آیت الله سید محمدحسن مرتضوی لنگرودی
مرجع تقلید شیعه
احکام خوردنی ها و آشامیدنی ها
[احکام]
مسأله 2663 : خوردن گوشت گوسفند، بز، گاو، گاومیش، شتر اهلی، آهو، گوزن، خر وحشی، قوچ، بز کوهی و گورخر حلال است؛ ولی خوردن گوشت اسب، قاطر و الاغ مکروه است و خوردن گوشت الاغ کراهت بیشتری دارد.
مسأله 2664 : خوردن گوشت حیوانات درنده که با ناخن و چنگال و دندان حیوانات را می درند و می خوردند؛ مانند شیر، گرگ، پلنگ، گربه و مانند آنها و همچنین فیل و خرگوش حرام است.
مسأله 2665 : خوردن گوشت حیواناتی که در زیر زمین زندگی می کنند مانند موش خانگی، موش صحرایی، سوسمار، مار، افعی و خارپشت حرام است.
مسأله 2666 : خوردن گوشت مرغ و خروس خانگی، مرغ آبی و هوایی، انواع کبوترها، قمری، کبک، بلدرچین، طیهو، سار و اقسام گنجشگ ها حلال است؛ ولی خوردن گوشت هدهد و پرستو مکروه است.
مسأله 2667 : خوردن گوشت پرندگانی که دارای چنگال هستند مانند عقاب، شاهین و همچنین پرندگانی که موقع پرواز بال های خود را صاف نگه می دارند؛ یا اگر بال می زنند بال زندنشان کمتر از صاف بودنشان باشد گوشتشان حرام است و همچنین گوشت شب پره و طاووس حرام است.
اما پرندگانی که بال می زنند؛ یا بال زدن آنها از صاف نگه داشتنشان بیشتر است گوشتشان حلال است.
مسأله 2668 : گذشت از حیوانات دریایی فقط ماهی فلس (پولک) دار حلال است؛ هر چند به واسطه تحرک زیاد و بازی گوشی فلسش ریخته باشد و ماهی بی فلس و سایر حیوانات آبی مانند نهنگ، خرچنگ، مارماهی، قورباغه و مانند اینها حرام می باشد.
مسأله 2669 : میگو که آن را روبیان نیز می گویند؛ از اقسام ماهی فلس دار و حلال است.
مسأله 2670 : تخم ماهی حلال گوشت خوردنش حلال و تخم ماهی حرام گوشت خوردنش حرام است.
مسأله 2671 : هرگاه از حیوان زنده حلال گوشتی که خون جهنده دارد قطعه ای که روح دارد مانند دنبه و گوشت، جدا کنند نجس و خوردنش حرام است؛ ولی اگر از حیوانی که خون جهنده ندارد جدا کنند پاک است ولی خوردن آن حرام است.
[اجزاء حرام حیوانات حلال گوشت]
مسأله 2672 : فرموده اند خوردن چیزهایی از حیوان حلال گوشت غیر پرنده که به دستور شرعی کشته شده حرام است؛ ولی اجتناب در بعضی آنها بنا بر احتیاط واجب است:
1 خون.
2 فضله.
3 نری.
4 فرج.
5 بچه دان.
6 غده ای که آن را دشول می گویند.
7 تخم که آن را دنبلان می گویند.
8 چیزی که در مغز کله، به شکل نصف نخود است.
9 مغز حرام که در میان تیره پشت است.
10 پِی که در دو طرف گردن قرار دارد و تا تیره ادامه دارد.
11 زهره دان.
12 - سپرز (طحال).
13 مثانه، محل اجتماع بول.
14 عدسی و سیاهی چشم.
15 چیزی که در میان سم حیوان است و به آن ذات الاشاجع گویند.
16 دریچه های قلب.
در پرندگان که خیلی از این چیزها موجود نیست؛ یا این که قابل تشخیص و جدا کردن نیست مانند گنجشک، خوردن آن اشکال ندارد.
[سایر احکام]
مسأله 2673 : حیوانی که پخته شده باشد اگر آب چیزهایی که در مسأله قبل ذکر شد در آن مستهلک شود اشکال ندارد. ولی اگر مستهلک نشده باشد چنانچه پخته شده باشند اگر آبی از آنها به تنهایی گرفته شود خوردنش حرام است.
مسأله 2674 : خوردن کلیه مکروه است؛ از رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم روایت شده آن حضرت برای آن که کلیتین نزدیک به مجرای بول است از خوردن آن خود داری می کردند ولی آن را حرام نمی دانستند.
مسأله 2675 : خوردن چیزهای نجس و خبیث و پلید که طبع انسان از آن تنفر دارد مانند سرگین و بول حیوانات (گرچه حلال گوشت باشند) آب بینی و مانند آنها حرام است هر چند پاک باشند. ولی اگر پاک باشند و مقداری از آن به طوری با چیز حلال مخلوط شود که در نظر مردم مستهلک و نابود حساب شود خوردن آن مانعی ندارد. ولی خوردن بول شتر برای استشفا تجویز شده.
مسأله 2676 : خوردن خاک و گِل حرام است؛ ولی خوردن مقدار کمی که از مقدار نخود متوسط تجاوز نکند؛ از تربت قبر حضرت سیدالشهدا عَلَیْهِ السَّلَام برای استشفاء شیعیان تأکید شده. چون پیدا شدن تربت قبر شریف در این زمان معلوم نیست بنا بر احتیاط واجب تربت به دست آمده را در آب مستهلک کنند و به قصد استشفا بخورند و خوردن گِل داغستان و گِل ارمنی برای معالجه اشکال ندارد.
مسأله 2677 : فرو بردن آب بینی و خلط سینه که در فضای دهان نیامده اشکال ندارد. ولی در صورتی که در فضای دهان داخل شده باشد بنا بر احتیاط واجب تا می شود آن را فرو نبرند و فرو بردن غذایی که هنگام خلال کردن از لای دندان بیرون می آید اگر طبیعت انسان از آن متنفر نباشد اشکال ندارد.
مسأله 2678 : خوردن چیزی که برای انسان ضرر قابل توجهی دارد حرام است؛ ولی اگر ضرر کمی داشته باشد که عقلا به آن اعتناء نمی کنند اشکال ندارد.
مسأله 2679 : چهارپای حلال گوشتی که انسان العیاذ بالله با او نزدیکی کرده گوشتش حرام و بول و سرگین آن حیوان نجس و نسلش هم حرام گوشت می شود. چنانچه معمولا از آن حیوان استفاده سواری می شود مانند اسب و قاطر و الاغ باید او را به شهر دیگر ببرند و در آنجا بفروش برسانند و کسی که این عمل شنیع را با او انجام داده باید خسارت آن را به صاحبش بدهد و چنانچه معمولا از گوشت و شیر آن استفاده می شود مانند گاو و گوسفند باید آن را بدون تأخیر بکشند و او را بسوزانند و کسی که این عمل زشت را به جا آورده باید پولش را به صاحبش بدهد. فرق نمی کند کسی که با او نزدیکی کرده کوچک باشد یا بزرگ، عالم به حکم باشد یا جاهل، مجبور بر این کار شده باشد یا با اختیار به جا آورده باشد؛ حیوان نر باشد یا ماده.
مسأله 2680 : آشامیدن شراب حرام و در بعضی اخبار بزرگترین گناه شمرده شده است و اگر کسی آن را حلال بداند در صورتی که ملتفت باشد که لازمه حلال دانستن آن تکذیب خدا و پیغمبر می باشد کافر است.
از حضرت امام صادق عَلَیْهِ السَّلَام روایت شده که فرمودند:
شراب ریشه بدی ها و منشاء گناهان است و کسی که شراب می خورد عقل خود را از دست می دهد و در آن موقع خدا را نمی شناسد و از هیچ گناهی باک ندارد و هیچ حرمتی را نگه نمی دارد و حق خویشان نزدیک را رعایت نمی کند و از زشتی های آشکار رو نمی گرداند و روح ایمان و خداشناسی از بدن او خارج می شود و روح ناقص خبیثی که
از رحمت خداوند دور است در او می ماند و خداوند، فرشتگان، پیامبران و مؤمنین او را لعنت می کنند و تا چهل روز نماز او قبول نمی شود و روز قیامت روی او سیاه و زبان از دهانش بیرون می آید و آب دهانش به سینه اش می ریزد و فریاد تشنگی او بلند است.
مسأله 2681 : تمام مایعات مست کننده مانند آب جو حکم شراب را دارند و خوردن چیزهای جامد مست کننده مانند بنگ، حرام است ولی نجس نیستند.
مسأله 2682 : سر سفره ای که در آن شراب می خورند اگر انسان یکی از آنها حساب شود نباید بنشیند و از غذا خوردن از آن سفره هم باید اجتناب کند هر چند غذای حلال باشد.
مسأله 2683 : حیوان حلال گوشتی که منحصراً از نجاست انسانی غذا می خورد حکم حیوان حرام گوشت را دارد؛ گوشتش حرام و شیر و تخمی که از آن حیوان به دست می آید حرام است بلکه بنا بر احتیاط واجب نماز خواندن در اجزاء آن حیوان گرچه به دستور شرعی کشته شده باشد صحیح نیست؛ ولی به وسیله استبرا حلال می شود و استبراء حیوان نجاست خوار به اینست که او را تا مدتی از خوردن نجاست انسانی باز دارند به اندازه ای که نجاست خوار گفته نشود.
فرموده اند استبرا در شتر چهل روز، در گاو بیست روز و احتیاط سی روز، در گوسفند ده روز، در مرغابی پنج روز، در مرغ سه روز و در ماهی یک شبانه روز است و در آن مدت نباید نجاست بخورد و احتیاط آن است که در آن مدت غذا و آب پاک بخورد.
مسأله 2684 : بزغاله ای که از خوک به مقداری شیر خورده که گوشت و استخوانش قوت گرفته باشد؛ خودش و نسلش حرام می شود و در صورتی که مقدار شیر خوردن کمتر از آن باشد بنا بر احتیاط لازم استبرا شود و پس از آن حلال می شود و استبراء آن به اینست که اگر شیرخور است هفت روز شیر پاک بخورد و اگر علف خور است هفت روز علف بخورد و بنا بر احتیاط واجب بره شیرخوار، گوساله و بچه های دیگر حیوانات حکم بزغاله را دارند.
مسأله 2685 : هرگاه جان مسلمانی به جهت گرسنگی یا تشنگی در خطر مرگ باشد بر همه مسلمانان واجب است به او غذا و آب بدهند و از مرگ او را نجات دهند.
چیزهایی که موقع غذا خوردن مستحب است
مسأله 2686 : فرموده اند چیزهایی هنگام خوردن غذا مستحب است ولی استحباب شرعی بعضی آنها ثابت نیست؛ بعید نیست اخبار، ارشاد به منافعیست که در این اعمال می باشد و اعتبار سند بعضی آنها محل اشکال و تأمل است.
بنا بر این شایسته است به قصد رجاء مطلوبیت انجام شود:
1 هر دو دست را پیش از خوردن غذا بشوید گرچه با یک دست غذا بخورد و غذا مانند نان مایع نباشد و با قاشق غذا بخورد و شایسته است دستها را با دستمال خشک نکند و با همان حال رطوبت دستها غذا بخورد. در خبر است تا وقتی که رطوبت در دست است غذا برکت دارد.
2 بعد از خوردن غذا دستها را بشوید و دستها را با رطوبت به صورت و سر و ابروها بکشد سپس با دستمال خشک کند.
3 4 در ابتداء غذا و بعد از غذا از نمک و سرکه استفاده شود. در خبر است کسی که در ابتداء غذا خوردن و در آخر آن از نمک استفاده کند از هفتاد و دو مرض از آن جمله دیوانگی، خوره و پیسی در امان خواهد بود و از گلو درد، دندان درد و شکم درد در امان خواهد بود و در خبر است خداوند و ملائکه بر سفره ای که در آن نمک و سرکه است درود می فرستند و از ائمه معصومین عَلَیْهم ُالسَّلَام روایت شده ابتداء غذا به نمک و آخر آن را به سرکه ختم می کردند.
5 در ابتدای غذا
خوردن نام خدا را ببرد. در خبر است کسی که هنگام غذا خوردن نام خدا را ببرد شیطان از او دور می شود و اگر نام خدا را نبرد شیطان با او شریک می شود؛ بلکه اگر در سفره چند جور غذا باشد شایسته است هنگام خوردن هر کدام نام خدا را ببرد. در صورتی که هنگام غذا حرف بزند پس از آن که حرفش تمام شد مجدداً نام خدا را ببرد و اگر نام خدا را در ابتدای غذا خوردن فراموش کند هر وقت یادش آمد بگوید:
بِسْمِ اللهِ عَلی اَوَّلِهِ وَ آخِرِهِ.
6 بعد از آن که نام خدا را برد حمد خدا را بکند.
در خبر است کسی که هنگام برداشتن لقمه بگوید:
بِسْمِ اللهِ وَ الْحَمْدُ للهِِ رَبِّ الْعالَمین سپس لقمه را در دهان بگذارد خداوند از گناهانی که تا قبل از دهان گذاشتن لقمه انجام داده می گذرد.
7 تا می شود با دست راست غذا بخورد؛ نه با دست چپ و نه با هر دو دست، مگر این که بخواهد انگور یا انار بخورد.
8 با دست غذا بخورد.
9 لقمه را کوچک بردارد.
10 لقمه را خوب بجود.
11 با سه انگشت، انگشت شهادت و وسطی و شست، یا بیشتر غذا بخورد؛ بلکه اگر با تمام انگشت ها باشد افضل است.
با دو انگشت غذا نخورد که خوردن شیطانی است.
12 سر سفره زیاد بنشیند و غذا خوردن را طول بدهد.
13 در حال غذا خوردن کفش را از پا در آورد.
14 هرگاه چند نفری سر سفره نشسته اند هر کس از غذای جلوی خودش بخورد.
15 غذا به اندازه ای بخورد که مقداری از معده برای آب و مقداری برای هوا جا داشته باشد.
16 میزبان پیش از
مهمانان شروع به خوردن غذا کند و بعد از همه از غذا دست بکشد.
17 میزبان پیش از غذا خوردن دست خود را بشوید بعد کسی که طرف راست او نشسته دست خود را بشوید و همین طور تا به طرف چپ میزبان برسد و بعد از غذا اول کسی که طرف چپ میزبان نشسته دست خود را بشوید و همین طور تا به طرف راست میزبان برسد و بعد از آن میزبان دست خود را
بشوید و از بعضی اخبار استفاده می شود که مراعات این ترتیب در صورتیست که امام و فقیه عادل نباشند؛ وگرنه شایسته است ابتدا به آنها بشود.
18 بعد از غذا خوردن خداوند عالم را حمد و ستایش کند.
19 بعد از غذا انگشتان را بلیسد.
20 بعد از غذا خلال کند؛ ولی با چوب انار، شاخه ریحان، نی و برگ درخت خرما خلال نکند.
21 آنچه از سفره بریزد جمع کند و بخورد؛ گرچه دانه کنجد باشد.
ولی اگر در بیابان غذا می خورد مستحب است آنچه می ریزد برای حیوانات و درندگان بگذارد.
22 در ابتدای روز و ابتدای شب بعد از خواندن نماز عشا غذا بخورد. خوردن غذا در ابتدای روز عمر را طولانی می کند و در خبر است ائمه معصومین عَلَیْهم ُالسَّلَام بعد از نماز عشا غذا می خوردند.
23 بعد از غذا به پشت بخوابد و پای راست را روی پای چپ بگذارد.
24 بعد از غذا آب در دهان بکند؛ بگرداند و بخورد؛ ولی غذایی که به وسیله خلال از لای دندان ها خارج می شود بیرون بیندازد که خوردنش زخم معده می آورد.
25 نوشیدن و خوردن سؤر مؤمنی که صحیح و سالم است شفای از هر درد است.
26 شایسته است
غذا را دست جمعی بخورند؛ عیالات و فرزندان کوچک و بزرگ و نوکر و کارگرها شرکت داشته باشند؛ مگر این که نقصی برای انسان به حساب آید؛ از حضرت امام رضا عَلَیْهِ السَّلَام روایت شده که با غلامان و خادمین، حتی با دربانان و کسانی که حیوانات را تیمار می کردند غذا می خوردند.
27 میوه را پیش از خوردن با آب بشوید.
چیزهایی که در غذا خوردن مکروه ست
مسأله 2687 : فرموده اند چیزهایی هنگام غذا خوردن مکروه است؛ ولی چنانچه در مسأله گذشته ذکر شد کراهت شرعی بعضی آنها ثابت نیست شایسته است به امید رجا ترک و خود داری شود:
1 خوردن غذا در حال سیری.
2 پر خوردن. در خبر است خداوند عالم بیشتر از هر چیز از شکم پر بدش می آید. وارد شده ثلث معده را برای غذا، ثلث دیگر آن را برای آب و ثلث آخر را برای نفس کشیدن خالی بگذارد.
3 غذای داغ خوردن. شایسته است غذا را قبل از آن که به کلی سرد شود خورد؛ در خبر است غذای گرم گواراتر است.
4 فوت کردن به چیزی که می خورد یا می آشامد.
5 نگاه کردن به صورت دیگران هنگام غذا خوردن.
6 پس از گذاشتن نان در سفره منتظر چیز دیگر شدن.
7 پاره کردن نان با کارد.
8 گذاشتن نان زیر ظرف غذا.
9 پاک کردن گوشتی که به استخوان چسبیده به طوری که چیزی در آن نماند.
1 - آنچه در اینجا آوردیم و در مکروهات ذکر می کنیم از مرآة الکمال علامه مامقانی ( قدس سره ) اقتباس شده.
10 خوردن و نوشیدن سؤر حیوان حرام گوشتی که پاک است؛ مخصوصاً موش که باعث فراموشی می شود؛ مگر گربه که سؤر آن کراهت ندارد.
11 تنها غذا خوردن.
12 بلند
کردن سر به آسمان هنگام آروغ زدن و هنگام تف کردن.
13 نگه داشتن حوله و دستمال کثیف.
14 پاک کردن دستی که با آن غذا خورده با دستمال، مگر این که دست را شسته یا لیسیده باشد.
15 غذا خوردن با حالت جنابت، در خبر است غذا خوردن با حالت جنابت فقر می آورد و ترس اینست که مبتلا به مرض پیسی شود و در صورتی که دو دستش را بشوید و آب در دهان بگرداند و بیرون بریزد کراهتش کمتر می شود و افضل آن است که وضو بگیرد.
16 غذا خوردن در بازار.
17 غذا خوردن در حال راه رفتن؛ مگر این که ضرورت باشد.
18 روی تخت غذا خوردن.
19 چهار زانو نشستن.
20 رد کردن سائل بعد از آن که غذا حاضر شده باشد.
21 پوست کندن میوه هایی که پوست آنها قابل خوردن است.
22 دور انداختن میوه پیش از آن که کاملاً آن را بخورد.
23 گذاشتن خوردنی و نوشیدنی بدون روپوش، در خبر است شیطان در او تف می کند و چیزی از آن بر می دارد.
24 بلند شدن در بین غذا خوردن، گرچه بنده برای اربابش باشد.
مستحبات آشامیدن آب
مسأله 2688 : در خبر است آب بهترین نوشیدنی در دنیا و آخرت است.
مسأله 2689 : چند چیز را در آشامیدن آب مستحب دانسته اند:
1 پیش از آشامیدن آب بسم الله بگوید و بعد از آن الحمد لله بگوید.
2 آب را به طور مکیدن بیاشامد.
3 در روز ایستاده آب بخورد.
4 آب را به سه نفس بیاشامد در بین آنها خدا را حمد کند.
5 بعد از غذا خوردن مخصوصاً بعد از خوردن خرما آب بخورد.
6 تا می شود آب کم بخورد.
7 بعد از آشامیدن آب حضرت اباعبدالله عَلَیْهِ السَّلَام را یاد کند و سلام به آن حضرت کند و قاتلان آن حضرت را لعنت کند.
8 به عنوان تبرک خوردن آب نیم خورده مؤمن صحیح و سالم.
9 با دست راست آب بیاشامد.
مکروهات آشامیدن آب
مسأله 2690 : در آشامیدن آب چند چیز را مکروه دانسته اند:
1 زیاد آشامیدن آب.
2 آشامیدن آب بعد از غذای چرب، در خبر است درد را تحریک می کند.
3 آب را یک نفس خوردن.
4 در شب ایستاده آب خوردن.
5 با دست چپ آب خوردن.
6 فوت کردن در ظرف آب.
7 آب خوردن از جای شکسته کوزه و جایی که دسته کوزه است.