آیت الله العظمی شیخ محمداسحاق فیاض
مرجع تقلید شیعه
احکام کفّارات
(مسأله 2825) کفاره بر چند قسم است:
1-کفّاره «مرتّبه»که در آن اختیار از مکلف سلب شده و نوع کفاره به ترتیب بر او معیّن شده است،مانند:کفاره ظهار و قتل خطایی در این موارد شخص ابتدا یک برده مؤمن آزاد کند، و اگر نتوانست دو ماه پی درپی روزه بگیرد، و اگر نتوانست شصت مسکین را سیر کند.همچنین کسی که یک روز روزه قضای ماه رمضان را بعد از زوال، افطار نماید، ابتدا باید ده مسکین را اطعام کند، و اگر نتوانست، سه روز، روزه بگیرد که بنابر احتیاط باید پی درپی باشد.
2-کفاره «مخیّره»که در آن مکلّف بین سه چیز مخیّر است:آزاد کردن یک برده مؤمن، یا دو ماه پی درپی روزه گرفتن و یا سیر کردن شصت مسکین.مانند کسی که یک روز از روزه ماه رمضان را افطار کرده، یا با خداوند عهدی کرده و با آن مخالفت نموده است.در هر دو صورت مکلف بین آزاد کردن برده مؤمن، یا روزه دو ماه و یا اطعام شصت مسکین مخیّر است، و هر کدام را انجام دهد کفایت می کند.
3-کفاره «مخیّره و مرتبه»، مانند کفاره ایلاء، و کفاره قسم و نذر.مثلاً اگر کسی نذر کرده که روز معینی را روزه بگیرد، ولی آن را به جا نیاورد، باید به ترتیب زیر کفاره بپردازد.ابتدا مخیّر است که یک برده آزاد کند، یا ده فقیر را سیر کند و یا به هر یک، یک دست لباس بدهد، و اگر نتوانست سه روز پی درپی روزه بگیرد.
4-کفاره جمع، مانند:قتل مؤمن از روی عمد و ظلم که کفاره آن، چنانچه قصاص او را مهلت دهد،سه چیز می باشد:آزاد کردن برده مؤمن، دو ماه پی درپی روزه گرفتن و اطعام شصت مسکین.بنابر احوط افطار با چیز حرام در ماه رمضان نیز همین حکم را دارد.
(مسأله 2826) هرگاه جماعتی در قتلی شرکت کنند، بر هر یک از آنها کفاره واجب می شود.چه قتل عمدی باشد یا خطایی با این فرق که در قتل عمدی بر هر یک کفاره جمع واجب می گردد؛ امّا در قتل خطاء بر هر یک کفاره به نحو ترتیب واجب می شود.
(مسأله 2827) اگر کسی در حال اعتکاف، با زنی جماع کند، اعتکافش باطل است و کفاره بر او واجب می گردد، و احتیاط واجب آن است که مرد کفاره ظهار را بپردازد.
(مسأله 2828) اگر مقتول شرعاً مهدور الدّم باشد، مانند کسی که زنای محصنه انجام داده، یا لواط کرده و یا مرتدّ شده است و کسی با اذن حاکم شرع او را بکشد، بر او کفاره واجب نیست.امّا اگر بدون اذن حاکم شرع بکشد اقرب آن است که قصاص شود، و یا با تراضی دیه مقتول را بپردازد، و در هر دو صورت بنابر اقرب کفاره هم واجب است.
(مسأله 2829) قسم برائت حرام است، مانند این که بگوید:«اگر فلان کار را انجام دهد از خداوند یا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، یا یکی از ائمه علیهم السلام، بری باشم»اگر چنین قسمی بخورد، گناهکار خواهد بود و باید به ده مسکین به عنوان کفاره اطعام کند.
(مسأله 2830) اگر زن در مصیبت، مویش را بچیند، بنابر اظهر کفاره ندارد؛ هرچند احوط آن است که کفاره افطار ماه رمضان را بدهد.هم چنین زن اگر مویش را بکند، یا صورتش را به گونه ای بخراشد که خونی شود، و نیز مرد اگر در مصیبت فرزند یا همسر، پیراهن چاک کند، بنابر اظهر کفاره ندارد، هرچند سزاوار است که هر یک از آنها کفاره قسم بدهند.
(مسأله 2831) اگر مرد با زن شوهردار، یا زنی که در عده رجعیه است، ازدواج کند، فوراً از او جدا شود و بنا بر اقرب کفاره بر او نیست، اگر چه احوط آن است که پنج صاع آرد به عنوان کفاره دهد.
(مسأله 2832) اگر کسی نماز عشا را نخوانده و بخوابد تا آنکه وقت نماز بگذرد، مستحب است از باب احتیاط روزه بگیرد.
(مسأله 2833) اگر نذر کند که یک روز یا چند روز روزه بگیرد، و بعد نتواند، بنابر احوط برای هر روز یک مُد طعام به مسکین صدقه بدهد.
(مسأله 2834) اگر کسی برده پیدا نتواند، و یا قیمت آن را نداشته باشد، در کفاره «مرتبه»به جای آن روزه بگیرد، و در کفاره «مخیّره»هم روزه بگیرد و هم اطعام کند.برای ادای کفاره فروختن لباس، خادم،مسکن و مانند آنها از چیزهایی که به آنها نیاز دارد و با فروختن آنها در مضیقه قرار می گیرد، لازم نیست.
(مسأله 2835) در کفاره «مرتّبه»اگر از روزه گرفتن-گرچه به خاطر مشقت باشد-عاجز شود اطعام واجب می شود.و آن دو صورت دارد:
1-برای هر مسکین یک مُد طعام، که سه چهارم کیلو است، بدهد.و در کفاره قسم احتیاط واجب آن است که از نان، یا گندم و یا آرد باشد، امّا در غیر کفاره قسم، مطلق طعام مانند:خرما، برنج، پنیر،ماش، ذرت و مانند اینها کفایت می کند.
2-طعام را غذای آماده درست کند و برای تعداد مورد نظر بدهد، به طوری که آنها سیر شوند.فرق نمی کند که در یکجا جمع باشند یا نه.احتیاط واجب آن است که طعام را از نوع متوسط غذاهایی که خود و خانواده اش می خورند، تهیه کند؛ خصوصاً در کفاره قسم.امّا در کفاره ظهار، بنابر احتیاط واجب، باید دو مُد-یک و نیم کیلو-به هر مسکین بدهد.
(مسأله 2836) اطعام به افراد غیر بالغ جایز است چه با سیرکردن شان باشد، یا به آنها تملیک نموده سپس اطعام را به ولیّ شان تسلیم نماید.بنابر اقوی اذن ولی معتبر نیست، امّا احوط آن است که دوتای آنها را یک نفر حساب کند.
(مسأله 2837) تبعیض در اطعام جایز است، به این صورت که به بعضی غذا دهد و به بعضی دیگر غذای غیر آماده دهد.ولی اطعام هر نفر بیش از یک بار کفایت نمی کند، هرچند از پیدا کردن تمام عدد معذور باشد.
(مسأله 2838) در پوشاک واجب است که برای هر فقیری یک لباس بدهد، و در صورت توانایی مستحب است دو لباس بدهد.
(مسأله 2839) اگر کفاره متعدد باشد، با اختلاف نوع کفاره، لازم است که نوع آن را تعیین کند.
(مسأله 2840) کفاره دهنده، باید بالغ و عاقل باشد، و اعتبار قصد قربت نیز خالی از قوّت نیست.
(مسأله 2841) در دادن کفاره قیمت نقدی کفایت نمی کند.
(مسأله 2842) اشخاصی که کفاره دریافت می کنند، باید دو شرط را دارا باشند:
1-فقیر باشند.
2-از کسانی نباشند که نفقه آنها بر کفاره دهنده واجب است، مانند:والدین، فرزندان و مانند آنها.دادن کفاره به نزدیکانی که نفقه آنها بر او واجب نیست، مانعی ندارد.
(مسأله 2843) در کفاره «مرتّبه»ملاک، حال ادای آن است، بنابراین اگر توانایی آزاد کردن برده را داشته باشد و بعداً عاجز شود، باید روزه بگیرد و آزاد کردن برده در ذمه ای او مستقر نمی شود.در تحقق عجزی که موجب انتقال به بدل می شود، عجز عرفی کفایت می کند.بنابراین اگر بدل آن را انجام دهد هرچند بعداً قدرت پیدا کند، مجزی است.
(مسأله 2844) در کفاره «جمع»اگر از آزاد کردن برده یا یکی دیگر از کفارات جمع ناتوان شود؛ بقیه آن واجب است و برای مورد عجز باید استغفار نماید.
(مسأله 2845) در کفاره «مخیّره»واجب است که از یک جنس کفاره دهد، و جایز نیست که نصف را از یک جنس و نصف دیگر را از جنس دیگر، بدهد، مثلاً یک ماه روزه بگیرد و سی مسکین را اطعام نماید.
(مسأله 2846) در ادای کفاره تا زمانی که سهل انگاری در ادای واجب به حساب نیاید تأخیر جایز است، لکن تأخیر نکردن احوط است.
(مسأله 2847) اگر مکلّف از پرداخت کفاره «مخیّره»ماه رمضان ناتوان شود، واجب است که استغفار نماید، و احتیاط آن است که صدقه دهد.امّا اگر بعد از آن تمکن پیدا کند، بعید نیست که کفاره دادن بر او لازم شود.
(مسأله 2848) اگر بداند که بر او یک کفاره مخیّره واجب است، ولی نداند که کفاره افطار ماه رمضان است، یا کفاره مخالفت عهد، باید به نیّت ما فی الذمه کفاره دهد.