خود را.
مسأله 2518 : هرگاه زنی دختر عمه یا دختر خاله شخصی را شیر دهد به آن شخص محرم نمی شود. ولی احتیاط مستحب آن است که با او ازدواج نکند.
مسأله 2519 : مردی که دو همسر دارد اگر یکی از آن دو همسر فرزند عموی همسر دیگر را شیر کامل دهد همسری که فرزند عموی او شیر خورده به شوهرش حرام نمی شود.
آداب شیر دادن
مسأله 2520 : بهتر از هر کس برای شیر دادن کودک مادر اوست و کسی سزاوارتر از او نیست؛ بهتر است مادر در برابر شیر دادن کودک خود مزدی از شوهر نگیرد ولی حق دارد؛ خوب است شوهر مزدی به او بدهد. ولی اگر مادر بخواهد بیشتر از دایه مزد بگیرد شوهر می تواند کودک را از او بگیرد و به دایه بدهد.
مسأله 2521 : در اخبار آمده دایه ای که برای کودک خود انتخاب می کند دارای عقل، ایمان، عفت، خلق خوش، صورت نیکو و دوازده امامی باشد و از گرفتن دایه کم عقل، یا بی ایمان، یا کج خلق و بد صورت، یا زنازاده خود داری شود و از انتخاب دایه ای که کودک او از زنا به دنیا آمده پرهیز شود.
مسائل متفرقه شیر دادن
مسأله 2522 : شایسته است زن ها هر بچه ای را شیر ندهند مخصوصاً در این زمان که استفاده از شیر غیردایه متعارف است زیرا ممکن است فراموش شود به چه کسانی شیر داده شده و سر انجام دو نفر که محرم اند با یکدیگر ازدواج کنند.
مسأله 2523 : کسانی که به واسطه شیر خوردن با یکدیگر خویشی پیدا می کنند شایسته است یکدیگر را احترام کنند و رفت و آمد داشته باشند؛ ولی حقوق خویشاوندی که انسان با خویشان نسبی خود دارد برای آنان نیست و از یکدیگر ارث نمی برند.
مسأله 2524 : مستحب است در صورتی که ممکن باشد بچه را دو سال تمام شیر دهد.
مسأله 2525 : زن می تواند بدون اجازه شوهرش، در صورتی که حق شوهر از بین نرود بچه دیگری را شیر دهد گرچه خلاف ادب است چنانکه از امام معصوم عَلَیْهِ السَّلَام روایت شده. ولی جایز نیست بچه ای را شیر کامل دهد که به واسطه شیر دادن به آن بچه، به شوهر خود حرام شود؛ مثلاً اگر شوهر او دختر شیرخواری را برای خود عقد کرده باشد زن نباید به آن دختر شیر دهد؛ چون اگر آن دختر را شیر دهد خودش مادرزن شوهرش می شود و بر او حرام می گردد.
مسأله 2526 : هرگاه کسی بخواهد زن برادرش به او محرم شود می تواند دختر شیرخواری را با اجازه ولی او به عقد موقت خود درآورد؛ گذشت احتیاط واجب آن است که مدت عقد موقت به قدری زیاد باشد که دختر به قابلیت بهره گیری جنسی برسد و چنین عقدی برای دختر مصلحت باشد و در همان حال که دختربچه در عقد موقت اوست زن برادرش آن دختر را شیر کامل دهد و پس از آن که شیر دادن تمام شد عقد دختر باطل می شود و برای او محرم و حرام ابدی می شود؛ برای این که آن دختر، بچه برادرش می شود و دختر برادر بر انسان حرام است.
مسأله 2527 : هرگاه مرد پیش از آن که با زنی ازدواج کند؛ یا زن پیش از آن که با مردی ازدواج کند؛ مرد در صورت اول بگوید:
آن زن بر او حرام شده و زن در صورت دوم بگوید:
آن مرد بر او حرام شده؛ مثلاً بگوید:
شیر مادر او را خورده؛ در صورتی که معلوم نباشد دروغ می گوید نمی تواند در صورت اول آن مرد با آن زن و در صورت دوم آن زن با آن مرد ازدواج کند و در هر دو صورت چنانچه بعد از ازدواج بگویند و طرف مقابل هم حرف او را قبول کند؛ عقد ازدواج آنها باطل است؛ پس اگر مرد با او نزدیکی نکرده باشد؛ یا نزدیکی کرده باشد ولی در وقت نزدیکی کردن زن بداند بر آن مرد حرام است؛ مهر ندارد و اگر بعد از نزدیکی بفهمد که بر آن مرد حرام بوده؛ شوهر باید مهر او را بدهد. در صورتی که مهری که برای آن زن در
عقد تعیین شده با مهر زن هایی که مثل او هستند تفاوت داشته؛ احتیاط واجب آن است که در مقدار تفاوت مصالحه نمایند.
مسأله 2528 : شیر دادنی که علت محرم شدن است به دو چیز ثابت می شود:
اول:
خبر دادن عده ای که از گفته آنان یقین، یا اطمینان پیدا شود.
دوم:
شهادت دو مرد عادل، یا چهار زن، یا یک مرد و دو زن که همگی عادل باشند؛ ولی شاهدها باید شرایط شیر دادن را هم بگویند؛ مثلاً بگویند ما دیده ایم که فلان بچه پانزده بار از پستان فلان زن شیر کامل با شرایطی که در مسأله (2507) گفته شده شیر خورده است؛ ولی اگر معلوم باشد که همه آنها شرایط را می دانند و در آن توافق دارند شرح دادن لازم نیست و در صورتی که کمتر از این تعداد شهادت دهند؛ مثلاً یک مرد یا دو زن شهادت دهند گرچه محرمیت حاصل نمی شود ولی احتیاط آن است که با او ازدواج نشود و نگاه محرمانه هم نکنند.
مسأله 2529 : هرگاه شک کند که کودک به مقداری که سبب محرمیت می شود شیر خورده یا نه، یا گمان داشته باشند که به آن مقدار شیر خورده؛ کودک به کسی محرم نمی شود. ولی بهتر آن است که احتیاط کنند.