آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی

احکام غسل و کفن و نماز و دفن میت

احکام غسل و کفن و نماز و دفن میت

مسأله 548 غسل و کفن و نماز و دفن مسلمان اگر چه دوازده امامى نباشد بر هر مکلفى واجب است، و اگر بعضى انجام دهند از دیگران ساقط مى شود، و چنانچه هیچکس انجام ندهد، همه معصیت کرده اند.

مسأله 549 اگر کسى مشغول کارهاى میت شود بر دیگران واجب نیست اقدام نمایند، ولى اگر او عمل را نیمه کاره بگذارد، باید دیگران تمام کنند.

مسأله 550 اگر انسان یقین کند که دیگرى مشغول کارهاى میت شده واجب نیست به کارهاى میت اقدام کند، ولى اگر شک یا گمان دارد، باید اقدام نماید.

مسأله 551 اگر کسى بداند غسل یا کفن یا نماز یا دفن میت را باطل انجام داده اند، باید دوباره انجام دهد، ولى اگر گمان دارد که باطل بوده، یا شک دارد که درست بوده یا نه، لازم نیست اقدام نماید.

مسأله 552 براى غسل و کفن و نماز و دفن میت، باید از ولى او اجازه بگیرند.

مسأله 553 ولى زن شوهر او است و بعد از او، مردهائى که از میت ارث مى برند مقدم بر زنهاى ایشانند

مسأله 554 اگر کسى بگوید من وصىّ یا ولىّ میّتم، یا ولى میت به من اجازه داده که غسل و کفن و دفن میت را انجام دهم، چنانچه به حرف او اطمینان دارند و دیگرى هم نمى گوید من ولى یا وصى میتم یا ولى میت به من اجازه
داده است، انجام کارهاى میت با اوست و اگر به حرف او اطمینان ندارند، یا دیگرى مى گوید من ولى یا وصى میتم، یا ولى میت به من اجازه داده است، در صورتى که دو نفر عادل به گفته اولى شهادت دهند باید حرف او را قبول کرد.

مسأله 555 اگر میت براى غسل و کفن و دفن و نماز خود غیر از ولى کس دیگرى را معین کند، احتیاط واجب آن است که ولى و آن کس، هر دو اجازه بدهند و لازم نیست کسى که میت، او را براى انجام این کارها معین کرده، این وصیت را قبول کند، ولى اگر قبول کرد، باید به آن عمل نماید.

احکام غسل میت

مسأله 556 واجب است میت را سه غسل بدهند. اول به آبى که با سدر مخلوط باشد. دوم به آبى که با کافور مخلوط باشد. سوم با آب خالص.

مسأله 557 سدر و کافور باید به اندازه اى زیاد نباشد، که آب را مضاف کند و باندازه اى هم کم نباشد، که نگویند سدر و کافور با آب مخلوط شده است.

مسأله 558 اگر سدر و کافور باندازه اى که لازم است پیدا نشود، بنابر احتیاط واجب باید مقدارى که به آن دسترسى دارند در آب بریزند.

مسأله 559 کسى که براى حج یا عمره احرام بسته است اگر پیش از تمام کردن طواف حج یا عمره بمیرد، نباید او را با آب کافور غسل دهند و به جاى آن باید با آب خالص غسلش بدهند.

مسأله 560 اگر سدر و کافور یا یکى از اینها پیدا نشود، یا استعمال آن
جایز نباشد مثل آنکه غصبى باشد، باید به جاى هر کدام که ممکن نیست، میت را با آب خالص غسل بدهند.

مسأله 561 کسى که میت را غسل مى دهد، باید مسلمان دوازده امامى و بالغ و عاقل باشد و مسائل غسل راهم بداند.

مسأله 562 کسى که میت را غسل مى دهد، باید قصد قربت داشته باشد یعنى غسل را براى انجام فرمان خداوند عالم بجا آورد.

مسأله 563 غسل بچه مسلمان اگر چه از زنا باشد واجب است، و غسل و کفن و دفن کافر و اولاد او جایز نیست، و کسى که از بچگى دیوانه بوده و به حال دیوانگى بالغ شده چنانچه پدر و مادر او یا یکى از آنان مسلمان باشند، باید او را غسل داد، و اگر هیچ کدام آنان مسلمان نباشند، غسل دادن او جایز نیست.

مسأله 564 بچه سقط شده را اگر چهار ماه یا بیشتر دارد، باید غسل بدهند و اگر چهار ماه ندارد، باید در پارچه اى بپیچند و بدون غسل دفن کنند.

مسأله 565 حرام است مرد زن را، و زن مرد را غسل بدهد، ولى زن مى تواند شوهر خود را غسل دهد و شوهر هم مى تواند زن خود را غسل دهد، اگر چه احتیاط مستحب آنست که زن، شوهر خود و شوهر، زن خود را غسل ندهد.

مسأله 566 مرد مى تواند دختر بچه اى را که سن او از سه سال بیشتر نیست غسل دهد، زن هم مى تواند پسر بچه اى را که سه سال بیشتر ندارد غسل دهد.

مسأله 567 اگر براى غسل دادن میتى که مرد است
مرد پیدا نشود، زنانى که با او نسبت دارند و محرمند، مثل مادر و خواهر و عمه و خاله یا به واسطه شیر خوردن با او محرم شده اند، مى توانند از زیر لباس یا چیزى که بدن او را بپوشاند غسلش بدهند و نیز اگر براى غسل میت زن، زن دیگرى نباشد و مردهائى که با او نسبت دارند و محرم اند یا به واسطه شیر خوردن با او محرم شده اند، مى توانند از زیر لباس او را غسل دهند.

مسأله 568 اگر میت و کسى که او را غسل مى دهد هر دو مرد یا هر دو زن باشند، بهتر آنست که غیر از عورت، جاهاى دیگر میت برهنه باشد.

مسأله 569 نگاه کردن به عورت میت حرام است، و کسى که او را غسل مى دهد اگر نگاه کند معصیت کرده، ولى غسل باطل نمى شود.

مسأله 570 اگر جائى از بدن میت نجس باشد، باید پیش از آنکه آنجا را غسل بدهند آب بکشند، و احتیاط مستحب آن است که تمام بدن میت، پیش از شروع به غسل پاک باشد.

مسأله 571 غسل میت مثل غسل جنابت است، و احتیاط واجب آن است که تا غسل ترتیبى ممکن است میت را غسل ارتماسى ندهند، ولى در غسل ترتیبى هر یک از سه قسمت بدن را مى توانند در آب کثیر فرو ببرند.

مسأله 572 کسى را که در حال حیض یا در حال جنابت مرده، لازم نیست غسل حیض یا غسل جنابت بدهند، بلکه همان غسل میت براى او کافیست.

مسأله 573 مزد گرفتن براى غسل دادن میت محل اشکال
است، و اگر کسى براى گرفتن مزد، میت را غسل دهد در صورتى که قصد قربت از او متمشى نشود آن غسل باطل است، ولى مزد گرفتن براى کارهاى مقدماتى غسل مانعى ندارد.

مسأله 574 اگر آب پیدا نشود یا استعمال آن مانعى داشته باشد، بنابر اظهر عوض هر سه غسل، میت را یک تیمم بدهند کافى است، و سزاوار نیست ترک احتیاط به سه تیمم عوض هر سه غسل، پس احتیاط مستحب آنست که اولاً یک تیمم بدهند عوض از مجموع اغسال و بعد براى هر غسلى یک تیمم بدهند.

مسأله 575 کسى که میت را تیمم مى دهد، باید دست خود را به زمین بزند و به صورت و پشت دستهاى میت بکشد، و اگر ممکن باشد احتیاط واجب آنست که با دست میت هم او را تیمم بدهد.

احکام کفن میت

مسأله 576 میت مسلمان را باید با سه پارچه که آنها را لنگ و پیراهن و سر تا سرى مى گویند کفن نمایند.

مسأله 577 لنگ باید از ناف تا زانو بدن را بپوشاند، و بهتر آنست که از سینه تا روى پا برسد، و پیراهن باید از سرشانه تا نصف ساق یا تمام بدن را بپوشاند و بهتر آنست که تا روى پا برسد، و درازاى سرتاسرى باید به قدرى باشد که بستن دو سر آن ممکن باشد، و پهناى آن باید باندازه اى باشد که یک طرف آن روى طرف دیگر بیاید.

مسأله 578 مقدارى از لنگ که از ناف تا زانو را مى پوشاند، و مقدارى از پیراهن که از شانه تا نصف ساق را مى پوشاند مقدار واجب کفن
است،و آنچه بیشتر از این مقدار که در مسأله قبل گفته شد مقدار مستحب کفن مى باشد.

مسأله 579 اگر ورثه بالغ باشند و اجازه دهند که بیشتر از مقدار واجب کفن را که در مسأله قبل گفته شد از سهم آنان بردارند اشکال ندارد. و احتیاط واجب آن است که بیشتر از مقدار واجب کفن را از سهم وارثى که بالغ نشده برندارند.

مسأله 580 اگر کسى وصیت کرده باشد که مقدار مستحب کفن را که در دو مسأله قبل گفته شد از ثلث مال او بردارند، یا وصیت کرده باشد ثلث مال را به مصرف خود او برسانند، ولى مصرف آنرا معین نکرده باشد یا فقط مصرف مقدارى از آن را معین کرده باشد، مى توانند مقدار مستحب کفن را از ثلث مال او بردارند.

مسأله 581 اگر میت وصیت نکرده باشد که کفن را از ثلث مال او بردارند مى توانند از اصل مال بردارند، و واجب است که مقدار واجب کفن را به ارزانترین قیمتى که ممکن است تهیه نمایند، و لازم نیست ورثه بالغ به مقدار زاید اجازه بدهند تا مقدارى را که اجازه داده اند، از سهم آنان برداشته شود.

مسأله 582 کفن زن بر شوهر است، اگر چه زن از خود مال داشته باشد و همچنین اگر زن را به شرحى که در کتاب طلاق گفته مى شود طلاق رجعى بدهند و پیش از تمام شدن عده بمیرد شوهرش باید کفن او را بدهد. و چنانچه شوهر بالغ نباشد یا دیوانه باشد ولى شوهر باید از مال او کفن زن را بدهد.

مسأله 583 کفن میت بر خویشان
او واجب نیست، اگر چه مخارج او در حال زندگى بر آنان واجب باشد.

مسأله 584 اگر هر یک از سه پارچه کفن به قدرى نازک باشد که بدن میت از زیر آن پیدا باشد، ولکن با مجموع سه پارچه، بدن میت پوشیده شود اقوى کفایت است.

مسأله 585 کفن کردن با پوست مردار و چیز غصبى اگر چیز دیگرى هم پیدا نشود جایز نیست. و چنانچه کفن میت غصبى باشد و صاحب آن راضى نباشد، باید از تنش بیرون آورند، اگر چه او را دفن کرده باشند.

مسأله 586 کفن کردن میت با چیز نجس و با پارچه ابریشمى خالص و یا پارچه اى که با طلا بافته شده جایز نیست، ولى در حال ناچارى اشکال ندارد.

مسأله 587 کفن کردن با پارچه اى که از پشم یا موى حیوان حرام گوشت تهیه شده در حال اختیار جایز نیست، و احتیاط واجب آنست که با پوست حیوان حلال گوشتى هم که به دستور شرع کشته شده میت را کفن نکنند، ولى اگر کفن از مو و پشم حیوان حلال گوشت باشد اشکال ندارد، اگر چه احتیاط مستحب آنست که با این دو هم کفن ننمایند.

مسأله 588 اگر کفن میت به نجاست خود او، یا به نجاست دیگرى نجس شود چنانچه کفن ضایع نمى شود،باید مقدار نجس را بشویند یا ببُرند، اگر چه بعد از گذاشتن در قبر باشد، و اگر شستن یا بریدن آن ممکن نیست در صورتى که عوض کردن آن ممکن باشد باید عوض نماید.

مسأله 589 کسى که براى حج یا عمره احرام بسته اگر بمیرد باید مثل دیگران کفن
شود، و پوشاندن سر و صورتش اشکال ندارد.

مسأله 590 مستحب است انسان در حال سلامتى، کفن و سدر و کافور خود را تهیه کند.

احکام حنوط

مسأله 591 بعد از غسل واجب است میت را حنوط کنند، یعنى به پیشانى و کف دستها و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاهاى او کافور بمالند. و مستحب است به سر بینى میت هم کافور بمالند، و باید کافور سائیده و تازه باشد، و اگر به واسطه کهنه بودن، عطر او از بین رفته باشد کافى نیست.

مسأله 592 احتیاط مستحب آنست که اول کافور را به پیشانى میت بمالند.

مسأله 593 بهتر آنست که میت را پیش از کفن کردن حنوط نمایند، اگر چه در بین کفن کردن و بعد از آن هم مانعى ندارد.

مسأله 594 کسى که براى حج یا عمره احرام بسته است اگر پیش از تمام کردن طواف بمیرد، حنوط کردن او جایز نیست.

مسأله 595 زنى که شوهر او مرده و هنوز عده اش تمام نشده اگر چه حرام است خود را خوشبو کند، ولى چنانچه بمیرد حنوط او واجب است.

مسأله 596 احتیاط واجب آنست که، میت را با مشک و عنبر و عود و عطرهاى دیگر خوشبو نکنند، و اینها را با کافور مخلوط ننمایند.

مسأله 597 مستحب است، قدرى تربت حضرت سیدالشهداء علیه السلام با کافور مخلوط کنند، ولى باید از آن کافور به جاهائى که بى احترامى مى شود نرسانند، و نیز باید تربت به قدرى زیاد نباشد، که وقتى با کافور مخلوط شد آنرا کافور نگویند.

مسأله 598 اگر کافور پیدا نشود، یا فقط به
اندازه غسل باشد حنوط لازم نیست، و چنانچه از غسل زیاد بیاید ولى به همه هفت عضو نرسد، احوط آنست که اول به پیشانى و اگر زیاد آمد به جاهاى دیگر بمالند.

مسأله 599 مستحب است دو چوب تر و تازه در قبر همراه میت بگذارند.

احکام نماز میت

مسأله 600 نماز خواندن بر میت مسلمان اگر چه بچه باشد واجب است ولى باید پدر و مادر آن بچه یا یکى از آنان مسلمان باشند، و شش سال بچه تمام شده باشد.

مسأله 601 نماز خواندن بر بچه اى که شش سال او تمام نشده مستحب است، ولى نماز خواندن بر بچه اى که مرده به دنیا آمده مستحب نیست.

مسأله 602 نماز میت باید بعد از غسل و حنوط و کفن کردن او خوانده شود، و اگر پیش از اینها یا در بین اینها بخوانند، اگر چه از روى فراموشى یا ندانستن مسأله باشد کافى نیست.

مسأله 603 کسى که مى خواهد نماز میت بخواند، لازم نیست با وضو یا غسل یا تیمم باشد، و بدن و لباسش پاک باشد، و اگر لباس او غصبى هم باشد اشکال ندارد اگر چه احتیاط مستحب آنست که تمام چیزهائى را که در نمازهاى دیگر لازم است رعایت کند.

مسأله 604 کسى که بر میت نماز مى خواند باید رو به قبله باشد، و نیز واجبست میت را مقابل او به پشت بخوابانند، به طورى که سر او به طرف راست نمازگزار و پاى او به طرف چپ نمازگزار باشد.

مسأله 605 مکان نمازگزار باید غصبى نباشد، و نیز باید از جاى میت پست تر یا بلندتر نباشد، ولى
پستى و بلندى مختصر اشکال ندارد.

مسأله 606 نمازگزار باید از میت دور نباشد، ولى کسى که نماز میت را به جماعت مى خواند اگر از میت دور باشد، چنانچه صفها به یکدیگر متصل باشد اشکال ندارد.

مسأله 607 نمازگزار باید مقابل میت بایستد، ولى اگر نماز به جماعت خوانده شود وصف جماعت از دو طرف میت بگذرد، نماز کسانى که مقابل میت نیستند اشکال ندارد.

مسأله 608 بین میت و نمازگزار باید پرده و دیوار یا چیزى مانند اینها نباشد، ولى اگر میت در تابوت و مانند آن باشد اشکال ندارد.

مسأله 609 در وقت خواندن نماز باید عورت میت پوشیده باشد، و اگر کفن کردن او ممکن نیست، باید عورتش را اگر چه با تخته و آجر و مانند اینها باشد بپوشانند.

مسأله 610 نماز میت را باید ایستاده و با قصد قربت بخواند، و در موقع نیت میت را معین کند، مثلاً نیت کند نماز مى خوانم بر این میت قربةً الى الله.

مسأله 611 اگر کسى نباشد که بتواند نماز میت را ایستاده بخواند مى شود نشسته بر او نماز خواند.

مسأله 612 اگر میت وصیت کرده باشد که شخص معینى بر او نماز بخواند احتیاط واجب آنست که آن شخص از ولى میت اجازه بگیرد، و بر ولى هم واجب است که اجازه بدهد.

مسأله 613 مکروه است بر میت چند مرتبه نماز بخوانند، ولى اگر میت اهل علم و تقوى باشد مکروه نیست.

مسأله 614 اگر میت را عمداً یا از روى فراموشى یا به جهت عذرى بدون نماز دفن کنند، یا بعد از دفن معلوم شود، نمازى که
بر او خوانده شده باطل بوده است تاوقتى جسد او از هم نپاشیده، واجبست با شرطهائى که براى نماز میت گفته شده بر قبرش نماز بخوانند.

دستور نماز میت

مسأله 615 نماز میت پنج تکبیر دارد و اگر نمازگزار پنج تکبیر به این ترتیب بگوید کافى است. بعد از نیت و گفتن تکبیر اول بگوید:(اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ اللهُ وَ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ) و بعد از تکبیر دوم بگوید: (اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد و آلِ مُحَمَّد) و بعد از تکبیر سوم بگوید: (اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُومِنینَ وَ الْموُمِناتِ) و بعد از تکبیر چهارم اگر میت مرد است بگوید: ( اَللّهُمَّ اغْفِر لِهذا الْمَیِّتِ) و اگر زن است بگوید:(اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِهذهِ المَیِّتِ) و بعد تکبیر پنجم را بگوید و بهتر است بعد از تکبیر اول بگوید: (اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبُدُهُ وَ رَسُوُلُه اَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشیراً وَ نَذیراً بَیْنَ یَدَىِ السْاعَةِ) و بعد از تکبیر دوم بگوید: (اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد و آلِ مُحَمَّد وَ بارِکْ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّد کَأَفْضَلَ ما صَلَّیْتَ وَ بارَکْتَ وَ تَرَحَّمْتَ عَلى اِبراهیمَ وَ آلِ اِبْراهیمَ اِنَّکَ حَمیدٌ مَجیدٌ وَصَلِّ عَلى جَمیعِ الانبیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصِّدّیقینَ وَ جَمیع عِبادِ الله الصّالحین) و بعد از تکبیر سوم بگوید: (اَلّلهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُومِنینَ وَ المُؤمِناتِ وَ الّمُسّلِمینَ وَ الْمُسْلِماتِ اَلاحیاءِ مِنْهُمْ وَ الاَمْواتِ تابِعْ بَینَنا وَ بَیْنَهُم بِالْخَیراتِ اِنَّکَ مُجیبُ الدَّعَواتِ اِنَّکَ عَلى کُلِّ شَىء قَدیرٌ).
و بعد از تکبیر چهارم اگر میت مرد است بگوید: (اَللّهُمَّ اِنَّ هذا عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِکَ وَ ابْنُ اَمَتِکَ
نَزَلَ بِکَ وَ اَنْتَ خَیْرُ مَنْزُول بِهِ اَللّهُمَّ اِنّا لا نَعْلَمُ مِنْهُ اِلاّ خَیْراً وَ اَنْتَ اَعْلَمُ بِهِ مِنّا اَللّهُمَّ اِنْ کانَ مُحسِناً فَزِدْ فى اِحْسانِهِ وَ اِنْ کانَ مُسیئَاً فَتَجاوَزْ عَنْهُ وَ اغْفِر لَهُ، اَلّلهُمَّ اجْعَلْهُ عِنْدَکَ فى أَعْلى عِلِّیِّینَ وَ اَخْلِفْ عَلى أهْلِهِ فى الغابرینَ وَ ارْحَمْهُ بِرَحْمَتِکَ یا ارْحَمَ الرّاحِمین) و بعد تکبیر پنجم را بگوید ولى اگر میت زن است بعد از تکبیر چهارم بگوید: (اَللّهُمَّ اِنَّ هذهِ اَمَتُکَ وَ إبْنَةُ عَبْدِکَ وَ ابْنةُ اَمَتِکَ نَزَلَتْ بکَ وَ اَنْتَ خَیْرُ مَنْزُول بِه اَللّهُمَّ اِنّا لا نَعْلَمُ مِنها اِلا خَیراً وَ اَنْتَ اَعْلَمُ بها مِنّا اَللّهُمَّ اِنْ کانَتْ مُحْسِنَةً فَزِدُ فى اِحْسانِها وَ إِنْ کانَتْ مُسیئَةً فَتَجاوَزْ عَنْها وَ اغْفِر لَها اَللّهُمَّ اجْعَلها عِنْدَکَ فى أَعْلى عِلِّییِّنَ وَ اَخلِفْ عَلى أَهْلِها فى الْغابِرینَ وَ ارْحَمْها بِرَحْمَتِکَ یا أَرْحَمَ الرّاحِمینَ)

مسأله 616 باید تکبیرها و دعاها را طورى پشت سرهم بخواند، که نماز از صورت خود خارج نشود.

مسأله 617 کسى که نماز میت را به جماعت مى خواند، باید تکبیرها و دعاهاى آنرا هم بخواند.

مستحبات نماز میت

مسأله 618 چند چیز در نماز میت مستحب است: اول کسى که نماز میت مى خواند با وضو یا غسل یا تیمم باشد و احتیاط مستحب آنست، در صورتى تیمم کند که وضو و غسل ممکن نباشد، یا بترسد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند به نماز میت نرسد. دوم اگر میت مرد است، امام جماعت یا کسى که فرادى به او نماز مى خواند، مقابل وسط قامت او بایستد، و اگر میت زن است مقابل سینه اش بایستد. سوم پا برهنه نماز بخواند. چهارم
در هر تکبیر دستها را بلند کند. پنجم فاصله او با میت به قدرى کم باشد که اگر باد لباسش را حرکت دهد به جنازه برسد. ششم نماز میت را به جماعت بخواند. هفتم امام جماعت تکبیر و دعاها را بلند بخواند، و کسانى که با او نماز مى خوانند، آهسته بخوانند. هشتم در جماعت اگر چه مأموم یک نفر باشد، عقب امام بایستد. نهم نمازگزار به میت و مؤمنین زیاد دعا کند. دهم پیش از نماز سه مرتبه بگوید: الصَّلوة یازدهم نماز را در جائى بخوانند، که مردم براى نماز میت بیشتر به آنجا مى روند. دوازدهم زن حائض اگر نماز میت را به جماعت مى خواند، در صفى تنها بایستد.

مسأله 619 خواندن نماز میت در مساجد مکروه است، ولى در مسجد الحرام مکروه نیست.

احکام دفن

مسأله 620 واجب است میت را طورى در زمین دفن کنند که بوى او بیرون نیاید، و درندگان هم نتوانند بدنش را بیرون آورند، و اگر ترس آن باشد که جانور بدن او را بیرون آورد، باید قبر را با آجر و مانند آن محکم کنند.

مسأله 621 اگر دفن میت در زمین ممکن نباشد، مى توانند به جاى دفن، او را در بنا یا تابوت بگذارند.

مسأله 622 میت را باید در قبر به پهلوى راست طورى بخوابانند که جلوى بدن او رو به قبله باشد.

مسأله 623 اگر کسى در کشتى بمیرد، چنانچه جسد او فاسد نمى شود و بودن او در کشتى مانعى ندارد باید صبر کنند تا به خشکى برسد و او را در زمین دفن کنند. وگرنه باید در کشتى غسلش بدهند
و حنوط و کفن کنند و پس از خواندن نماز میت چیز سنگینى به پایش ببندند و به دریا بیندازند، یا او را در خمره بگذارند و درش را ببندند و به دریا بیندازند، و اگر ممکن است باید او را در جائى بیندازند که فوراً طعمه حیوانات نشود.

مسأله 624 اگر بترسند که دشمن، قبر میت را بشکافد و بدن او را بیرون آورد و گوش یا بینى یا اعضاى دیگر او را ببُرد، چنانچه ممکن باشد باید به طورى که در مسأله پیش گفته شد او را به دریا بیندازند.

مسأله 625 مخارج انداختن در دریا و مخارج محکم کردن قبر میت را در صورتى که لازم باشد، باید از اصل مال میت بردارند.

مسأله 626 اگر زن کافره بمیرد و بچه در شکم او مرده باشد، یا هنوز روح به بدن او داخل نشده باشد، چنانچه پدر بچه مسلمان باشد، باید زن را در قبر به پهلوى چپ پشت به قبله بخوابانند که روى بچه به طرف قبله باشد.

مسأله 627 دفن مسلمان، در قبرستان کفار و دفن کافر، در قبرستان مسلمانان جایز نیست

مسأله 628 دفن مسلمان در جائى که بى احترامى به او باشد، مانند جائى که خاکروبه و کثافت مى ریزند، جایز نیست.

مسأله 629 دفن میت در جاى غصبى و در زمینى که مثل مسجد براى غیر دفن کردن وقف شده، جائز نیست.

مسأله 630 دفن میت در قبر مرده دیگر جایز نیست، مگر آنکه قبر کهنه شده و میت اولى از بین رفته باشد.

مسأله 631 چیزى که از میت جدا مى شود، اگر چه مو و
ناخن و دندانش باشد باید با او دفن شود. و دفن ناخن و دندانى که در حال زندگى از انسان جدا مى شود مستحب است.

مسأله 632 اگر کسى در چاه بمیرد و بیرون آوردنش ممکن نباشد، باید در چاه را ببندند و همان چاه را قبر او قرار دهند.

مسأله 633 اگر بچه در رحم مادر بمیرد و ماندنش در رحم براى مادر خطر داشته باشد باید به آسانترین راه او را بیرون آورند، و چنانچه ناچار شوند که او را قطعه قطعه کنند اشکال ندارد. ولى باید به وسیله شوهرش اگر اهل فن است یا زنى که اهل فن باشد او را بیرون بیاورند، و اگر ممکن نیست مرد محرمى که اهل فن باشد و اگر آنهم ممکن نشود، مرد نامحرمى که اهل فن باشد بچه را بیرون بیاورد،و در صورتى که آنهم پیدا نشود کسى که اهل فن نباشد مى تواند بچه را بیرون آورد.

مسأله 634 هر گاه مادر بمیرد و بچه در شکمش زنده باشد اگر چه امید زنده ماندن طفل را نداشته باشند، باید به وسیله کسانى که در مسأله پیش گفته شد، پهلوى چپ او را بشکافند و بچه را بیرون آورند و دوباره بدوزند.

مستحبات دفن

مسأله 635 مستحب است قبر را به اندازه قد انسان متوسط گود کنند و میت را در نزدیکترین قبرستان دفن نمایند، مگر آنکه قبرستان دورتر از جهتى بهتر باشد، مثل آنکه مردمان خوب در آنجا دفن شده باشند، یا مردم براى فاتحه اهل قبور بیشتر به آنجا بروند و نیز مستحب است جنازه را در چند ذرعى قبر، زمین بگذارند و با
سه مرتبه کم کم ببرند و در هر مرتبه زمین بگذارند و بردارند و در نوبت چهارم وارد قبر کنند، و اگر میت مرد است در دفعه سوم طورى زمین بگذارند که سر او طرف پائین قبر باشد و در دفعه چهارم از طرف سر وارد قبر نمایند، و اگر زن است در دفعه سوم طرف قبله قبر بگذارند و به پهنا وارد قبر کنند، و در موقع وارد کردن پارچه اى روى قبر بگیرند. و نیز مستحب است جنازه را به آرامى از تابوت بگیرند و وارد قبر کنند، و دعاهائى که دستور داده شده پیش از دفن و موقع دفن بخوانند و بعد از آنکه میت را در لحد گذاشتند گره هاى کفن را باز کنند، و صورت میت را را روى خاک بگذارند و بالشى از خاک زیر سر او بسازند، و پشت میت خشت خام یا کلوخى بگذارند که میت به پشت بر نگردد. و پیش از آنکه لحد را بپوشانند دست راست را به شانه راست میت بزنند و دست چپ را به قوت بر شانه چپ میت بگذارند و دهان را نزدیک گوش او ببرند و به شدت حرکتش دهند و سه مرتبه بگویند:
اسمع افهم یا فُلان بن فلان و بجاى فلان بن فلان اسم میت و پدرش را بگویند مثلاً اگر اسم او محمد و اسم پدرش على است سه مرتبه بگویند، اسمع افهم یا محمد بن على پس از آن بگویند:
هل انت على العهد الذى فارقتنا علیه من شهادة ان لا اله الا الله وحده لا شریک له و ان محمداً صلى الله علیه و آله عبده
و رسوله و سید النبیین و خاتم المرسلین و ان علیا أمیر المؤمنین و سید الوصیین و امام افترض الله طاعته على العالمین و ان الحسن و الحسین و على بن الحسین و محمدبن على و جعفربن محمد و موسى ابن جعفر و على بن موسى و محمدبن على و على بن محمد و الحسن بن على و القائم الحجة المهدى صلوات الله علیهم أئمة المؤمنین و حجج الله على الخلق أجمعین و أئمتک أئمة هدى ابرار یا فلان بن فلان و بجاى فلان بن فلان اسم میت و پدرش را بگوید و بعد بگوید: اذا أتاک الملکان المقربان رسولین من عندالله تبارک و تعالى و سئلاک عن ربک و عن نبیک و عن دینک و عن کتابک و عن قبلتک و عن ائمتک فلاتخف و لا تحزن و قل فى جوابهما الله ربى و محمد صلى الله علیه و آله نبیى و الاسلام دینى و القرآن کتابى و الکعبه قبلتى و أمیرالمؤمنین على بن ابى طالب امامى و الحسن بن على المجتبى امامى و الحسین بن على الشهید بکربلاء امامى و على زین العابدین امامى و محمد الباقر امامى و جعفر الصادق امامى و موسى الکاظم امامى و على الرضا امامى ومحمد الجواد امامى و على الهادى امامى و الحسن العسکرى امامى و الحجة المنتظر امامى هؤلاء صلوات الله علیهم اجمعین ائمتى و سادتى و قادتى و شفعائى بهم أتولى و من اعدائهم أتبرأ فى الدنیا و الاخرة ثم اعلم یا فلان بن فلان(به جاى فلان بن فلان اسم میت و پدرش را بگوید بعد بگوید) أن الله تبارک و تعالى نعم الرب و
ان محمد صلى الله علیه و آله نعم الرسول و ان على بن ابیطالب و اولاده المعصومین الائمه الاحد عشر نعم الائمه و ان ماجاء به محمد صلى الله علیه و آله حق و ان الموت حق و سئوال منکر و نکیر فى القبر حق و البعث حق و النشور حق و الصراط حق و المیزان حق و تطائر الکتب حق و ان الجنة حق و ان الساعة أتیة لا ریب فیها و ان الله یبعث من فى القبور پس بگوید: أفهمت یا فلان و بجاى فلان اسم میت را بگوید پس از آن بگوید: ثبتک الله بالقول الثابت و هداک الله الى صراط مستقیم عرّف الله بینک و بین أولیائک فى مستقر من رحمته پس بگوید: اللهُمَّ جاف الارض عن جنبیه و اصعد بروحه الیک ولقّه منک برهانا اللّهُمَّ عفوک عفوک.

مسأله 636 مستحب است کسى که میت را در قبر مى گذارد با طهارت و سر برهنه و پا برهنه باشد، و از طرف پاى میت از قبر بیرون بیاید، و غیر از خویشان میت کسانى که حاضرند با پشت دست خاک بر قبر بریزند و بگویند: إِنّا للهِ وَ انّا اِلَیْهِ راجِعُونَ اگر میت زن است کسى که با او محرم مى باشد او را در قبر بگذارد، و اگر محرمى نباشد خویشانش او را در قبر بگذارند.

مسأله 637 مستحب است قبر را مربع یا مستطیل بسازند، و به اندازه چهار انگشت از زمین بلند کنند و نشانه اى روى آن بگذارند که اشتباه نشود، و روى قبر آب بپاشند و بعد از پاشیدن آب کسانى که حاضرند دستها را بر
قبر بگذارند و انگشتها را باز کرده در خاک فرو برند و هفت مرتبه سوره مبارکه انا انزلناه بخوانند و براى میت طلب آمرزش کنند و این دعا را بخوانند:
اللّهُمَّ جاف الارض عن جنبیه و اصعد الیک روحه و لقّه منک رضوانا و اسکن قبره من رحمتک ما تغنیه به عن رحمة من سواک.

مسأله 638 پس از رفتن کسانى که تشییع جنازه کرده اند، مستحب است ولى میت یا کسى که از طرف ولى اجازه دارد، دعاهائى را که دستور داده شده به میت تلقین کند.

مسأله 639 بعد از دفن، مستحب است صاحبان عزا را سر سلامتى دهند، ولى اگر مدتى گذشته است که به واسطه سر سلامتى دادن، مصیبت یادشان مى آید ترک آن بهتر است، و نیز مستحب است تا سه روز براى اهل خانه میت غذا بفرستند، و غذا خوردن نزد آنان و در منزلشان مکروه است.

مسأله 640 مستحب است انسان در مرگ خویشان مخصوصاً در مرگ فرزند صبر کند، و هر وقت میت را یاد مى کند انا لله و انا الیه راجعون بگوید، و براى میت قرآن بخواند، و سر قبر پدر و مادر از خداوند حاجت بخواهد، و قبر را محکم بسازد که زود خراب نشود.

مسأله 641 جایز نیست انسان در مرگ کسى صورت و بدن را بخراشد و به خود لطمه بزند.

مسأله 642 پاره کردن یقه در مرگ غیر پدر و برادر جایز نیست، ولى در مصیبت آنان یقه پاره کردن جایز است، اگر چه احوط ترک آن است.

مسأله 643 اگر زن در عزاى میت صورت خود را بخراشد و خون یا
موى خود را بکند، باید یک بنده آزاد کند یا ده فقیر را طعام دهد و یا آنها را بپوشاند، و همچنین است اگر مرد در مرگ زن یا فرزند یقه یا لباس خود را پاره کند.

مسأله 644 احتیاط واجب آن است که در گریه بر میت، صدا را خیلى بلند نکند.

نماز وحشت

مسأله 645 در شب اول دفن سه نحو روایت شده:
اول آنکه دو رکعت نماز بخوانند و در رکعت اول بعد از حمد یک مرتبه آیة الکرسى، و در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سوره إنّا أنزلناه بخوانند و بعد از سلام نماز بگویند: اَللّهُمَّ صلّ على محمّد و آل محمّد و ابعث ثوابها الى قبر فلان، و بجاى کلمه فلان اسم میت را بگویند.
دوم آنکه در رکعت اول بعد از حمد دو مرتبه قل هو الله و در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه الهیکم التکاثر بخوانند و بعد از سلام اللهم، تا آخر بخوانند.
سوم مثل دوم باضافه آیة الکرسى در رکعت اوّل.

مسأله 646 نماز وحشت را در هر موقع از شب اول دفن مى شود خواند ولى بهتر است در اول شب، بعد از نماز عشا خوانده شود.

مسأله 647 اگر بخواهند میت را به شهر دورى ببرند، یا به جهت دیگر دفن او تأخیر بیفتد، باید نماز وحشت را تا شب اول دفن او تأخیر بیندازند.

نبش قبر

مسأله 648 نبش قبر مسلمان، یعنى شکافتن قبر او اگر چه طفل یا دیوانه باشد حرام است، ولى اگر بدنش از بین رفته و خاک شده باشد اشکال ندارد.

مسأله 649 نبش قبر امامزاده ها و شهدا و علما و صلحا اگر چه سالها بر آن گذشته باشد حرام است.

مسأله 650 شکافتن قبر در چند مورد حرام نیست: اول آنکه میت در زمین غصبى دفن شده باشد و مالک زمین راضى نشود که در آنجا بماند. دوم آنکه کفن یا چیز دیگرى که با میت دفن شده
غصبى باشد و صاحب آن راضى نشود که در قبر بماند و همچنین است اگر چیزى از مال خود میت که بورثه او رسیده با او دفن شده باشد و ورثه راضى نشوند که آن چیز در قبر بماند، ولى اگر وصیت کرده باشد که دعا یا قرآن یا انگشترى را با او دفن کنند، براى بیرون آوردن اینها نمى توانند قبر را بشکافند. سوم آنکه میت بى غسل یا بى کفن دفن شده باشد، یا بفهمند غسلش باطل بوده، یا به غیر دستور شرع کفن شده، یا در قبر او را رو به قبله نگذاشته اند. چهارم آنکه براى ثابت شدن حقى بخواهند بدن میت را ببینند. پنجم آنکه میت را در جائى که بى احترامى به اوست مثل قبرستان کفار یا جائى که کثافات و خاکروبه مى ریزند دفن کرده باشند. ششم آنکه براى یک مطلب شرعى که اهمیت آن از شکافتن قبر بیشتر است قبر را بشکافند، مثلاً بخواهند بچه زنده را از شکم زن حامله اى که دفنش کرده اند بیرون آورند. هفتم آنکه بترسند درنده اى بدن میت را پاره کند، یا سیل او را ببرد، یا دشمن بیرون آورد. هشتم آنکه قسمتى از بدن میت را که با او دفن نشده بخواهند دفن کنند، ولى احتیاط واجب آنست که آن قسمت از بدن را طورى در قبر بگذارند که بدن میت دیده نشود. و جواز نبش در موارد مذکوره در صورتى است که موجب هتک میت نباشد و چنانچه موجب هتک و بیرون آمدن بوى او یا جدا شدن اعضاى او مثلاً باشد باید ملاحظه اهم را نمود.