آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی

واجبات نماز

واجبات نماز

واجبات نماز یازده چیز است : اول نیت. دوم قیام یعنى ایستادن. سوم تکبیرة الاحرام یعنى گفتن الله اکبر دراول نماز. چهارم رکوع. پنجم سجود. ششم قرائت. هفتم
ذکر. هشتم تشهد. نهم سلام. دهم ترتیب. یازدهم موالات یعنى پى درپى بودن اجزاء نماز.

مسأله 951 بعضى از واجبات نماز رکن است، یعنى اگر انسان آنها را بجا نیاورد، یا در نماز اضافه کند، عمداً
باشد یا اشتباهاً نماز باطل مى شود، و بعضى دیگر رکن نیست، یعنى اگر عمداً کم یا زیاد شود نماز باطل مى شود، و
چنانچه اشتباهاً کم یا زیاد گردد، نماز باطل نمى شود، و رکن نماز پنج چیز است: اول نیت. دوم تکبیرة الاحرام (1).
سوم قیام در موقع گفتن تکبیرة الاحرام، و قیام متصل به رکوع یعنى ایستادن پیش از رکوع . چهارم رکوع. پنجم دو
سجده.

مسأله 952 انسان باید نماز را به نیت قربت ، یعنى براى انجام فرمان خداوند عالم بجا آورد ، و لازم نیست نیت را از قلب خود بگذراند یا مثلاً به زبان بگوید که چهار رکعت نماز ظهر میخوانم قربةً الى الله.

مسأله 953 اگر در نماز ظهر یا در نماز عصر نیت کند که چهار رکعت نماز مى خوانم و معین نکند ظهر است یا
عصر نماز او باطل است. و نیز کسى که مثلاً قضاى نماز ظهر بر او واجب است، اگردر وقت نماز ظهر بخواهد آن نماز
قضا یانماز ظهر رابخواند، باید نمازى را که مى خواند، در نیت معین کند.

مسأله 954 انسان باید از اول تاآخر نماز به نیت خود باقى باشد، پس اگر در بین نمازبطورى غافل شود که اگر
بپرسند چه مى کنى نداند چه
بگوید نمازش باطل است.

مسأله 955 انسان باید فقط براى انجام امر خداوند عالم نماز بخواند، پس کسى که ریا کند یعنى براى نشان
دادن به مردم نماز بخواند، نمازش باطل است، خواه فقط براى مردم باشد، یا خدا و مردم هردو را در نظربگیرد .

مسأله 956 اگر قسمتى از نماز راهم براى غیر خدا بجا آورد نماز باطل است، چه آن قسمت، واجب باشد مثل
حمد و سوره، چه مستحب باشد مانند قنوت بلکه اگرتمام نماز را براى خدا بجا آورد ولى براى نشان دادن به مردم در
جاى مخصوصى مثل مسجد، یا در وقت مخصوصى مثل اول وقت یا بطرز مخصوصى، مثلاً با جماعت نماز بخواند،
نمازش باطل است.

تکبیرة الاحرام

مسأله 957 گفتن اللهُ اَکْبَر در اول هر نماز، واجب و رکن است، و باید حروف الله و حروف اکبر و دو کلمه الله و
اکبر را پشت سر هم بگوید، و نیز باید این دو کلمه به عربى صحیح گفته شود، و اگر به عربى غلط بگوید یا مثلاً ترجمه
آن را به فارسى بگوید صحیح نیست.

مسأله 958 احتیاط مستحب آن است که تکبیرة الاحرام نماز را به چیزى که پیش ازآن مى خواند، مثلاً به اقامه
یا به دعائى که پیش از تکبیر مى خواند نچسباند.

مسأله 959 اگر انسان بخواهد الله اکبر رابه چیزى که بعد از آن مى خواند مثلاً به بسم الله الرَّحْمن الرَّحیم بچسباند،
باید ( ر ) اکبر را پیش (ضمه )بدهد.

مسأله 960 موقع گفتن تکبیرة الاحرام باید بدن آرام باشد، و اگر عمداً درحالى که بدنش حرکت دارد، تکبیرة
الاحرام را بگوید باطل است.

مسأله 961 تکبیر و حمد و سوره
و ذکر و دعا را باید طورى بخواند که خودش بشنود، و اگر بواسطه سنگینى یا
کرى گوش یا سر و صداى زیاد نمى شنود باید طورى بگوید که اگر مانعى نباشد بشنود.

مسأله 962 کسى که لال است یا زبان او مرضى دارد که نمى تواند الله اکبر رادرست بگوید باید به هر طور که
مى تواند بگوید، و اگر هیچ نمى تواند بگوید باید در قلب خود بگذراند، و براى تکبیر اشاره کند و زبانش را هم اگر
مى تواند حرکت دهد.

مسأله 963 مستحب است قبل از تکبیرة الاحرام بگوید : «یامُحسِنُ قَدْ اَتاکَ المُسىُ وَ قَدْاَمَرتَ اَلْمُحْسِنَ اَنْ
یَتَجاوَزَعَنِ الْمُسئِ اَنْتَ الْمُحْسِنُ وَ اَنَا المُسىُ بِحَقّ مُحَمّد وَ آلِ مُحَمّد صَلِّ عَلى مُحَمّد وَ آلِ مُحَمَّد وَ تَجاوَزْ عَنْ قَبیحِ ما
تَعْلَّمُ مِنّى»یعنى اى خدائى که به بندگان احسان مى کنى بنده گنه کار به در خانه تو آمده و تو امر کرده اى که نیکو کار از
گناهکار بگذرد تو نیکوکارى و من گناهکار، بحق محمد و آل محمد صلى الله علیه وآله و سلم رحمت خود را بر محمد
و آل محمد بفرست و از بدیهائى که مى دانى از من سر زده بگذر.

مسأله 964 مستحب است موقع گفتن تکبیر اول نماز، و تکبیرهاى بین نماز دستها راتا مقابل گوشها بالا ببرد.

مسأله 965 اگر شک کند که تکبیرة الاحرام راگفته یانه، چنانچه مشغول خواندن چیزى شده به شک خود
اعتنانکند، و اگر چیزى نخوانده باید تکبیر را بگوید.

مسأله 966 اگربعد از گفتن تکبیرة الاحرام شک کند که آنرا صحیح گفته یا نه، چنانچه مشغول خواندن چیزى
شده به شک خود اعتنا نکند، و اگر چیزى
نخوانده باید تکبیر را بگوید، و احتیاط واجب آنست که اول عملى که نماز را
باطل میکند انجام دهد، مثلاً صورت خود را از قبله بر گرداند بعد تکبیر رابگوید .

قیام (ایستادن)

مسأله 967 قیام در موقع گفتن تکبیرة الاحرام، و قیام پیش از رکوع که آن را قیام متصل به رکوع مى گویند رکن
است، ولى قیام در موقع خواندن حمد و سوره و قیام بعد از رکوع رکن نیست. و اگر کسى آنرا از روى فراموشى ترک کند
نمازش صحیح است.

مسأله 968 واجب است پیش از گفتن تکبیر و بعد ازآن مقدارى بایستد تا یقین کند که در حال ایستادن تکبیر
گفته است.

مسأله 969 اگررکوع رافراموش کند و بعد از حمد و سوره بنشیند و یادش بیاید که رکوع نکرده باید بایستد و به
رکوع رود، و اگر بدون اینکه بایستد بحال خمیدگى به رکوع بر گردد، چون قیام متصل به رکوع رابجا نیاورده نماز او
باطل است.

مسأله 970 موقعى که ایستاده است باید بدن را حرکت ندهد و به طرفى خم نشود و به جائى تکیه نکند . ولى
اگر از روى ناچارى باشد یا در حال خم شدن براى رکوع پاها راحرکت دهد اشکال ندارد و احتیاط واجب آنست که در
حال قیام گردن را راست نگهدارد واما راست نگهداشتن سر لازم نیست.

مسأله 971 اگر موقعى که ایستاده، از روى فراموشى بدن را حرکت دهد یا به طرفى خم شود یا به جائى تکیه
کند اشکال ندارد، ولى در قیام موقع گفتن تکبیرة الاحرام اگر از روى فراموشى هم باشد بنابر احتیاط مستحب باید نماز
راتمام کند و دوباره بخواند . و بنابراقوى مى تواند نماز
را بشکند و از سر بگیرد.

مسأله 972 احتیاط واجب آنست که در موقع ایستادن هر دو پا روى زمین باشد، ولى لازم نیست سنگینى بدن
روى هر دو پا باشد، و اگر روى یک پا باشد اشکال ندارد.

مسأله 973 کسى که مى تواند درست بایستد، اگرپاها راخیلى گشاد بگذارد که صدق ایستادن ننماید، نمازش
باطل است.

مسأله 974 موقعى که انسان در نماز مشغول خواندن چیزیست حتى موقع گفتن ذکرهاى مستحبى نماز، باید
بدنش آرام باشد. و در موقعى که مى خواهد کمى جلو یا عقب رود یا کمى بدن رابه طرف راست یا چپ حرکت دهد
باید چیزى نگوید، ولى «بحول الله وقوته اقوم واقعد» را باید در حال برخاستن بگوید.

مسأله 975 اگر در حال حرکت بدن ذکر بگوید، مثلاً موقع رفتن به رکوع یا رفتن به سجده تکبیر بگوید، چنانچه
آنرا بقصد ذکرى که در نماز دستور داده اند بگوید، دور نیست وجوب اعاده نماز، و اگر به این قصد نگوید بلکه بخواهد
ذکرى گفته باشد نماز صحیح است.

مسأله 976 حرکت دادن دست و انگشتان در موقع خواندن حمد اشکال ندارد، اگر چه احتیاط مستحب
آنست که آنها راهم حرکت ندهد.

مسأله 977 اگرموقع خواندن حمد و سوره یا خواندن تسبیحات، بى اختیاربقدرى حرکت کند که از حال آرام
بودن بدن خارج شود، احتیاط واجب آنست که بعد از آرام گرفتن بدن، آنچه رادر حال حرکت خوانده دوباره بخواند.

مسأله 978 اگردربین نماز از ایستادن عاجز شود باید بنشیند، و اگر از نشستن هم عاجز شود باید بخوابد، ولى
تا بدنش آرام نگرفته باید چیزى نخواند.

مسأله 979 تا انسان مى تواند ایستاده نماز بخواند نباید بنشیند. مثلاً
کسى که در موقع ایستادن بدنش حرکت
مى کند یا مجبور است به چیزى تکیه دهد، یابدنش راکج کند، یا خم شود یا پاها را بیشتر از معمول گشاد بگذارد، باید
به هر طور که مى تواند ایستاده نماز بخواند ولى اگر به هیچ قسم حتى مثل حال رکوع هم نتواند بایستد، باید راست
بنشیند و نشسته نماز بخواند.

مسأله 980 تا انسان مى تواند بنشیند نباید خوابیده نماز بخواند، و اگر نتواند راست بنشیند باید هر طور که
مى تواند بنشیند، و اگربه هیچ قسم نمى تواند بنشیند باید به طورى که در احکام قبله گفته شد به پهلوى راست بخوابد،
و اگر نمى تواند به پهلوى چپ، واگر آنهم ممکن نیست به پشت بخوابد، به طورى که کف پاهاى او رو به قبله باشد.

مسأله 981 کسى که نشسته نماز مى خواند، اگربعد از خواندن حمد و سوره بتواند بایستد و رکوع راایستاده بجا
آورد باید بایستد و از حال ایستادن به رکوع رود و اگر نتواند، باید رکوع راهم نشسته بجاآورد.

مسأله 982 کسى که خوابیده نماز مى خواند، اگر در بین نماز بتواند بنشنید باید مقدارى راکه مى تواند نشسته
بخواند، و نیز اگر مى تواند بایستد باید مقدارى را که مى تواند ایستاده بخواند، ولى تا بدنش آرام نگرفته باید چیزى
نخواند.

مسأله 983 کسى که نشسته نماز مى خواند اگر دربین نماز بتواند بایستد باید مقدارى راکه مى تواند ایستاده
بخواند، ولى تا بدنش آرام نگرفته باید چیزى نخواند.

مسأله 984 کسى که مى تواند بایستد اگربترسد که بواسطه ایستادن مریض شود یا ضررى به او برسد مى تواند
نشسته نماز بخواند، و اگر از نشستن هم بترسد مى
تواند خوابیده نماز بخواند.

مسأله 985 اگر انسان احتمال بدهد که تا آخر وقت بتواند ایستاده نماز بخواند باید نماز راتأخیر بیندازد، پس
اگر نتوانست بایستد در آخر وقت مطابق وظیفه اش نماز رابجا آورد. و چنانچه در اول وقت نماز را رجاءاً نشسته خواند
و در آخر وقت توانست که ایستاده بخواند باید اعاده نماید.

مسأله 986 مستحب است در حال ایستادن، بدن راراست نگهدارد، شانه ها راپائین بیندازد، دستها را روى
رانها بگذارد، انگشتها رابهم بچسباند، جاى سجده را نگاه کند، سنگینى بدن رابطور مساوى روى دو پابیندازد،
باخضوع و خشوع باشد، پاهاراپس و پیش نگذارد،اگر مرد است پاها را از سه انگشت باز تا یک وجب فاصله ، دهد و
اگر زن است پاها رابهم بچسباند.
قرائت

مسأله 987 در رکعت اول و دوم نمازهاى واجب یومیه انسان باید، اول حمد و بعد از آن یک سوره تمام
بخواند .

مسأله 988 اگر وقت نماز تنگ باشد، یا انسان ناچار شود که سوره را نخواند، مثلاً بترسد که اگرسوره را بخواند،
دزد یا درنده یاچیز دیگرى به او صدمه بزند، نباید سوره را بخواند.

مسأله 989 اگر عمداً سوره راپیش از حمد بخواند نمازش باطل است، و اگر اشتباهاً سوره را پیش از حمد
بخواند ودر بین آن یادش بیاید، باید سوره را رها کند و بعد از خواندن حمد سوره رااز اول بخواند.

مسأله 990 اگر حمد و سوره یا یکى از آنها رافراموش کند و بعد از رسیدن به رکوع بفهمد، نمازش صحیح
است .

مسأله 991 اگرپیش از آنکه براى رکوع خم شود، بفهمد که حمد و سوره را نخوانده باید بخواند، و اگر بفهمد
سوره را نخوانده باید
فقط سوره را بخواند، ولى اگر بفهمد حمد تنها رانخوانده باید اول حمد و بعد از آن دوباره سوره
را بخواند، و نیز اگر خم شود و پیش از آنکه به رکوع برسد، بفهمد حمد و سوره یاسوره تنها یاحمد تنها را نخوانده ،
باید بایستد و به همین دستور عمل نماید .

مسأله 992 اگر درنماز یکى از چهار سوره اى راکه آیه سجده دارد و در مسأله 361 گفته شد، عمداًبخواند،
نمازش باطل است .

مسأله 993 اگراشتباهاًمشغول خواندن سوره اى شود که سجده واجب دارد چنانچه پیش از رسیدن به آیه
سجده بفهمد، باید آن سوره رارها کند و سوره دیگر بخواند و اگر بعد از خواندن آیه سجده بفهمد، مى تواند سوره
راتمام کند و احتیاطاً در حال نماز بدل از سجده تلاوت ایماء کند و بعد از نماز سجده آنرا بجا آورد.

مسأله 994 اگردر نماز آیه سجده رابشنود، نمازش صحیح است و بایدبعد از نماز سجده آنرا بجاآورد. و در بین
نماز هم احتیاطاً باسر اشاره نماید.

مسأله 995 در نماز مستحبى خواندن سوره لازم نیست، اگر چه آن نماز بواسطه نذر کردن واجب شده باشد،
ولى در بعضى از نمازهاى مستحبى مثل نماز وحشت که سوره مخصوصى دارد، اگر بخواهد به دستور آن نماز رفتار
کرده باشد باید همان سوره را بخواند.

مسأله 996 درنماز جمعه و در نماز ظهر روز جمعه، مستحب است در رکعت اول بعد از حمد، سوره جمعه
ودر رکعت دوم بعد از حمد، سوره منافقین بخواند و اگر مشغول یکى از اینها شود، بنابر احتیاط واجب نمى تواند آنرا
رها کند و سوره دیگر بخواند.

مسأله 997 اگر بعد از حمد مشغول خواندن
سوره قل هو الله احد یا سوره قل یا ایها الکافرون شود ولو به گفتن
بسم الله آنها نمى تواندآنرا رها کند و سوره دیگربخواند، ولى در نماز جمعه و نماز ظهر روز جمعه اگر از روى فراموشى
بجاى سوره جمعه و منافقین یکى از این دو سوره رابخواند، تا به نصف نرسیده مى تواند آنرا رها کند و سوره جمعه و
منافقین رابخواند.

مسأله 998 اگر در نماز جمعه یانماز ظهر روز جمعه عمداً سوره قل هو الله أحد یا سوره قل یاایها الکافرون
بخواند، اگر چه به نصف نرسیده باشد، بنابراحتیاط واجب نمى تواند رهاکند و سوره جمعه و منافقین رابخواند.

مسأله 999 اگر در نماز، غیر از سوره قل هو الله احد و قل یاایها الکافرون، سوره دیگرى بخواند، تا به نصف
نرسیده مى تواند رها کند و سوره دیگر بخواند.

مسأله 1000 اگر مقدارى از سوره را فراموش کند، یا از روى ناچارى، مثلاً بواسطه تنگى وقت یا جهت دیگر
نشود آنرا تمام نماید مى تواند آن سوره را رها کند و سوره دیگر بخواند، اگر چه از نصف گذشته باشد، یا سوره اى راکه
مى خوانده قل هو الله احد، یا قل یا ایها الکافرون باشد.

مسأله 1001 بر مرد واجب است حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشاء رابلند بخواند ، و بر مرد و زن
واجب است حمد و سوره نماز ظهر و عصر را آهسته بخوانند مگر نماز ظهر روز جمعه که مخیر است .

مسأله 1002 مرد باید در نماز صبح و مغرب و عشاء مواظب باشد که تمام کلمات حمد وسوره حتى حرف
آخر آنها را بلند بخواند.

مسأله 1003 زن
مى تواند حمد وسوره نماز صبح ومغرب و عشاء رابلندیا آهسته بخواند، ولى اگر نامحرم
صدایش را بشنود، بنابر احتیاط واجب باید آهسته بخواند.

مسأله 1004 اگر در جائى که باید نماز رابلند خواند، عمداً آهسته بخواند یا در جائى که باید آهسته خواند،
عمداً بلند بخواند، نمازش باطل است. ولى اگر از روى فراموشى یا ندانستن حکم مسأله باشد و توجه به سئوال و یاد
گرفتن آن نداشته باشد صحیح است، و اگر در بین خواندن حمد و سوره هم بفهمد اشتباه کرده لازم نیست مقدارى راکه
خوانده دو باره بخواند.

مسأله 1005 اگر کسى در خواندن حمد و سوره بیشتر از معمول صدایش رابلند کند، مثل آنکه آنها رابا فریاد
بخواند، نمازش باطل است.

مسأله 1006 انسان باید نماز رایاد بگیرد که غلط نخواند، و کسى که به هیچ قسم نمى تواند صحیح آنرا یاد
بگیرد، باید هر طور که مى تواند بخواند. و احتیاط مستحب آنست که نماز را به جماعت بجا آورد.

مسأله 1007 کسى که حمد و سوره و چیزهاى دیگر نماز را بخوبى نمى داند و مى تواند یاد بگیرد، چنانچه
وقت نماز وسعت دارد باید یاد بگیرد، و اگر وقت تنگ است، بنابر احتیاط واجب در صورتى که ممکن باشد، باید
نمازش را به جماعت بخواند.

مسأله 1008 مشهور بین علماء آنست که مزد گرفتن براى یاد دادن واجبات نماز حرام است و ما در ادله آن
اشکال نمودیم ولى براى مستحبات آن اشکال ندارد.

مسأله 1009 اگر یکى از کلمات یا سوره رانداند ، یا عمداًآنرا نگوید یا بجاى حرفى حرف دیگر بگوید مثلا
بجاى (ض ) (ظ) بگوید ، یا جائى که باید بدون زیر و
زبر خوانده شود زیر و زبر بدهد یا تشدید رانگوید نماز او باطل
است اگر مقصر باشد.

مسأله 1010 اگر انسان کلمه اى را صحیح بداند و در نماز همانطور بخواند و بعد بفهمد غلط خوانده، باید
دوباره نماز را بخواند و اگر وقت گذشته قضا نماید اگر کوتاهى در یاد گرفتن نموده.

مسأله 1011 اگر زیر و زبر کلمه اى را نداند، یا نداند مثلاً کلمه اى به (س) است یا به(ص) باید یاد بگیرد و
چنانچه دو جور یا بیشتر بخواند، مثل آنکه در أهدناالصراط المستقیم، مستقیم را یک مرتبه با سین و یک مرتبه با صاد
بخواند، نمازش باطل است.

مسأله 1012 اگر در کلمه اى واو و حرف قبل از واو در آن کلمه پیش داشته باشد و حرف بعد از واو در آن کلمه
همزه(ء) باشد مثل کلمه سوء، بنابر احتیاط واجب باید آن واو را مد بدهد یعنى آن را بکشد، و همچنین اگر در کلمه اى
الف باشد و حرف قبل از الف در آن کلمه زبر داشته باشد و حرف بعد از الف در آن کلمه همزه باشد مثل (جاء)، باید
الف آنرا بکشد، و نیز اگر در کلمه اى (ى) باشد و حرف پیش از(ى) در آن کلمه زیر داشته باشد و حرف بعد از(ى) در
آن کلمه همزه باشد مثل(جىء)، باید (ى) را با مد بخواند، و اگر بعد از این واو و الف و یا بجاى همزه(ء)حرفى باشد که
ساکن است یعنى زیر و زبر و پیش ندارد، باز هم باید این سه حرف را با مد بخواند، مثلاً در ولاالضالین که بعد از الف،
حرف لام ساکن است، باید الف آنرا با مد
بخواند و چنانچه به دستورى که گفته شد رفتار نکند احتیاط واجب آنست که
نماز را تمام کند و دوباره بخواند و یا بشکند و از سر بگیرد.

مسأله 1013 احتیاط واجب آنست که در نماز، وقف به حرکت و وصل به سکون ننماید، و معنى وقف به
حرکت آنست که زیر یا زبر یا پیش آخر کلمه اى را بگوید و بین آن کلمه و کلمه بعدش فاصله دهد. مثلاً بگوید، الرحمن
الرحیم و میم الرحیم را زیر بدهد و بعد قدرى فاصله دهد و بگوید مالک یوم الدین. و معنى وصل به سکون آنست که
زیر یا زبر یا پیش کلمه اى را نگوید و آن کلمه را به کلمه بعد بچسباند مثل آنکه بگوید الرحمن الرحیم و میم الرحیم را
زیر ندهد و فوراً مالک یوم الدین را بگوید.

مسأله 1014 در رکعت سوم و چهارم نماز مى تواند فقط یک حمد بخواند، یا یک مرتبه تسبیحات اربعه بگوید
یعنى: سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُللهِ وَ لا اِلهَ اِلاّاللهُ وَ اللهُ اَکْبَرُ و گفتن سه مرتبه مستحب است، پس در وسعت وقت خود را از ثواب
آن محروم ننماید و مى تواند در یک رکعت حمد و در رکعت دیگر تسبیحات بگوید، و بهتر است در هر دو رکعت
تسبیحات بخواند.

مسأله 1015 در تنگى وقت باید تسبیحات اربعه را یک مرتبه بگوید.

مسأله 1016 بر مرد واجب است که در رکعت سوم و چهارم نماز حمد یا تسبیحات را آهسته بخواند.

مسأله 1017 اگر در رکعت سوم و چهارم حمد بخواند، بنابر احتیاط واجب باید بسم الله آنرا هم آهسته بگوید.

مسأله 1018 کسى که نمى تواند تسبیحات را یاد
بگیرد، یا درست بخواند باید در رکعت سوم و چهارم حمد
بخواند.

مسأله 1019 اگر در دو رکعت اول نماز به خیال اینکه دو رکعت آخر است تسبیحات بگوید، چنانچه پیش از
رکوع بفهمد، باید حمد و سوره را بخواند و اگردر رکوع یا بعد از رکوع بفهمد، نمازش صحیح است.

مسأله 1020 اگر در دو رکعت آخر نماز به خیال این که در دو رکعت اول است حمد بخواند، یا در دو رکعت
اول نماز با اینکه گمان مى کرده در دو رکعت آخر است حمد بخواند، چه پیش از رکوع بفهمد چه بعد از آن نمازش
صحیح است.

مسأله 1021 اگر در رکعت سوم یا چهارم مى خواست حمد بخواند تسبیحات به زبانش آمد، یا مى خواست
تسبیحات بخواند حمد به زبانش آمد، بنابر احتیاط واجب باید آنرا رها کند و دوباره حمد یا تسبیحات را بخواند، ولى
اگر عادتش خواندن چیزى بوده که به زبانش آمده، مى تواند همان را تمام کند و نمازش صحیح است.

مسأله 1022 کسى که عادت دارد در رکعت سوم یا چهارم تسبیحات بخواند، اگر بدون قصد مشغول خواندن
حمد شود، بنابر احتیاط واجب باید آنرا رها کند و دوباره حمد یا تسبیحات را بخواند.

مسأله 1023 در رکعت سوم و چهارم مستحب است بعد از تسبیحات استغفار کند، مثلاً بگوید: استغفر الله
ربى و اتوب الیه. یا بگوید اللهم اغفرلى وکسى که مشغول گفتن استغفار است، اگر شک کند که حمد یا تسبیحات را
خوانده یا نه، بنابر احتیاط واجب باید برگردد و حمد یا تسبیحات را بخواند، و چنانچه عادت داشته در نماز فقط بعد
از تسبیحات استغفار کند باید به شک خود اعتنا ننماید
و اگر در جاهاى دیگر نماز هم استغفار مى کرده، باید حمد یا
تسبیحات را بخواند، و نیز اگر نمازگزار پیش از خم شدن به رکوع در حالى که مشغول گفتن استغفار نیست، شک کند که
حمد یا تسبیحات را خوانده یانه، باید حمد یا تسبیحات را بخواند.

مسأله 1024 اگر در رکوع رکعت سوم یا چهارم، شک کند که حمد یا تسبیحات را خوانده یانه، باید به شک
خود اعتنا نکند و اما اگر در حال رفتن به رکوع شک کند اگر در ابتداى آن ملتفت شود باید برگردد حمد یا تسبیحات را
به قصد قربت مطلقه بخواند ولى اگر خیلى نزدیک به رکوع ملتفت شود احتیاطاً باید برگردد به قیام و حمد یا تسبیحات
اربعه را به نیت قربت مطلقه بخواند.

مسأله 1025 هر گاه شک کند که آیه یا کلمه را درست گفته یا نه، اگر به چیزى که بعد از آنست مشغول نشده،
باید آن آیه یا کلمه را بطور صحیح بگوید و اگر به چیزى که بعد از آنست مشغول شده، چنانچه آن چیز رکن باشد مثل
آنکه در رکوع شک کند که فلان کلمه از سوره را درست گفته یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند، و اگر رکن نباشد مثلاً
موقع گفتن الله الصمد شک کند که قل هو الله احد را درست گفته یا نه، باز هم مى تواند به شک خود اعتنا نکند، ولى اگر
احتیاطاً آن آیه یا کلمه را بطور صحیح بگوید اشکال ندارد، و اگر چند مرتبه هم شک کند مى تواند چند بار بگوید، اما
اگر به وسواس برسد و باز هم بگوید، بنابر احتیاط واجب باید نمازش را دوباره
بخواند.

مسأله 1026 مستحب است در رکعت اول، پیش از خواندن حمد بگوید: اَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیمِ و در
رکعت اول و دوم نماز ظهر و عصر، بِسم الله را بلند بگوید، و حمد و سوره را شمرده بخواند و در آخر هر آیه وقف کند
یعنى آنرا به آیه بعد نچسباند، و در حال خواندن حمد و سوره به معناى آیه توجه داشته باشد. اگر نماز را به جماعت
مى خواند بعد از تمام شدن حمد امام، و اگر فرادى مى خواند بعد از آنکه حمد خودش تمام شد بگوید: اَلْحَمْدُ للهِ رَبِّ
الْعالَمین، و بعد از خواندن سوره قول هو اللهُ احد، یک یا دو یا سه مرتبه کذلک الله ربنا بگوید، و بعد از خواندن سوره
کمى صبر کند بعد تکبیر پیش از رکوع را بگوید یا قنوت را بخواند.

مسأله 1027 مستحب است در تمام نمازها در رکعت اول، سوره انا انزلناه و در رکعت دوم، سوره قل هو الله
احد را بخواند.

مسأله 1028 مکروه است انسان در تمام نمازهاى یک شبانه روز، سوره قل هو الله احد را نخواند.

مسأله 1029 خواندن سوره قل هو الله احد به یک نفس مکروه است.

مسأله 1030 سوره اى را که در رکعت اول خوانده مکروه است در رکعت دوم بخواند، ولى اگر سوره قل هو الله
احد را در هر دو رکعت بخواند مکروه نیست.

رکوع

مسأله 1031 در هر رکعت بعد از قرائت باید به اندازه اى خم شود که بتواند دست را به زانو بگذارد، و این
عمل را رکوع مى گویند.

مسأله 1032 اگر به اندازه رکوع خم شود، ولى دستها را به زانو نگذارد
اشکال ندارد.

مسأله 1033 هر گاه رکوع را بطور غیر معمول بجا آورد، مثلاً به چپ یا راست خم شود، اگر چه دستهاى او به
زانو برسد، صحیح نیست.

مسأله 1034 خم شدن باید به قصد رکوع باشد، پس اگر به قصد کار دیگر مثلاً براى کشتن جانور خم شود،
نمى توان آن را رکوع حساب کند، بلکه باید بایستد و دوباره براى رکوع خم شود و به واسطه این عمل، رکن زیاد نشده و
نماز باطل نمى شود.

مسأله 1035 کسى که دست یا زانوى او با دست و زانوى دیگران فرق دارد مثلاً دستش خیلى بلند است که اگر
کمى خم شود به زانو مى رسد، یا زانوى او پائین تر از مردم دیگر است که باید خیلى خم شود تا دستش به زانو برسد،
باید به اندازه معمول خم شود.

مسأله 1036 کسى که نشسته رکوع مى کند، باید به قدرى خم شود که صورتش مقابل زانوها برسد، و بهتر
است به قدرى خم شود که صورت، نزدیک جاى سجده برسد.

مسأله 1037 احتیاط واجب آنست که در رکوع سه مرتبه سُبْحانَ اللهِ یا یک مرتبه سُبّحانَ رَبِّىَ الْعَظیمِ وَ بِحَمْدِهِ
بگوید، ذکرهاى دیگر هم به این مقدار کافیست و در تنگى وقت و در حال ناچارى گفتن یک سبحان الله کافیست.

مسأله 1038 ذکر رکوع باید دنبال هم و به عربى صحیح گفته شود، و مستحب است آن را سه یا پنج یا هفت
مرتبه بلکه بیشتر بگویند.

مسأله 1039 در رکوع باید به مقدار ذکر واجب، بدن آرام باشد و در ذکر مستحب هم اگر آن را به قصد ذکرى که
براى رکوع دستور داده اند بگوید، بنابر
احتیاط واجب آرام بودن بدن لازم است.

مسأله 1040 اگر موقعى که ذکر واجب رکوع را مى گوید، بى اختیار به قدرى حرکت کند که از حال آرام بودن
بدن خارج شود باید بعد از آرام گرفتن بدن دوباره ذکر را بگوید، ولى اگر کمى حرکت کند که از حال آرام بودن بدن
خارج نشود، یا انگشتان را حرکت دهد اشکال ندارد.

مسأله 1041 اگر پیش از آنکه به مقدار رکوع خم شود و بدن آرام گیرد، عمداً ذکر رکوع را بگوید نمازش باطل
است.

مسأله 1042 اگر پیش از تمام شدن ذکر واجب عمداً سر از رکوع بردارد نمازش باطل است، و اگر سهواً سر
بردارد چنانچه پیش از آنکه از حال رکوع خارج شود، یادش بیاید که ذکر رکوع را تمام نکرده، باید در حال آرامى بدن
دوباره ذکر را بگوید، و اگر بعد از آنکه از حال رکوع خارج شد یادش بیاید نماز او صحیح است.

مسأله 1043 اگر نتواند به مقدار ذکر در رکوع بماند، احتیاط واجب آنست که بقیه آنرا در حال برخاستن بگوید.

مسأله 1044 اگر به واسطه مرض و مانند آن در رکوع آرام نگیرد نماز صحیح است، ولى باید پیش از آنکه از
حال رکوع خارج شود، ذکر واجب یعنى سبحان ربى العظیم و بحمده یا سه مرتبه سبحان الله را بگوید.

مسأله 1045 هر گاه نتواند به اندازه رکوع خم شود باید به چیزى تکیه دهد و رکوع کند، و اگر موقعى هم که
تکیه داده نتواند به طور معمول رکوع کند باید به هر اندازه مى تواند خم شود، و اگر هیچ نتواند خم شود، باید موقع
رکوع بنشیند و نشسته رکوع کند،
و احتیاط مستحب آنست که نماز دیگرى هم بخواند، و براى رکوع آن باسر اشاره
نماید.

مسأله 1046 کسى که مى تواند ایستاده نماز بخواند، اگر در حال ایستادن یا نشستن نتواند رکوع کند، باید
ایستاده نماز بخواند و براى رکوع باسر اشاره کند و اگر نتواند اشاره کند، باید به نیت رکوع چشم ها را هم بگذارد و ذکر
آنرا بگوید و به نیت برخاستن از رکوع چشمها را باز کند، و اگر از این هم عاجز است باید در قلب نیت رکوع کند و ذکر
آن را بگوید.

مسأله 1047 کسى که نمى تواند ایستاده یا نشسته رکوع کند، و براى رکوع فقط مى تواند در حالى که نشسته
است کمى خم شود، یا در حالى که ایستاده است با سر اشاره کند، باید ایستاده نماز بخواند و براى رکوع با سر اشاره
نماید، و احتیاط مستحب آنست که نماز دیگرى هم بخواند، و موقع رکوع آن بنشیند و هر قدر مى تواند براى رکوع خم
شود.

مسأله 1048 اگر بعد از رسیدن به حد رکوع و آرام گرفتن بدن سر بردارد و دو مرتبه به اندازه رکوع خم شود، یا
بعد از آنکه به اندازه رکوع خم شد و بدنش آرام گرفت، به قدرى خم شود که از اندازه رکوع بگذرد و دوباره به رکوع
برگردد چون رکوع زیاد شده نمازش باطل است، و این حکم در صورتیست که رجوعش به رکوع، به قصد رکوع باشد
والا در آن تأمل است.

مسأله 1049 بعد از تمام شدن ذکر رکوع باید راست بایستد، وبعد از آنکه بدن آرام گرفت به سجده رود، و اگر
عمداً پیش از ایستادن یا پیش از آرام گرفتن بدن
به سجده رود نمازش باطل است.

مسأله 1050 اگر رکوع را فراموش کند و پیش از آنکه به سجده برسد یادش بیاید باید بایستد بعد به رکوع رود،
و چنانچه به حالت خمیدگى به رکوع برگردد نمازش باطل است.

مسأله 1051 اگر بعد از آنکه پیشانى به زمین رسید یا بعد از برداشتن سر از سجده اول یادش بیاید که رکوع
نکرده، بنابر احتیاط واجب باید برگردد و بعد از ایستادن رکوع را بجا آورد، و پس از تمام کردن نماز دو سجده سهو بجا
آورد، و نماز را هم اعاده نماید و یا اینکه نماز را بشکند و از سر بگیرد.

مسأله 1052 مستحب است پیش از رفتن به رکوع در حالى که راست ایستاده تکبیر بگوید و در رکوع زانوها را
به عقب دهد، و پشت را صاف نگهدارد، و گردن را بکشد و مساوى پشت نگهدارد، وبین دو قدم را نگاه کند، و پیش از
ذکر یا بعد از آن صلوات بفرستد ولى آنرا به نیت ذکر رکوع نگوید، و بعد از آنکه از رکوع برخاست و راست ایستاد در
حال آرامى بدن بگوید: سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَه.

مسأله 1053 مستحب است در رکوع، زنها دست را از زانو بالاتر بگذارند و زانوها را به عقب ندهند.

سجود

سجود

مسأله 1054 نمازگزار باید در هر رکعت از نمازهاى واجب و مستحب بعد از رکوع دوسجده کند، و سجده
آنست که پیشانى و کف دو دست و سر دو زانو و سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمین بگذارند.

مسأله 1055 دو سجده روى هم یک رکن است، که اگر کسى در نماز واجب عمداً یا از روى فراموشى هر
دو را
ترک کند یا دو سجده دیگر به آنها اضافه نماید نمازش باطل است.

مسأله 1056 اگر عمداً یک سجده کم یا زیاد کند نماز باطل مى شود، و اگر سهواً یک سجده کم کند حکم آن
بعداً گفته خواهد شد.

مسأله 1057 اگر پیشانى را عمداً یا سهواً به زمین نگذارد سجده نکرده است اگر چه جاهاى دیگر به زمین
برسد، ولى اگر پیشانى را به زمین بگذارد و سهواً جاهاى دیگر را به زمین نرساند، یا سهواً ذکر نگوید سجده صحیح
است.

مسأله 1058 احتیاط واجب آنست که در سجده سه مرتبه سُبْحانَ اللهِ یا یک مرتبه سُبْحانَ رَبِّىَ الاَعْلى وَ بِحَمْدِهْ
بگوید. و باید این کلمات دنبال هم و به عربى صحیح گفته شود. و مستحب است سبحان ربى الاعلى و بحمده را سه یا
پنج یا هفت مرتبه بگوید.

مسأله 1059 در سجود باید به مقدار ذکر واجب بدن آرام باشد، و موقع گفتن ذکر مستحب هم اگر آن را بقصد
ذکرى که براى سجده دستور داده اند بگوید، آرام بودن بدن لازم است.

مسأله 1060 اگر پیش از آنکه پیشانى به زمین برسد و بدن آرام بگیرد عمداً ذکر سجده را بگوید، یا پیش از
تمام شدن ذکر عمداً سر از سجده بردارد نماز باطل است.

مسأله 1061 اگر پیش از آنکه پیشانى به زمین برسد و بدن آرام گیرد سهواً ذکر سجده را بگوید، و پیش از آنکه
سر از سجده بردارد، بفهمد اشتباه کرده است باید دوباره در حال آرام بودن ذکر را بگوید.

مسأله 1062 اگر بعد از آنکه سر از سجده برداشت، بفهمد که پیش از آرام گرفتن بدن ذکر را گفته، یا پیش
از
آنکه ذکر سجده تمام شود سر برداشته نمازش صحیح است.

مسأله 1063 اگر موقعى که ذکر سجده را مى گوید، یکى از هفت عضو را عمداً از زمین بردارد نماز باطل
مى شود، ولى موقعى که مشغول گفتن ذکر نیست اگر غیر پیشانى جاهاى دیگر را از زمین بردارد و دوباره بگذارد اشکال
ندارد.

مسأله 1064 اگر پیش از تمام شدن ذکر سجده، سهواً پیشانى را از زمین بردارد نمى تواند دوباره به زمین
بگذارد، و باید آن را یک سجده حساب کند، ولى اگر جاهاى دیگر را سهواً از زمین بردارد، باید دو مرتبه به زمین
بگذارد و ذکر را بگوید.

مسأله 1065 بعد از تمام شدن ذکر سجده اول، باید بنشیند تا بدن آرام گیرد و دوباره به سجده رود.

مسأله 1066 جاى پیشانى نمازگزار باید از جاى زانوهاى او بلندتر از چهار انگشت بسته نباشد. بلکه اقوى
آنست که جاى پیشانى او از جاى انگشتان و سر زانوهایش پست تر از چهار انگشت بسته نباشد.

مسأله 1067 در زمین سراشیب که سراشیبى آن درست معلوم نیست، اگر جاى پیشانى نمازگزار از جاى
انگشتهاى پا و سر زانوهاى او مختصرى بیش از چهار انگشت بسته بلندتر باشد اشکال ندارد.

مسأله 1068 اگر پیشانى را به چیزى بگذارد که از سر زانوهاى او بلندتر از چهار انگشت بسته است، چنانچه
بلندى آن بقدرى است که نمى گویند در حال سجده است، بنابر احتیاط واجب باید سر را بردارد و به چیزى که بلندى
آن به اندازه چهار انگشت بسته یا کمتر است بگذارد، و اگر بلندى آن به قدریست که مى گویند در حال سجده است
بنابر اقوى باید پیشانى را از روى
آن به روى چیزى که بلندى آن به اندازه چهار انگشت بسته یا کمتر است بکشد، و اگر
کشیدن پیشانى ممکن نیست، بنابر اقوى باید سر را بردارد و بگذارد، و نماز را تمام کند و احتیاط مستحب آنست که
دوباره بخواند. و اگر عمداً سر را بر آنجاى بلند گذاشته احتیاط واجب آنست که دوباره بخواند یا بشکند و از سر بگیرد.

مسأله 1069 باید بین پیشانى و آنچه بر آن سجده مى کند چیزى نباشد، پس اگر مهر به قدرى چرک باشد که
پیشانى به خود مهر نرسد سجده باطل است، ولى اگر مثلاً رنگ مهر تغییر کرده باشد اشکال ندارد.

مسأله 1070 در سجده باید کف دست را بر زمین بگذارد، ولى در حال ناچارى پشت دست هم مانعى ندارد،
و اگر پشت دست ممکن نباشد باید مچ دست را بگذارد، و چنانچه آن را هم نتواند باید تا آرنج هر جا را که مى تواند بر
زمین بگذارد، و اگر آن هم ممکن نیست گذاشتن بازو کافیست.

مسأله 1071 در سجده باید سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمین بگذارد و اگر انگشتهاى دیگر پا، یا روى پا را
به زمین بگذارد یا به واسطه بلند بودن ناخن سر شست به زمین نرسد نماز باطل است. و کسى که به واسطه ندانستن
مسأله نمازهاى خود را اینطور خوانده بنابر احتیاط واجب باید دوباره بخواند.

مسأله 1072 کسى که مقدارى از شست پایش بریده، باید بقیه آنرا به زمین بگذارد، و اگر چیزى از آن نمانده یا
اگر مانده خیلى کوتاه است باید بقیه انگشتان را بگذارد، و اگر هیچ انگشت ندارد، باید هر مقدارى از پا باقى مانده
به
زمین بگذارد.

مسأله 1073 اگر به طور غیر معمول سجده کند، مثلاً سینه و شکم را به زمین بچسباند، یا پاها را دراز کند، اگر
چه هفت عضوى که گفته شد به زمین برسد بنابر احتیاط واجب باید نماز را دوباره بخواند.

مسأله 1074 مهر یا چیز دیگرى که بر آن سجده مى کند باید پاک باشد، ولى اگر مثلاً مهر را روى فرش نجس
بگذارد، یا یک طرف مهر نجس باشد و پیشانى را به طرف پاک آن بگذارد اشکال ندارد.

مسأله 1075 اگر در پیشانى دمل و مانند آن باشد، چنانچه ممکن است باید با جاى سالم پیشانى سجده کند،
و اگر ممکن نیست باید زمین را گود کند و دمل را در گودال و جاى سالم را به مقدارى که براى سجده کافى باشد بر
زمین بگذارد.

مسأله 1076 اگر دمل یا زخم تمام پیشانى را گرفته باشد، باید به یکى از دو طرف پیشانى سجده کند، و اگر
ممکن نیست به چانه و اگر به چانه هم ممکن نیست باید به هر جا از صورت که ممکن است سجده کند، و اگر به هیچ
جا از صورت ممکن نیست باید با جلوى سر سجده نماید.

مسأله 1077 کسى که نمى تواند پیشانى را به زمین برساند باید به قدرى که مى تواند خم شود، و مهر یا چیز
دیگرى را که سجده بر آن صحیح است روى چیز بلندى گذاشته و طورى پیشانى را برآن بگذارد که بگویند سجده کرده
است، ولى باید کف دستها و زانوها و انگشتان پا را بطور معمول به زمین بگذارد.

مسأله 1078 کسى که هیچ نمى تواند خم شود، باید براى سجده
با سر اشاره کند، و اگر نتواند باید با چشمها
اشاره نماید، و در هر دو صورت احتیاط مستحب آنست که بنشیند و چنانچه بتواند محل سجده را بلند کند و پیشانى
را بر آن بگذارد، و اگر با سر یا چشمها هم نمى تواند اشاره کند باید در قلب نیت سجده کند، و بنابر احتیاط واجب با
دست و مانند آن براى سجده اشاره نماید.

مسأله 1079 کسى که نمى تواند بنشیند باید ایستاده نیت سجده کند، و چنانچه مى تواند براى سجده با سر
اشاره کند، و اگر نمى تواند با چشمها اشاره نماید، و اگر این را هم نمى تواند در قلب نیت سجده کند و بنابر احتیاط
واجب با دست و مانند آن براى سجده اشاره نماید.

مسأله 1080 اگر پیشانى بى اختیار از جاى سجده بلند شود، چنانچه ممکن باشد باید نگذارد دوباره به جاى
سجده برسد، و این یک سجده حساب مى شود چه ذکر سجده را گفته باشد یا نه، و اگر نتواند سر را نگهدارد و
بى اختیار دوباره به جاى سجده برسد روى هم یک سجده حساب مى شود، و اگر ذکر نگفته باشد باید بگوید به قصد
قربت مطلقه.

مسأله 1081 جائى که انسان باید تقیه کند مى تواند بر فرش و مانند آن سجده نماید، و گفتن به اینکه لازم
نیست براى نماز بجاى دیگر برود محل اشکال است، ولى اگر بتواند بر حصیر یا چیزى که سجده بر آن صحیح
مى باشد طورى سجده کند که به زحمت نیفتد، نباید بر فرش و مانند آن سجده نماید.

مسأله 1082 اگر روى تشک پر یا چیز دیگرى که بدن روى آن آرام نمى گیرد
سجده کند باطل است.

مسأله 1083 اگر انسان ناچار شود که در زمین گل نماز بخواند چنانچه آلوده شدن بدن و لباس براى او مشقت
ندارد و در حال سجده پیشانى او بر گل مستقر مى شود بنابر احتیاط واجب باید نماز را به طور معمول بجا آورد، و اگر
مشقت دارد مى تواند در حالى که ایستاده براى سجده با سر اشاره کند و تشهد را ایستاده بخواند، و اگر سجده و تشهد
را به طور معمول هم بجا آورد، نمازش صحیح است. و احتیاط مستحب آنست که در صورت اول هر دو قسم را بجا
آورد.

مسأله 1084 در رکعت اول و رکعت سومى که تشهد ندارد، مثل رکعت سوم نماز ظهر و عصر و عشا، بنابر
احتیاط واجب باید بعد از سجده دوم قدرى بى حرکت بنشیند و بعد برخیزد، و این عمل را جلسه استراحت مى نامند.

چیزهائى که سجده بر آنها صحیح است

مسأله 1085 باید بر زمین و چیزهاى غیر خوراکى که از زمین مى روید مانند چوب و برگ درخت سجده کرد، و
سجده بر چیزهاى خوراکى و پوشاکى و معدنى صحیح نیست.

مسأله 1086 چنانچه برگ مو خشک شده باشد سجده بر آن اشکال دارد.

مسأله 1087 سجده بر چیزهائى که از زمین مى روید و خوراک حیوان است مثل علف و کاه صحیح است.

مسأله 1088 سجده بر گلهائى که خوراکى نیستند صحیح است، ولى سجده بر دواهاى خوراکى که از زمین
مى روید مانند گل بنفشه و گل گاوزبان صحیح نیست.

مسأله 1089 سجده بر گیاهى که خوردن آن در بعضى از شهرها معمول است و در شهرهاى دیگر معمول
نیست و نیز سجده بر میوه نارس صحیح نیست.

مسأله 1090 سجده بر سنگ آهک و سنگ گچ صحیح است. و احتیاط واجب آنست که در حال اختیار به گچ
و آهک پخته و آجر و کوزه گلى و مانند آن سجده نکنند.

مسأله 1091 اگر کاغذ را از چیزى که سجده بر آن صحیح است مثلاً از کاه ساخته باشند مى شود بر آن سجده
کرد، بلکه مى شود بر کاغذى هم که از پنبه و مانند آن ساخته شده سجده نماید.

مسأله 1092 براى سجده بهتر از هر چیز تربت حضرت سید الشهداء علیه السلام مى باشد، بعد از آن خاک و
بعد از خاک سنگ و بعد از سنگ گیاه است.

مسأله 1093 اگر چیزى که سجده بر آن صحیح است ندارد، یا اگر دارد و به واسطه سرما یا گرماى زیاد و مانند
اینهانمى تواند بر آن سجده کند چنانچه لباس او از کتان یا پنبه است باید به لباسش سجده کند، و اگر از چیز دیگر است
باید بر پشت دست یا چیز معدنى مانند انگشترى عقیق سجده نماید، ولى احتیاط مستحب آنست که تا سجده بر
پشت دست ممکن است، بر چیز معدنى سجده نکند.

مسأله 1094 سجده بر گل و خاک سستى که پیشانى روى آن آرام نمى گیرد باطل است.

مسأله 1095 اگر در سجده اول مهر مثلاً به پیشانى بچسبد بنابر اقوى باید آن را براى سجده دوم بکند، و
همچنین است اگر خاک باشد.

مسأله 1096 اگر در بین نماز چیزى که بر آن سجده مى کند گُم شود، و چیزى که سجده بر آن صحیح است
نداشته باشد چنانچه وقت وسعت دارد باید نماز را بشکند، و اگر وقت تنگ است
باید به لباسش اگر از پنبه یا کتان
است سجده کند، و اگر از چیز دیگر است بر پشت دست یا چیز معدنى مانند انگشترى عقیق سجده نماید و احتیاط
مستحب آنست که تا سجده بر پشت دست ممکن است، به چیز معدنى سجده نکند.

مسأله 1097 هر گاه در حال سجده بفهمد پیشانى را بر چیزى گذاشته که سجده بر آن باطل است، اگر ممکن
باشد باید پیشانى را از روى آن به روى چیزى که سجده بر آن صحیح است بکشد، و اگر ممکن نباشد چنانچه وقت
نماز وسعت دارد، باید نماز را بشکند و اگر وقت تنگ است در صورتى که لباسش از پنبه یا کتان است باید پیشانى را از
روى آن به روى لباسش بکشد، و اگر از چیز دیگر است پیشانى را از روى آن به پشت دست یا چیزى معدنى بکشد.

مسأله 1098 اگر بعد از سجده بفهمد پیشانى را روى چیزى گذاشته که سجده بر آن باطل است، اشکال ندارد.

مسأله 1099 سجده کردن براى غیر خداوند متعال حرام مى باشد. و بعضى از مردم عوام که مقابل قبر امامان
علیهم السلام پیشانى را به زمین مى گذارند، اگر براى شکر خداوند متعال باشد اشکال ندارد وگرنه حرام است.

مستحبات و مکروهات سجده

مسأله 1100 در سجده چند چیز مستحب است:
1 کسى که ایستاده نماز مى خواند بعد از آنکه سر از رکوع برداشت و کاملاً ایستاد، و کسى که نشسته نماز
مى خواند بعد از آنکه کاملاً نشست براى رفتن به سجده تکبیر بگوید.
2 موقعى که مرد مى خواهد به سجده برود اول دستها را و زن اول زانوها را به زمین بگذارد.
3 بینى را به مهر یا چیزى که سجده بر آن صحیح است بگذارد.
4 در حال سجده انگشتان دست را به هم بچسباند، و برابر گوش بگذارد به طورى که سر آنها رو به قبله باشد.
5 در سجده دعا کند و از خدا حاجت بخواهد و این دعا را بخواند: «یا خیر المسؤلین و یا خیر المعطین ارزقنى و
ارزق عیالى من فضلک فانک ذو الفضل العظیم» یعنى اى بهترین کسى که از او سؤال مى کنند و اى بهترین عطا کنندگان،
روزى بده به من و عیال من از فضل خودت پس بدرستى که تو داراى فضل بزرگى.
6 بعد از سجده بر ران چپ بنشیند و روى پاى راست را بر کف پاى چپ بگذارد.
7 بعد از هر سجده وقتى نشست و بدنش آرام گرفت تکبیر بگوید.
8 بعد از سجده اول بدنش که آرام گرفت استغفر الله ربى و اتوب الیه بگوید.
9 سجده را طول بدهد و در موقع نشستن دستها را روى رانها بگذارد.
10 براى رفتن به سجده دوم، در حال آرامى بدن الله اکبر بگوید.
11 در سجده ها صلوات بفرستد، ولى آنرا به قصد ذکرى که در سجده دستور داده اند نگوید.
12 در موقع بلند شدن، دستها را بعد از زانوها از زمین بردارد.
13 مردها آرنجها و شکم را به زمین نچسبانند، و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند، و زنها آرنجها را بر زمین
بگذارند، و اعضاء بدنرا به یکدیگر بچسبانند، و مستحبات دیگر سجده در کتابهاى مفصل گفته شده است.

مسأله 1101 قرآن خواندن در سجده مکروه است. و نیز مکروه است براى
برطرف کردن گرد و غبار جاى
سجده را فوت کند، و اگر در اثر فوت کردن دو حرف از دهان بیرون آید نماز باطل است. و غیر از اینها مکروهات
دیگرى هم در کتابهاى مفصل گفته شده است.

سجده واجب قرآن

مسأله 1102 در هر یک از چهار سوره «والنجم» و «اقرء» و «الم تنزیل» و «حم سجده» یک آیه سجده است، که
اگر انسان بخواند یا بشنود بعد از تمام شدن آن آیه باید فوراً سجده کند، و اگر فراموش کرد هر وقت یادش آمد باید
سجده نماید.

مسأله 1103 اگر انسان موقعى که آیه سجده را مى خواند، از دیگرى هم بشنود بنابر احتیاط واجب، باید دو
سجده نماید.

مسأله 1104 در غیر نماز اگر در حال سجده آیه سجده را بخواند یا بشنود باید سر از سجده بر دارد و دوباره
سجده کند.

مسأله 1105 اگر انسان از بچه غیر ممیز که خوب و بد را نمى فهمد، یا از کسى که قصد خواندن قرآن ندارد آیه
سجده را بشنود احتیاط واجب آنست که سجده کند و همچنین است اگر مثلاً از گرامافون و رادیو آیه سجده را بشنود.

مسأله 1106 در سجده واجب قرآن باید جاى انسان غصبى نباشد، و جاى پیشانى او از جاى زانوها و سر
انگشتانش بیش از چهار انگشت بسته بلندتر نباشد، ولى لازم نیست با وضو یا غسل و رو به قبله باشد و عورت خود را
بپوشاند و بدن و جاى پیشانى او پاک باشد، و نیز چیزهائى که در لباس نمازگزار شرط مى باشد، درلباس او شرط نیست
اما اگر لباس او غصبى است چنانچه سجده کردن، تصرف در آن لباس باشد سجده باطل است.

مسأله 1107
احتیاط واجب آنست که در سجده واجب قرآن، پیشانى را بر مهر یا چیز دیگرى که سجده بر آن
صحیح است گذاشته و جاهاى دیگر بدن را به دستورى که در سجده نماز گفته شد بر زمین بگذارد.

مسأله 1108 هر گاه در سجده واجب قرآن پیشانى را به قصد سجده به زمین بگذارد، اگر چه ذکر نگوید
کافیست، و گفتن ذکر، مستحب است و بهتر است بگوید:
لا اِلهَ اِلاّ اللهُ حَقَّا حَقَّاً لا اِلهَ الاّ اللهُ ایماناً وَ تَصْدیقاً لا اِلهَ الاّ اللهُ عُبُودیَّةً وَ رِقّاً سَجَدْتُ لَکَ یارَبِّ تَعَبُّداً وَرِقّاً لا مُسْتَنْکِفاً وَ لا
مُسْتَکْبِراً بَلْ اَنَا عَبْدٌ ذَلیلٌ ضَعیفٌ خائِفٌ مُسْتَجیرٌ.

تشهد

مسأله 1109 در رکعت دوم تمام نمازهاى واجب، و رکعت سوم نماز مغرب و رکعت چهارم نماز ظهر و عصر و
عشاء، باید انسان بعد از سجده دوم بنشیند، و در حال آرام بودن بدن تشهد بخواند یعنى بگوید: اَشْهَدُ اَن لا اِلهَ اِلاّاللهُ
وُحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُه اَللهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد. و احتیاط واجب آنست که به غیر این
ترتیب نگوید.

مسأله 1110 کلمات تشهد باید به عربى صحیح و به طورى که معمول است پشت سر هم گفته شود.

مسأله 1111 اگر تشهد را فراموش کند و بایستد و پیش از رکوع یادش بیاید که تشهد را نخوانده باید بنشیند و
تشهد را بخواند و دوباره بایستد و آنچه باید در آن رکعت خوانده شود بخواند و نماز را تمام کند، و بنابر احتیاط واجب
باید بعد از نماز براى ایستادن بیجا دو سجده سهو بجا آورد، و اگر در رکوع یا بعد از آن
یادش بیاید، باید نماز را تمام
کند، و بعد از سلام نماز تشهد را قضا کند، و براى تشهد فراموش شده دو سجده سهو بجا آورد.

مسأله 1112 مستحب است در حال تشهد بر ران چپ بنشیند و روى پاى راست را به کف پاى چپ بگذارد و
پیش از تشهد بگوید: اَلْحَمْدُ لِلّهِ، یا بگوید:
بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ الحَمْدُ للهِ وَ خَیْرُ الاَسماءِ للهِ و نیز مستحب است دستها را بر رانها بگذارد و انگشتها را به یکدیگر
بچسباند و به دامان خود نگاه کند، و بعد از تمام شدن تشهد بگوید: وَ تَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ.

مسأله 1113 مستحب است زنها در وقت خواندن تشهد، رانها را بهم بچسبانند.

سلام نماز

مسأله 1114 بعد از تشهد رکعت آخر نماز، مستحب است در حالى که نشسته و بدن آرام است بگوید:«اَلسَّلامُ
عَلَیْکَ اَیُّها النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُه» و بعد از آن بگوید: «اَلسَّلامُ عَلَیْکُمْ» به اضافه «وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ» بنابر احتیاط
واجب، یا بگوید: «اَلسّلامُ عَلَیْنا وَ عَلى عِبادِ اللهِ الصالِحین» ولى اگر این سلام را بگوید احتیاط مستحب آنست که بعد از آن
«اَلسَّلامُ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُه» را هم بگوید.

مسأله 1115 اگر سلام نماز را فراموش کند و موقعى یادش بیاید که صورت نماز بهم نخورده، و کارى هم که
عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى کند مثل پشت به قبله کردن انجام نداده، باید سلام را بگوید و نمازش صحیح
است.

مسأله 1116 اگر یادش بیاید که سلام نماز را نگفته است، باد و شراط نمازش صحیح است و احتیاطاً دو
سجده سهو بجا آورد:
1 بعد از تشهد حالت نمازگزار را
حفظ کرده باشد به اندازه اى که در اثر گذشت زمان از حال نمازگزار خارج
شده باشد.
2 در مدت مذکور، مرتکب عملى که عمدى و سهوى آن مبطل نماز است(مثل پشت به قبله کردن یا خروج
حدث) نشده باشد. در غیر اینصورت نماز او باطل است.
ترتیب

مسأله 1117 اگر عمداً ترتیب نماز را بهم بزند، مثلاً سوره را پیش از حمد بخواند، یا سجود را پیش از رکوع بجا
آورد، نماز باطل مى شود.

مسأله 1118 اگر رکنى از نماز را فراموش کند و رکن بعد از آنرا بجا آورد، مثلاً پیش از آنکه رکوع کند دو سجده
نماید، نماز باطل است.

مسأله 1119 اگر رکنى را فراموش کند و چیزى را که بعد از آنست و رکن نیست بجا آورد، مثلاً پیش از آنکه دو
سجده کند تشهد بخواند، باید رکن را بجا آورد و آنچه را اشتباهاً پیش از آن خوانده دوباره بخواند.

مسأله 1120 اگر چیزى را که رکن نیست فراموش کند و رکن بعد از آن را بجا آورد، مثلاًحمد را فراموش کند و
مشغول رکوع شود، نمازش صحیح است.

مسأله 1121 اگر چیزى را که رکن نیست فراموش کند و چیزى را که بعد از آنست و آن هم رکن نیست بجا آورد،
مثلاً حمد را فراموش کند و سوره را بخواند چنانچه مشغول رکن بعد شده باشد، مثلاً در رکوع یادش بیاید که حمد را
نخوانده باید بگذرد و نماز او صحیح است، و اگر مشغول رکن بعد نشده باشد، باید آنچه را فراموش کرده بجا آورد و
بعد از آن، چیزى را که اشتباهاً جلوتر خوانده دوباره بخواند.

مسأله 1122 اگر سجده اول را به
خیال اینکه سجده دوم است، یا سجده دوم را به خیال اینکه سجده اول
است بجا آورد نماز صحیح است، و سجده اول سجده اول، و سجده دوم او سجده دوم حساب مى شود.

موالات

مسأله 1123 انسان باید نماز را با موالات بخواند، یعنى کارهاى نماز مانند رکوع و سجود و تشهد را پشت سر
هم بجا آورد، و چیزهائى را که در نماز مى خواند به طورى که معمول است پشت سر هم بخواند، و اگر به قدرى بین آنها
فاصله بیندازد که نگویند نماز مى خواند نمازش باطل است.

مسأله 1124 اگر در نماز سهواً بین حرفها یا کلمات فاصله بیندازد و فاصله به قدرى نباشد که صورت نماز از
بین برود، چنانچه مشغول رکن بعد نشده باشد باید آن حرفها یا کلمات را به طور معمول بخواند، و اگر مشغول رکن بعد
شده باشد نمازش صحیح است.

مسأله 1125 طول دادن رکوع و سجود و خواندن سوره هاى بزرگ موالات را بهم نمى زند.

قنوت

مسأله 1126 در تمام نمازهاى واجب و مستحب، پیش از رکوع رکعت دوم مستحب است قنوت بخواند بلکه
در نمازهاى واجب، احتیاط در ترک نکردن آنست ولکن در رکعت دوم از نماز شفع رجاءاً بیاورد، و در نماز وتر با آنکه
یک رکعت مى باشد خواندن قنوت پیش از رکوع مستحب است، و نماز جمعه در هر رکعت یک قنوت دارد، و نماز
آیات پنج قنوت، و نماز عید فطر و قربان در رکعت اول پنج قنوت و در رکعت دوم چهار قنوت دارد، و احتیاط واجب
آنست که قنوتهاى نماز عید فطر و قربان را ترک نکند.

مسأله 1127 مستحب است در قنوت دستها مقابل صورت و کف آنها را رو به آسمان و پهلوى هم نگهدارد، و
غیر شست انگشتهاى دیگر را بچسباند، و به کف دستها نگاه کند.

مسأله 1128 در قنوت هر ذکرى بگوید، اگر
چه یک«سُبْحانَ الله» باشد کافیست و بهتر است بگوید:«لا اِلهَ اِلاّ اللهُ
الْحَلیمُ الْکَریمُ لا اِلهَ اِلاّ اللهُ العَلىُّ الْعَظیمُ سُبحانَ اللهِ رَبِّ السَّمواتِ السَّبعِ وَ رَبِّ الاَرَضینَ السَّبعِ و ما فیهِنَّ و ما بَیْنَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ
الْعَظیمِ وَ الحَمْدُللهِ رَبِّ العالَمینَ».

مسأله 1129 مستحب است انسان قنوت را بلند بخواند، ولى براى کسى که نماز را به جماعت مى خواند اگر
امام جماعت صداى او را بشنود، بلند خواندن قنوت مستحب نیست.

مسأله 1130 اگر عمداً قنوت نخواند قضا ندارد، و اگر فراموش کند و پیش از آنکه به اندازه رکوع خم شود
یادش بیاید مستحب است بایستد و بخواند، و اگر در رکوع یادش بیاید مستحب است بعد از رکوع قضا کند، و اگر در
سجده یادش بیاید مستحب است بعد از سلام نماز قضا نماید.