آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی
مرجع تقلید شیعه
احکام ارث
احکام ارث
مسأله 2736 کسانى که به واسطه خویشى ارث مى برند سه دسته هستند:
دسته اول پدر و مادر و اولاد میت است و با نبودن اولاد، اولاد اولاد هر چه پائین روند، هر کدام آنان که به میت نزدیکتر است ارث مى برد و تا یکنفر از این دسته هست دسته دوم ارث نمى برند.
دسته دوم جد یعنى پدربزرگ و جده یعنى مادربزرگ و خواهر و برادر است و با نبودن
برادر و خواهر، اولاد ایشان هر کدام آنان که به میت نزدیکتر است ارث مى برد و تا یکنفر از این دسته هست دسته سوم ارث نمى برند.
دسته سوم عمو و عمه و دائى و خاله و اولاد آنان است و تا یکنفر از عموها و عمه ها و دائى ها و خاله هاى میت زنده اند، اولاد آنان ارث نمى برند ولى اگر میت عموى پدرى و پسر عموى پدر و مادرى داشته باشد، ارث به پسرعموى پدر و مادرى مى رسد، و عموى پدرى ارث نمى برد. حسب اجماع علماء شیعه، و مرسله شیخ صدوق قدس سره و خبر حسن بن عمارة(1) و فقه الرضا(2) و مرسله طبرسى در مجمع البیان(3).
مسأله 2737 اگر عمو و عمه و دائى و خاله خود میت و اولاد آنان، و اولاد اولاد آنان نباشند، عمو و عمه و دائى و خاله پدر و مادر میت ارث مى برند، و اگر اینها نباشند اولادشان ارث مى برند، و اگر اینها هم نباشند، عمو و عمه و دائى و خاله جد و جده میت و اگر اینها نباشند اولادشان ارث مى برند.
مسأله 2738 زن و شوهر به تفصیلى که در مسائل (2778) به بعد گفته مى شود از یکدیگر ارث مى برند.
ارث دسته اول
مسأله 2739 اگر وارث میت فقط یک نفر از دسته اول باشد، مثلاً پدر یا مادر، یا یک پسر یا یک دختر باشد همه مال میت به او مى رسد، و اگر چند پسر یا چند دختر باشند، همه مال بطور مساوى بین آنان قسمت مى شود. و اگر یک پسر و یک
دختر باشند، مال را سه قسمت مى کنند دو قسمت را پسر و یک قسمت را دختر مى برد. و اگر چند پسر و چند دختر باشند، مال را طورى قسمت مى کنند که هر پسرى دو برابر دختر ببرد.
مسأله 2740 اگر وارث میت فقط پدر و مادر او باشد، مال سه قسمت مى شود، دو قسمت آن را پدر و یک قسمت را مادر مى برد. ولى اگر میت دو برادر یاچهار خواهر یا یک برادر و دو خواهر داشته باشد که همه آنان پدرى باشند، یعنى پدر آنان با پدر میت یکى باشد، خواه مادرشان هم با مادر میت یکى باشد یا نه اگر چه تا میت پدر و مادر دارد، اینها ارث نمى برند اما به واسطه بودن اینها، مادر شش یک مال را مى برد و بقیه را به پدر مى دهند، و نیز شرط است در این مطلب که حجبش مى نامند، آنکه برادرها یا خواهرها حر باشند و مملوک نباشند و در حال موت زنده و متولد باشند نه حمل، و مشرک نباشند بلکه مطلق کافر حجب نمى نماید حسب اجماع علماء و روایت حسن بن صالح(4) و مشهور شرط نموده اند نیز آنکه اخوه(برادرها) قاتل میت نباشند.
مسأله 2741 اگر وارث میت فقط پدر و مادر و یک دختر باشد چنانچه میت دو برادر، یا چهار خواهر، یا یک برادر و دو خواهر پدرى نداشته باشد مال را پنج قسمت مى کنند، پدر و مادر هر کدام یک قسمت و دختر سه قسمت آنرا مى برد. و اگر دو برادر یا چهار خواهر یا یک برادر و
دو خواهر پدرى داشته باشد مال را شش قسمت مى کنند، پدر و
مادر هر کدام یک قسمت و دختر سه قسمت مى برد و یک قسمت باقیمانده را چهار قسمت مى کنند یک قسمت را به پدر و سه قسمت را به دختر مى دهند. مثلاً اگر مال میت را 24 قسمت کنند 15 قسمت آن را به دختر و 5 قسمت آنرا به پدر و 4 قسمت آنرا به مادر مى دهند. حسب اتفاق علماء مذکور در مفتاح الکرامة(1)
مسأله 2742 اگر وارث میت فقط پدر و مادر و یک پسر باشد، مال را شش قسمت مى کنند، پدر و مادر هر کدام یک قسمت مى برند و پسر چهار قسمت آنرا مى برد. و اگر چند پسر یا چند دختر باشند، آن چهار قسمت را به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند. و اگر پسر و دختر باشند آن چهار قسمت را طورى تقسیم مى کنند که هر پسرى دو برابر دختر ببرد.
مسأله 2743 اگر وارث میت فقط پدر و یک پسر یا مادر و یک پسر باشد، مال را شش قسمت مى کنند یک قسمت آنرا پدر یا مادر و پنج قسمت را پسر مى برد.
مسأله 2744 اگر وارث میت فقط پدر یا مادر با پسر و دختر باشد، مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت آنرا پدر یا مادر مى برد و بقیه را طورى قسمت مى کنند که هر پسرى دو برابر دختر ببرد.
مسأله 2745 اگر وارث میت فقط پدر و یک دختر یا مادر و یک دختر باشد، مال را چهار قسمت مى کنند،
یک قسمت آنرا پدر یا مادر و بقیه را دختر مى برد.
مسأله 2746 اگر وارث میت فقط پدر و چند دختر، یا مادر و چند دختر باشد، مال را پنج قسمت مى کنند، یک قسمت را پدر یا مادر مى برد و چهار قسمت را دخترها بطور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند، و چنانچه وارث فقط پدر و مادر و چند دختر و شوهر باشد مال را دوازده قسمت مى نمایند سه قسمت که ربع است شوهر مى برد و پدر و مادر هر یک دو قسمت که سدس است مى برند و پنج قسمت باقى را که اقل از ثلثین است بین دخترها قسمت مى نمایند،چونکه شوهر هیچ وقت از ربع که فرض ادناى اوست کمتر نمى برد، و همچنین زن از ثمن که فرض ادناى
و اما آیه شریفه سوره نساء آیه (11) که با وجود اخوه تعیین سدس مى نماید فقط فرض و نصیب را متعرض است، کما اینکه نسبت به ابوین هم با وجود اولاد تعیین سدس مى نماید، و مفهومى که موجب منع از رد شود ندارد، و لذا به هر دو رد مى شود و على فرض اصرار بر مفهموم و اینکه معنى آیه شریفه آن است که از مجموع ماترک ولد، مادر بیشتر از سدس نمى برد حتى رداً جواب مى گوئیم که آیه شریفه شامل مورد رد نمى شود، چونکه مفروض آیه عدم وجود اولاد است، که در اینصورت مى فرماید اگر اخوه نبود مادر ثلث و اگر اخوه بود مادر سدس مى برد و در مفروض آیه رد مورد ندارد، و جمیع مازاد از نصیب
مادر مال پدر است بالقرابه چونکه أب فرض و نصیب معینى ندارد.
و قدیستدل بر حجب از رد بعلت وارده در دو حدیث زراره که دومى آن صحیح است(3 و 4 باب 10 میراث الابوین و الاولاد وسائل) زیرا مى فرماید: «چونکه اخوه عائله أب مى باشد لذا از ام کم شد و بر اب اضافه شد.»، و این علت نسبت به رد هم هست که باید به ملاحظه کثرت عائله أب به ام رد نشود و بر اب اضافه شود پس کما اینکه اخوه و کثرت عائله اب موجب حجب از نصیب اعلا شد موجب حجب از رد هم باید بشود. و جواب آن است که اولاً این علت کما اینکه نسبت به نصیب ام موجب منع بالکل نشد، بلکه موجب قلت شد کذلک نسبت به رد هم باید موجب قلت شود نه منع بالکل، و لذا چونکه با وجود اخوه نصیب ام کم مى شود رد به او هم چونکه تابع نصیب است ایضاً بالنسبه کم مى شود.
و ثانیاً: این جهت مذکوره ملاک است و ضابط منصوص العله بر آن منطبق نیست.
و ثالثاً: در کلام خود زراره است، و لعله اجتهاد خود اوست چونکه از امام علیه السلام نقل نکرده است.
و على هذا مدرک حجب از رد فقط اجماع و اتفاق است، و این هم حجة نیست به جهت آنکه محتمل است که مدرک اجماع همین سه دلیلى باشد که اشاره نمودیم و رد نمودیم ولکن مع ذلک کله سزاوار نیست ترک احتیاط به تصالح.
اوست هیچ وقت کمتر نمى برد، و پدر و مادر هیچوقت از سدس که فرض ادناى آنها است کمتر
نمى برند، لذا نقص بر دخترها وارد مى شود.
مسأله 2747 اگر میت اولاد نداشته باشد، نوه پسرى او اگر چه دختر باشد، سهم پسر میت را مى برد و نوه دخترى او اگر چه پسر باشد، سهم دختر میت را مى برد، مثلاً اگر میت یک پسر از دختر خود و یک دختر از پسرش داشته باشد، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را به پسر دختر و دو قسمت را به دختر پسر مى دهند.
ارث دسته دوم
مسأله 2748 دسته دوم از کسانى که به واسطه خویشى ارث مى برند جد یعنى پدر بزرگ و جده یعنى مادر بزرگ و برادر و خواهر میت است و اگر برادر و خواهر نداشته باشد، اولادشان ارث مى برند و داشتن جد مانع از ارث اولاد برادر و خواهر نمى شود.
مسأله 2749 اگر وارث میت فقط یک برادر یا یک خواهر باشد، همه مال به او مى رسد و اگر چند برادر پدر و مادرى، یا چند خواهر پدر و مادرى باشد، مال بطور مساوى بین آنان قسمت مى شود و اگر برادر و خواهر پدر و مادرى با هم باشند، هر برادرى دو برابر خواهر مى برد، مثلاً اگر دو برادر و یک خواهر پدر و مادرى دارد، مال را پنج قسمت مى کنند، هر یک از برادرها دو قسمت و خواهر یک قسمت آنرا مى برد.
مسأله 2750 اگر میت برادر و خواهر پدر و مادرى دارد، برادر و خواهر پدرى که از مادر با میت جدا است ارث نمى برد. و اگر برادر و خواهر پدر و مادرى ندارد، چنانچه فقط
یک خواهر یا یک برادر پدرى داشته باشد، همه مال به او مى رسد و اگر چند برادر یا چند خواهر پدرى داشته باشد، مال بطور مساوى بین آنان قسمت مى شود و اگر هم برادر و هم خواهر پدرى داشته باشد، هر برادرى دو برابر خواهر مى برد.
مسأله 2751 اگر وارث میت فقط یک خواهر یا یک برادر مادرى باشد که از پدر با میت جدا است، همه مال به او مى رسد. و اگر چند برادر مادرى یا چند خواهر مادرى یا چند برادر و خواهر مادرى باشد، مال بطور مساوى بین آنان قسمت مى شود.
مسأله 2752 اگر میت برادر و خواهر پدر و مادرى، و برادر و خواهر پدرى و یک برادر یا یک خواهر مادرى داشته باشد، برادر و خواهر پدرى ارث نمى برند و مال را شش قسمت مى کنند یک قسمت آن را به برادر یا خواهر مادرى و بقیه را به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند، و هر برادرى دوبرابر خواهر مى برد.
مسأله 2753 اگر میت برادر و خواهر پدر و مادرى، و برادر و خواهر پدرى و برادر و خواهر مادرى داشته باشد، برادر و خواهر پدرى ارث نمى برد و مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت آن را برادر و خواهر مادرى بطور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند، و بقیه را به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند، و هر برادرى دو برابر خواهر مى برد.
مسأله 2754 اگر وارث میت فقط برادر و خواهر پدرى و یک برادر مادرى یا یک خواهر مادرى باشد،
مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت آنرا برادر یا خواهر مادرى مى برد و بقیه را به برادر و خواهر پدرى مى دهند، و هر برادرى دوبرابر خواهر مى برد.
مسأله 2755 اگر وارث میت فقط برادر و خواهر پدرى و چند برادر و خواهر مادرى باشد، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت آنرا برادر و خواهر مادرى بطور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند، و بقیه را به برادر و خواهر پدرى مى دهند و هر برادرى دوبرابر خواهر مى برد.
مسأله 2756 اگر وارث میت فقط برادر و خواهر و زن او باشد، زن ارث خود را به تفصیلى که در مسأله (2779) گفته مى شود مى برد و خواهر و برادر بطورى که در مسائل گذشته گفته شد ارث خود را مى برند. و نیز اگر زنى بمیرد و وارث او فقط خواهر و برادر و شوهر او باشد، شوهر نصف مال را مى برد و خواهر و برادر بطورى که در مسائل پیش گفته شد ارث خود را مى برند، ولى براى آنکه زن یا شوهر ارث مى برد از سهم برادر و خواهر مادرى چیزى کم نمى شود و از سهم برادر خواهر پدر و مادرى یا پدرى کم مى شود، مثلاً اگر وارث میت شوهر و برادر و خواهر مادرى و برادر و خواهر پدر و مادرى او باشد نصف مال به شوهر مى رسد و یک قسمت از سه قسمت اصل مال را به برادر و خواهر مادرى مى دهند، و آنچه مى ماند مال برادر و خواهر پدر و مادرى است، پس اگر
همه مال او شش تومان باشد سه تومان به شوهر و دو تومان به برادر و خواهر مادرى و یک تومان به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند.
مسأله 2757 اگر میت خواهر و برادر نداشته باشد، سهم ارث آنان را به اولادشان مى دهند و سهم برادر و خواهر زاده مادرى بطور مساوى بین آنان قسمت مى شود و از سهمى که به برادر زاده و خواهر زاده پدرى یا پدر و مادرى مى رسد، هر پسرى دو برابر دختر مى برد.
مسأله 2758 اگر وارث میت فقط یک جد یا یک جده است، چه پدرى باشد یا مادرى، همه مال به او مى رسد و با بودن جد میت پدر جد او ارث نمى برد.
مسأله 2759 اگر وارث میت فقط جد و جده پدرى باشد، مال سه قسمت مى شود، دو قسمت را جد و یک قسمت را جده مى برد و اگر جد و جده مادرى باشد، مال را بطور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند.
مسأله 2760 اگر وارث میت فقط یک جد یا جده پدرى و یک جد یا جده مادرى باشد مال سه قسمت مى شود، دو قسمت را جد یا جده پدرى و یک قسمت را جد یا جده مادرى مى برد.
مسأله 2761 اگر وارث میت جد و جده پدرى و جد و جده مادرى باشد مال سه قسمت مى شود، یک قسمت آنرا جد و جده مادرى بطور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند، و دو قسمت آنرا به جد و جده پدرى مى دهند و جد دوبرابر جده مى برد.
مسأله 2762
اگر وارث میت فقط زن و جد و جده پدرى و جد و جده مادرى او باشد، زن ارث خود را به تفصیلى که در مسأله (2779) گفته مى شود مى برد و یک قسمت از سه قسمت اصل مال را به جد و جده مادرى مى دهند که به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند و بقیه را به جد و جده پدرى مى دهند و جد دو برابر جده مى برد. و اگر وارث میت شوهر و جد و جده باشد، شوهر نصف مال را مى برد و جد و جده به دستورى که در مسائل گذشته گفته شد، ارث خود را مى برند.
ارث دسته سوم
مسأله 2763 دسته سوم عمو و عمه و دائى و خاله و اولاد آنان است به تفصیلى که گفته شد که اگر از طبقه اول و دوم کسى نباشد، اینها ارث مى برند.
مسأله 2764 اگر وارث میت فقط یک عمو یا یک عمه است، چه پدر و مادرى باشد یعنى با پدر میت از یک پدر و مادر باشد، یا پدرى باشد یا مادرى، همه مال به او مى رسد و اگر چند عمو یا چند عمه باشند و همه پدر و مادرى، یا همه پدرى باشند، مال بطور مساوى بین آنان قسمت مى شود و اگر عمو و عمه هر دو باشند و همه پدر و مادرى یا همه پدرى باشند، عمو دوبرابر عمه مى برد، مثلاً اگر وارث میت دو عمو و یک عمه باشد، مال را پنج قسمت مى کنند، یک قسمت را به عمه مى دهند و چهار قسمت را عموها بطور
مساوى بین خودشان قسمت مى کنند.
مسأله 2765 اگر وارث میت فقط چند عموى مادرى یا چند عمه مادرى باشد، مال بطور مساوى بین آنان قسمت مى شود. و همچنین است اگر وارث عمو و عمه مادرى باشد بنابر اشهر و احتیاط آنست که در تقسیم با یکدیگر صلح نمایند.
مسأله 2766 اگر وارث میت عمو و عمه باشد و بعضى پدرى و بعضى مادرى و بعضى پدر و مادرى باشند، عمو و عمه پدرى ارث نمى برد، پس اگر میت یک عمو یا یک عمه مادرى دارد، مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت را به عمو یا عمه مادرى و بقیه را به عمو و عمه پدر و مادرى مى دهند و عموى پدر و مادرى دوبرابر عمه پدر و مادرى مى برد، و اگر هم عمو و هم عمه مادرى دارد، مال را سه قسمت مى کنند دو قسمت را به عمو و عمه پدر و مادرى مى دهند و عمو دوبرابر عمه مى برد و یک قسمت را به عمو و عمه مادرى مى دهند که به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند بنابر مشهور، و احتیاط آنست که در تقسیم با یکدیگر صلح کنند.
مسأله 2767 اگر وارث میت فقط یک دائى، یا یک خاله باشد، همه مال به او مى رسد و اگر هم دائى و هم خاله باشد و همه پدر و مادرى، یا پدرى، یا مادرى باشند، مال بطور مساوى بین آنان قسمت مى شود بنابر اجماع منقول، و احتیاط آنست که در تقسیم با یکدیگر صلح کنند.
مسأله 2768 اگر وارث میت فقط یک
دائى، یا یک خاله مادرى، و دائى و خاله پدر و مادرى و دائى و خاله پدرى باشد، دائى و خاله پدرى ارث نمى برد، و مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت را به دائى یا خاله مادرى و بقیه را به دائى و خاله پدر و مادرى مى دهند و احتیاط آنست که در تقسیم با یکدیگر صلح کنند.
مسأله 2769 اگر وارث میت فقط دائى و خاله پدرى، و دائى و خاله مادرى و دائى و خاله پدر و مادرى باشد، دائى و خاله پدرى ارث نمى برد، و باید مال را سه قسمت کنند، یک قسمت آنرا دائى و خاله مادرى بطور مساوى بین خودشان قسمت نمایند و بقیه را به دائى و خاله پدر و مادرى بدهند و احتیاط آنست که در تقسیم آن با یکدیگر صلح کنند.
مسأله 2770 اگر وارث میت یک دائى یا یک خاله و یک عمو یا یک عمه باشد مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را دائى یا خاله و بقیه را عمو یا عمه مى برد.
مسأله 2771 اگر وارث میت یک دائى یا یک خاله و عمو و عمه باشد، چنانچه عمو و عمه، پدر و مادرى یا پدرى باشند، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را دائى یا خاله مى برد و از بقیه دو قسمت به عمو و یک قسمت به عمه مى دهند، بنابراین اگر مال را نه قسمت کنند سه قسمت رابه دائى یا خاله و چهار قسمت را به عمو و دو قسمت را به عمه مى دهند.
مسأله 2772 اگر وارث
میت یک دائى یا یک خاله و یک عمو یا یک عمه مادرى و عمو و عمه پدر و مادرى یا پدرى باشد، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت آنرا به دائى یا خاله مى دهند و دو قسمت باقیمانده را شش قسمت مى کنند، یک قسمت را به عمو یا عمه مادرى و بقیه را به عمو و عمه پدرى و مادرى یا پدرى مى دهند و عمو دوبرابر عمه مى برد. بنابراین اگر مال را نه قسمت کنند، سه قسمت را به دائى یا خاله و یک قسمت را به عمو یا عمه مادرى و پنج قسمت دیگر را به عمو و عمه پدر و مادرى یا پدرى مى دهند.
مسأله 2773 اگر وارث میت یک دائى یا یک خاله و عمو و عمه مادرى و عمو و عمه پدر و مادرى یا پدرى باشد، مال را سه قسمت مى کنند یک قسمت را دائى یا خاله مى برد و دو قسمت باقیمانده را سه سهم مى کنند، یک سهم آنرا بطور مساوى بین عمو و عمه مادرى قسمت مى کنند بنابر مشهور و احوط آنست که در تقسیم آن با یکدیگر صلح نمایند و دو سهم دیگر را بین عمو و عمه پدر و مادرى یا پدرى قسمت مى نمایند و عمو دوبرابر عمه مى برد. بنابراین اگر مال را نه قسمت کنند، سه قسمت آن، سهم خاله یا دائى و دو قسمت سهم عمو و عمه مادرى و چهار قسمت سهم عمو و عمه پدر و مادرى یا پدرى مى باشد.
مسأله 2774 اگر وارث میت چند دائى و
چند خاله باشد که همه پدر و مادرى یا پدرى یا مادرى باشند و عمو و عمه هم داشته باشد، مال سه سهم مى شود، دو سهم آنرا به دستورى که در مسأله پیش گفته شد، عمو و عمه بین خودشان قسمت مى کنند و یک سهم آنرا دائى ها و خاله ها بطورى که سابقاً بیان شد بین خودشان قسمت مى نمایند.
مسأله 2775 اگر وارث میت دائى یا خاله مادرى و چند دائى و خاله پدر و مادرى یا پدرى، و عمو و عمه باشد، مال سه سهم مى شود، دو سهم آنرا به دستورى که سابقاً گفته شد عمو و عمه بین خودشان قسمت مى کنند، پس اگر میت یک دائى یا یک خاله مادرى دارد، یک سهم دیگر آنرا شش قسمت مى کنند، یک قسمت را به دائى یا خاله مادرى مى دهند و بقیه را به دائى و خاله پدر و مادرى یا پدرى مى دهند، که بنابر احتیاط باید در تقسیم آن با هم صلح کنند. و اگر چند دائى مادرى یا چند خاله مادرى یا هم دائى مادرى و هم خاله مادرى دارد آن یک سهم را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را دائى ها و خاله هاى مادرى بطور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند و بقیه را به دائى و خاله پدر و مادرى و یا پدرىمى دهند که بنابر احتیاط در تقسیم آن با هم صلح مى کنند.
مسأله 2776 اگر میت عمو و عمه و دائى و خاله نداشته باشد، مقدارى که به عمو و عمه مى رسد، به اولاد آنان و مقدارى
که به دائى و خاله مى رسد به اولاد آنان داده مى شود.
مسأله 2777 اگر وارث میت عمو و عمه و دائى و خاله پدر، و عمو و عمه و دائى و خاله مادر او باشند، مال سه سهم مى شود یک سهم آنرا عمو و عمه و دائى و خاله مادر میت مى برند و دو سهم دیگر آنرا سه قسمت مى کنند یک قسمت را دائى و خاله پدر میت مى برند و دو قسمت دیگر آنرا به عمو و عمه پدر میت مى دهند و عمو دوبرابر عمه مى برد.
ارث زن و شوهر
مسأله 2778 اگر زنى که به عقد دائم عقد شده بمیرد و اولاد نداشته باشد، نصف همه مال را شوهر او و بقیه را ورثه دیگر مى برند و اگر از آن شوهر یا از شوهر دیگر اولاد داشته باشد، چهار یک همه مال را شوهر و بقیه را ورثه دیگر مى برند.
مسأله 2779 اگر مردى بمیرد و اولاد نداشته باشد، چهار یک مال او را زن دائمى و بقیه را ورثه دیگر مى برند، و اگر از آن زن یا از زن دیگر اولاد داشته باشد، هشت یک مال را زن و بقیه را ورثه دیگر مى برند، و زن از زمین خانه مسکونى و غیره بطور کلى، نه از خود زمین و نه از قیمت آن ارث نمى برد و از هوائى خانه مانند بنا و درخت ارث نمى برد ولى از قیمت آنها ارث مى برد و همچنین از درخت و زراعت و ساختمانى که در زمین باغ و زراعت و زمینهاى دیگر است از قیمت
ارث مى برد.
مسأله 2780 اگر زن بخواهد در چیزهائى که از آنها ارث نمى برد، مانند زمین خانه مسکونى، تصرف کند، باید از ورثه دیگراجازه بگیرد. و نیز احتیاط واجب آنست که ورثه تا سهم زن را نداده اند، در چیزهائى که زن از قیمت آنها ارث مى برد، مانند بنا و درخت بدون اجازه او تصرف نکنند، و چنانچه پیش از دادن سهم زن، اینها را بفروشند در صورتى که زن معامله را اجازه دهد، صحیح وگرنه باطل است.
مسأله 2781 اگر بخواهند بنا و درخت آنرا قیمت نمایند، باید حساب کنند که اگر آنها بدون اجاره در زمین بمانند تا از بین بروند، چقدر ارزش دارند و سهم زن را از آن قیمت بدهند.
مسأله 2782 مجراى آب قنات و مانند آن حکم زمین را دارد و آجر و چیزهائى که در آن بکار رفته، در حکم ساختمان است.
مسأله 2783 اگر میت بیش از یک زن داشته باشد، چنانچه اولاد نداشته باشد، چهار یک مال، و اگر اولاد داشته باشد، هشت یک مال به شرحى که گفته شد، بطور مساوى بین زنهاى او قسمت مى شود، اگر چه شوهر با هیچیک از آنان یا بعض آنان نزدیکى نکرده باشد، ولى اگر در مرضى که به آن مرض از دنیا رفته، زنى را عقد کرده و با او نزدیکى نکرده است، آن زن از او ارث نمى برد و حق مهر هم ندارد.
مسأله 2784 اگر زن در حال مرض، شوهر کند و به همان مرض بمیرد، شوهرش اگر چه با او نزدیکى نکرده باشد، از او ارث مى برد.
مسأله 2785
اگر زنى را به ترتیبى که در احکام طلاق گفته شد، طلاق رجعى بدهند و در بین عده بمیرد، شوهر از او ارث مى برد. و نیز اگر شوهر در بین عده زن بمیرد، زن از او ارث مى برد، ولى اگر بعد از گذشتن عده رجعى یا در عده طلاق بائن، یکى از آنان بمیرد، دیگرى از او ارث نمى برد.
مسأله 2786 اگر شوهر در حال مرض عیالش را طلاق دهد و پیش از گذشتن دوازده ماه هلالى بمیرد، زن با سه شرط از او ارث مى برد:
اول آنکه در این مدت شوهر دیگر نکرده باشد.
دوم به واسطه بى میلى به شوهر مالى به او نداده باشد که به طلاق دادن راضى شود که در این صورت ارث بردن او اشکال دارد، بلکه اگر چیزى هم به شوهر ندهد، ولى طلاق به تقاضاى زن باشد، باز هم ارث بردنش اشکال دارد.
سوم شوهر در مرضى که در آن مرض زن را طلاق داده، به واسطه آن مرض یا به جهت دیگرى بمیرد، پس اگر از آن مرض خوب شود و به جهت دیگرى از دنیا برود، زن از او ارث نمى برد.
مسأله 2787 لباسى که مرد براى پوشیدن زن خود گرفته و به او نبخشیده، اگر چه زن آنرا پوشیده باشد، بعد از مردن شوهر، جزء مال شوهر است.
مسائل متفرقه ارث
مسأله 2788 قرآن و انگشتر و شمشیر میت و لباسى را که پوشیده مال پسر بزرگتر است و اگر میت از این چهار چیز بیشتر از یکى دارد، مثلاً دو قرآن یا دو انگشتر دارد، احتیاط واجب آنست که پسر
بزرگ در آنها با ورثه دیگر صلح کند. و همچنین صلح نمایند در کتابها و رحل او یعنى اثاثى که در سفر با خود مى برد.
مسأله 2789 اگر پسر بزرگ میت بیش از یکى باشد مثلاً از دو زن او در یک وقت دو پسر به دنیا آمده باشد، باید لباس و قرآن و انگشتر و شمشیر میت را بطور مساوى بین خودشان قسمت کنند.
مسأله 2790 اگر میت قرض داشته باشد، چنانچه قرضش به اندازه مال او یا زیادتر باشد، باید چهار چیزى هم که مال پسر بزرگتر است و در مسأله پیش گفته شد، به قرض او بدهند و اگر قرضش کمتر از مال او باشد، باید از آن چهار چیزى هم که به پسر بزرگتر مى رسد، به نسبت به قرض او بدهند، مثلاً اگر همه دارائى او شصت تومان است و به مقداربیست تومان آن از چیزهائى است که مال پسر بزرگتر است و سى تومان هم قرض دارد، پسر بزرگ باید به مقدار ده تومان از آن چهار چیز را بابت قرض میت بدهد على الاحوط.
مسأله 2791 مسلمان از کافر ارث مى برد، ولى کافر اگر چه پدر یا پسر میت باشد از او ارث نمى برد ولى اگر قبل از قسمت نمودن مال بین ورثه کافر مسلمان شود ارث مى برد.
مسأله 2792 اگر کسى یکى از خویشان خود را عمداً و به ناحق بکشد، از او ارث نمى برد، ولى اگر از روى خطا باشد مثل آنکه سنگ را به هوا بیندازد و اتفاقاً به یکى از خویشان او بخورد و او را بکشد از او
ارث مى برد، ولى اقوى ارث نبردن او است از دیه قتل که بعداً گفته مى شود. و همچنین برادر و خواهر مادرى از دیه، ارث نمى برند و زن و شوهر دائمى از دیه یکدیگر ارث مى برند مگر آنکه قاتل باشند.
مسأله 2793 هر گاه بخواهند ارث را تقسیم کنند، براى بچه اى که در شکم است که اگر زنده به دنیا بیاید ارث مى برد، سهم دو پسر را کنار مى گذارند، ولى اگر احتمال بدهند بیشتر است مثلاً احتمال بدهند که زن سه بچه حامله باشد، سهم سه پسر را کنار مى گذارند، و چنانچه مثلاً یک پسر یا یک دختر به دنیا آمد، زیادى را ورثه بین خودشان تقسیم مى کنند.