آیت الله سید محمدحسن مرتضوی لنگرودی
مرجع تقلید شیعه
شرایط امر به معروف و نهی از منکر
مسأله 2843 : امر به معروف و نهی از منکر با شرایطی واجب می شود:
شرط اول:
اشاره
کسی که به نحوی می خواهد امر به معروف یا نهی از منکر کند باید بداند چیزی را که طرف بجا نمی آورد واجب است و باید به جا آورد و چیزی را که به جا می آورد حرام است و نباید انجام دهد. پس کسی که واجب بودن یا حرام بودن چیزی را نمی داند واجب نیست؛ بلکه چه بسا اعتراض جایز نباشد.
مسأله 2844 : هرگاه مسأله ای محل خلاف باشد و احتمال داده شود که طرف از روی اجتهاد یا تقلید عملی را انجام می دهد یا ترک می کند واجب نیست امر و نهی کند بلکه چنانچه در مسأله گذشته گفته شد اعتراض جایز نباشد.
مسأله 2845 : هرگاه مسأله گرچه اختلافی نباشد ولی احتمال داده شود که انجام دادن یا ترک طرف برای اینست که مسأله را نمی داند در این صورت احتیاط آن است که ابتدا حکم مسأله را بیان کند هرگاه معلوم شود که با علم و آگاهی بوده امر و نهی کند.
مسأله 2846 : هرگاه کسی حکم مسأله را می داند ولی از روی اشتباه و غفلت، یا از روی فراموشی کاری را انجام می دهد لازم نیست به او بگوید؛ مثلاً کسی که می داند در حال ادرار کردن نباید رو به قبله یا پشت به قبله باشد ولی اشتباهاً به طرف قبله ادرار کند؛ لازم نیست به او تذکر داد. ولی هرگاه موضوعی را که از روی نادانی انجام می دهد اهمیت بسزایی دارد و می دانیم که شرع مقدس به هیچ وجه راضی به انجام یا ترک آن نیست؛ مثل این که طرف می داند شراب خوردن حرام است ولی اشتباهاً به خیال این که آب است می خواهد بخورد؛ یا این که انسانی را که مورد احترام است طرف به خیال این که باید او را کشت می خواهد او را بکشد؛ در این موارد لازم است به او اعلام کند.
مسأله 2847 : هرگاه بدانیم طرف کاری را که انجام می دهد یا ترک می کند خلاف احتیاط است؛ احتیاط آن است؛ بلکه بعید نیست امر و نهی لازم باشد.
شرط دوم:
اشاره
احتمال بدهد که امر و نهی او در طرف تأثیر می کند.
پس هرگاه بداند یا احتمال عقلایی ندهد که امر و نهیش تأثیر دارد واجب نیست. ولی جواز، بلکه رجحان آن در صورتی که نترسد ضرری به او برسد خالی از وجه نیست.
مسأله 2848 : هرگاه بداند که طرف با استدعا و خواهش بدون امر و نهی عمل واجب را انجام، یا عمل حرام را ترک می کند بعید نیست استدعا و خواهش واجب باشد.
مسأله 2849 : هرگاه انسان بداند؛ یا احتمال عقلایی دهد اگر امر و نهی را مکرراً بگوید در طرف مؤثر واقع می شود واجب است مکرر بگوید.
مسأله 2850 : کسی که عمل حرامی را آشکارا انجام می دهد هرگاه بدانیم اگر در بین مردم آشکارا نهی کنیم مؤثر واقع می شود جایز، بلکه واجب است این کار را انجام دهیم و هرگاه بدانیم که مؤثر نیست ولی اگر دور از دیدگان مردم بگوییم مؤثر است در بین مردم گفته نشود.
مسأله 2851 : هرگاه کسی تصمیم گرفته حرام را انجام دهد و احتمال عقلایی داده شود که نهی در او مؤثر باشد واجب است نهی شود.
مسأله 2852 : هرگاه امر در انجام کلی عمل واجب یا نهی از ترک اصل عمل حرام مؤثر نباشد ولی سبب می شود که واجب را کمتر ترک کند؛ یا حرام را کمتر انجام دهد واجب است امر و نهی کردن.
مسأله 2853 : گرچه از شرایط امر به معروف و نهی از منکر عمل کردن کسی که امر و نهی می کند نیست؛ ولی هرگاه کسی که امر به معروف می کند خود عمل کند و کسی که نهی می کند خود آن عمل را انجام ندهد تأثیر بیشتری دارد بلکه چه بسا در صورتی که عمل نداشته باشد تأثیر نکند؛ بلکه ممکن است خدای نکرده بدتر بکند.
در خبر است مردم را با غیر زبان خود دعوت به کارهای خوب و ترک کارهای زشت بکنید.
شرط سوم:
بداند یا مطمئن باشد که شخص معصیت کار بنا دارد معصیت خود را تکرار کند پس هرگاه بداند پس از ترک واجب و انجام حرام توبه کرده یا نشانه هایی بر پشیمانی او باشد؛ یا گمان کند؛ یا احتمال عقلایی دهد که تکرار نمی کند؛ امر یا نهی واجب نیست.
شرط چهارم:
اشاره
در امر و نهی مفسده ای نباشد؛ پس هرگاه بداند یا گمان کند به وسیله امر یا نهی ضرر جانی یا آبرویی یا مالی قابل توجهی به خودش یا خویشان، بلکه به مؤمنین می رسد واجب نیست و چه بسا جایز نباشد.
مسأله 2854 : هرگاه امری که معروف یا منکر است از اموری باشد که مورد اهتمام جدی شریعت مقدسه است به نحوی که بدانیم به هیچ وجه راضی به انجام یا ترک آن نیست مثل این که جان جمعیَّت زیادی از مؤمنین در خطر باشد؛ یا عرض نوامیس آنان در معرض هتک حرمت باشد؛ یا آثار اسلام مورد تهدید مخالفین قرار گیرد و منجر به گمراهی مسلمانان شود؛ یا این که بعض شعائر اسلام مورد تهدید قرار گیرد مثل این که العیاذ بالله کعبه معظمه مورد تهدید و نابودی قرار گیرد در این گونه موارد به مجرد ضرر جانی و مالی نمی توان از انجام آنها شانه خالی نمود بلکه باید ملاحظه اهمیت امر را نمود. بنا بر این مثلاً هرگاه برای اثبات حقانیت اسلام و رد شبهات معاندین و مخالفین و جلوگیری از انحراف افکار مسلمانان یا بازگشت آنان به اسلام لازم باشد انسان در ضرر و حرج واقع شود باید تحمل کند بلکه هرگاه توقف بر دادن مال و جان باشد نباید دریغ کند.
مسأله 2855 : هرگاه بدعتی در اسلام واقع شود چنانچه منکراتی در مملکت اسلامی به نام اسلام و مذهب تشیع اجرا شود واجب است؛ مخصوصاً بر علماء اسلام که اظهار حق و انکار باطل کنند.
مسأله 2856 : هرگاه سکوت علماء دین سبب تقویت ظالم در ظلمش، یا تأیید او گردد؛ یا باعث جرأت او بر انجام سایر محرمات شود واجب است اظهار حق و انکار باطل شود.
مسأله 2857 : شایسته است بچه های غیربالغ را بر انجام واجبات و ترک محرمات تمرین و عادت داد مخصوصاً بچه هایی که نزدیک به بلوغ هستند تا پس از بالغ شدن واجبی از آنان ترک نشود یا حرامی از آنان سر نزند.