آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی
مرجع تقلید شیعه
مواردى که انسان مى تواند معامله را بهم بزند
مسأله 2131 حق بهم زدن معامله را خیار مى گویند و خریدار و فروشنده در یازده صورت مى توانند معامله را بهم بزنند:
اول آنکه از مجلس معامله متفرق نشده باشند، و این خیار را خیار مجلس مى گویند.
دوم آنکه مغبون شده باشند(خیار غبن).
سوم در معامله قرارداد کنند که تا مدت معینى هر دو یا یکى از آنان بتوانند معامله را بهم
بزنند(خیار شرط).
چهارم فروشنده یا خریدار، مال خود را بهتر از آنچه هست نشان دهد و کارى کند که قیمت مال در نظر مردم زیاد شود(خیار تدلیس).
پنجم فروشنده یا خریدار، شرط کند که کارى انجام دهد، یا شرط کند مالى را که مى دهد طور مخصوصى باشد، و به آن شرط عمل نکند، که در این صورت دیگرى مى تواند معامله را بهم بزند(خیار شرط).
ششم در جنس یا عوض آن عیبى باشد(خیار عیب).
هفتم معلوم شود مقدارى از جنسى را که فروخته اند، مال دیگرى است، که اگر صاحب آن به معامله راضى نشود، خریدار مى تواند معامله را بهم بزند، یا پول آن مقدار را از فروشنده بگیرد. و نیز اگر معلوم شود مقدارى از چیزى را که خریدار عوض قرار داده، مال دیگرى است و صاحب آن راضى نشود، فروشنده مى تواند معامله را بهم بزند، یا عوض آن مقدار را از خریدار بگیرد(خیار شرکت).
هشتم فروشنده خصوصیات جنس معینى را که مشترى ندیده به او بگوید، بعد معلوم شود طورى که گفته نبوده است، که در این صورت مشترى مى تواند معامله را بهم بزند و نیز اگر مشترى خصوصیات عوض معینى را که مى دهد بگوید، بعد معلوم شود طورى که گفته نبوده است، فروشنده مى تواند معامله را بهم بزند(خیار رؤیت).
نهم مشترى پول جنسى را که نقد خریده تا سه روز ندهد و فروشنده هم جنس را تحویل ندهد، که اگر مشترى شرط نکرده باشد که دادن پول را تأخیر بیندازد، فروشنده مى تواند معامله را بهم بزند، ولى اگر جنسى را که خریده مثل بعضى از
میوه ها باشد که اگر شب بماند ضایع مى شود، چنانچه پول آن را ندهد، و شرط نکرده باشد که دادن پول را تأخیر بیندازد، فروشنده مى تواند معامله را پیش از ضایع شدن بهم بزند(خیار تأخیر).
دهم حیوانى را خریده باشد، که در این صورت تا سه روز مى تواند معامله را بهم بزند، و اگر در عوضِ حیوانى که خریده، حیوان دیگرى داده باشد، فروشنده هم تا سه روز مى تواند معامله را بهم بزند(خیار حیوان).
یازدهم فروشنده نتواند جنسى را که فروخته تحویل دهد، مثلاً اسبى را که فروخته فرار نماید که در این صورت مشترى مى تواند معامله را بهم بزند(خیار تعذر تسلیم). و احکام اینها در مسائل آینده گفته خواهد شد.
مسأله 2132 اگر خریدار قیمت جنس را نداند، یا در موقع معامله غفلت کند و جنس را گرانتر از قیمت معمولى آن بخرد، چنانچه به قدرى گران خریده که مردم به آن اهمیت مى دهند، مى تواند معامله را بهم بزند و نیز اگر فروشنده قیمت جنس را نداند، یا موقع معامله غفلت کند و جنس را ارزنتر از قیمت آن بفروشد، در صورتى که مردم به مقدارى که ارزان فروخته اهمیت بدهند، مى تواند معامله را بهم بزند.
مسأله 2133 در معامله بیع شرط، که مثلاً خانه هزار تومانى را به دویست تومان مى فروشند و قرار مى گذارند که اگر فروشنده سر مدت، پول را بدهد بتواند معامله را بهم بزند، در صورتى که خریدار و فروشنده قصد خرید و فروش داشته باشند، معامله صحیح است.
مسأله 2134 در معامله بیع شرط اگر چه فروشنده اطمینان داشته
باشد که هر گاه سر مدت پول را ندهد، خریدار ملک را به او مى دهد معامله صحیح است، ولى اگر سر مدت پول را ندهد، حق ندارد ملک را از خریدار مطالبه کند، و اگر خریدار بمیرد، نمى تواند ملک را از ورثه او مطالبه نماید.
مسأله 2135 اگر چاى اعلا را با چاى پست مخلوط کند و به اسم چاى اعلا بفروشد، مشترى مى تواند معامله را بهم بزند.
مسأله 2136 اگر خریدار بفهمد مالى را که گرفته عیبى دارد مثلاً حیوانى را بخرد و بفهمد که یک چشم آن کور است، چنانچه آن عیب پیش از معامله در مال بوده و او نمى دانسته، مى تواند معامله را بهم بزند، یا فرق قیمت سالم و معیوب آنرا معین کند و به نسبت تفاوت قیمت سالم و معیوب، از پولى که به فروشنده داده پس بگیرد. مثلاً مالى را که به چهار تومان خریده ، اگر بفهمد معیوب است در صورتى که قیمت سالم آن هشت تومان است و قیمت معیوب آن شش تومان باشد، چون فرق سالم و معیوب یک چهارم مى باشد، مى تواند یک چهارم پولى را که داده، یعنى یک تومان از فروشنده بگیرد.
مسأله 2137 اگر فروشنده بفهمد در عوضى که گرفته عیبى هست، چنانچه آن عیب پیش از معامله در عوض بوده و او نمى دانسته، مى تواند معامله را بهم بزند، یا تفاوت قیمت سالم و معیوب را به دستورى که در مسأله پیش گفته شد بگیرد، در صورتى که برگرداندن ممکن نباشد یا خریدار به دادن تفاوت راضى شود.
مسأله 2138 اگر بعد از معامله
و پیش از تحویل گرفتن مال عیبى در آن پیدا شود، خریدار مى تواند معامله را بهم بزند، و نیز اگر در عوض مال بعد از معامله و پیش از تحویل گرفتن، عیبى پیدا شود، فروشنده مى تواند معامله را بهم بزند، ولى اگر بخواهند تفاوت قیمت بگیرند اشکال دارد.
مسأله 2139 اگر بعد از معامله عیب مال را بفهمد و فوراً معامله را بهم نزند، دیگر حق بهم زدن معامله را ندارد.
مسأله 2140 هر گاه بعد از خریدن جنس، عیب آن را بفهمد، اگر چه فروشنده حاضر نباشد، مى تواند معامله را بهم بزند.
مسأله 2141 در چهار صورت اگر خریدار بفهمد مال عیبى دارد، نمى تواند معامله را بهم بزند، یا تفاوت قیمت بگیرد:
اول آنکه موقع خریدن، عیب مال را بداند.
دوم به عیب مال راضى شود.
سوم در وقت معامله بگوید: اگر مال عیبى داشته باشد، پس نمى دهم و تفاوت قیمت هم نمى گیرم.
چهارم فروشنده در وقت معامله بگوید این مال را با هر عیبى که دارد مى فروشم، ولى اگر عیبى را معین کند و بگوید، مال را با این عیب مى فروشم، و بعد معلوم شود عیب دیگرى هم دارد، خریدار مى تواند براى عیبى که فروشنده معین نکرده مال را پس دهد، یا تفاوت قیمت بگیرد.
مسأله 2142 در سه صورت اگر خریدار بفهمد مال عیبى دارد، نمى تواند معامله را بهم بزند، ولى مى تواند تفاوت قیمت بگیرد:
اول آنکه بعد از معامله در مال تصرف کند.
دوم بعد از معامله بفهمد مال عیب دارد و فقط حق بر گرداندن آنرا ساقط کند.
سوم
بعد از تحویل گرفتن مال، عیب دیگرى در آن پیدا شود. ولى اگر حیوان معیوبى را بخرد و پیش از گذشتن سه روز عیب دیگرى پیدا کند اگر چه آنرا تحویل گرفته باشد، باز هم مى تواند آنرا پس دهد، و نیز اگر فقط خریدار تا مدتى حق بهم زدن معامله را داشته باشد و در آنمدت، مال عیب دیگرى پیدا کند، اگر چه آنرا تحویل گرفته باشد، مى تواند معامله را بهم بزند.
مسأله 2143 اگر انسان مالى داشته باشد که خودش آنرا ندیده و دیگرى خصوصیات آنرا براى او گفته باشد، چنانچه او همان خصوصیات را به مشترى بگوید و آنرا بفروشد و بعد از فروش بفهمد که بهتر از آن بوده، مى تواند معامله را بهم بزند.