آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی
مرجع تقلید شیعه
سجود
سجود
مسأله 1054 نمازگزار باید در هر رکعت از نمازهاى واجب و مستحب بعد از رکوع دوسجده کند، و سجده
آنست که پیشانى و کف دو دست و سر دو زانو و سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمین بگذارند.
مسأله 1055 دو سجده روى هم یک رکن است، که اگر کسى در نماز واجب عمداً یا از روى فراموشى هر
دو را
ترک کند یا دو سجده دیگر به آنها اضافه نماید نمازش باطل است.
مسأله 1056 اگر عمداً یک سجده کم یا زیاد کند نماز باطل مى شود، و اگر سهواً یک سجده کم کند حکم آن
بعداً گفته خواهد شد.
مسأله 1057 اگر پیشانى را عمداً یا سهواً به زمین نگذارد سجده نکرده است اگر چه جاهاى دیگر به زمین
برسد، ولى اگر پیشانى را به زمین بگذارد و سهواً جاهاى دیگر را به زمین نرساند، یا سهواً ذکر نگوید سجده صحیح
است.
مسأله 1058 احتیاط واجب آنست که در سجده سه مرتبه سُبْحانَ اللهِ یا یک مرتبه سُبْحانَ رَبِّىَ الاَعْلى وَ بِحَمْدِهْ
بگوید. و باید این کلمات دنبال هم و به عربى صحیح گفته شود. و مستحب است سبحان ربى الاعلى و بحمده را سه یا
پنج یا هفت مرتبه بگوید.
مسأله 1059 در سجود باید به مقدار ذکر واجب بدن آرام باشد، و موقع گفتن ذکر مستحب هم اگر آن را بقصد
ذکرى که براى سجده دستور داده اند بگوید، آرام بودن بدن لازم است.
مسأله 1060 اگر پیش از آنکه پیشانى به زمین برسد و بدن آرام بگیرد عمداً ذکر سجده را بگوید، یا پیش از
تمام شدن ذکر عمداً سر از سجده بردارد نماز باطل است.
مسأله 1061 اگر پیش از آنکه پیشانى به زمین برسد و بدن آرام گیرد سهواً ذکر سجده را بگوید، و پیش از آنکه
سر از سجده بردارد، بفهمد اشتباه کرده است باید دوباره در حال آرام بودن ذکر را بگوید.
مسأله 1062 اگر بعد از آنکه سر از سجده برداشت، بفهمد که پیش از آرام گرفتن بدن ذکر را گفته، یا پیش
از
آنکه ذکر سجده تمام شود سر برداشته نمازش صحیح است.
مسأله 1063 اگر موقعى که ذکر سجده را مى گوید، یکى از هفت عضو را عمداً از زمین بردارد نماز باطل
مى شود، ولى موقعى که مشغول گفتن ذکر نیست اگر غیر پیشانى جاهاى دیگر را از زمین بردارد و دوباره بگذارد اشکال
ندارد.
مسأله 1064 اگر پیش از تمام شدن ذکر سجده، سهواً پیشانى را از زمین بردارد نمى تواند دوباره به زمین
بگذارد، و باید آن را یک سجده حساب کند، ولى اگر جاهاى دیگر را سهواً از زمین بردارد، باید دو مرتبه به زمین
بگذارد و ذکر را بگوید.
مسأله 1065 بعد از تمام شدن ذکر سجده اول، باید بنشیند تا بدن آرام گیرد و دوباره به سجده رود.
مسأله 1066 جاى پیشانى نمازگزار باید از جاى زانوهاى او بلندتر از چهار انگشت بسته نباشد. بلکه اقوى
آنست که جاى پیشانى او از جاى انگشتان و سر زانوهایش پست تر از چهار انگشت بسته نباشد.
مسأله 1067 در زمین سراشیب که سراشیبى آن درست معلوم نیست، اگر جاى پیشانى نمازگزار از جاى
انگشتهاى پا و سر زانوهاى او مختصرى بیش از چهار انگشت بسته بلندتر باشد اشکال ندارد.
مسأله 1068 اگر پیشانى را به چیزى بگذارد که از سر زانوهاى او بلندتر از چهار انگشت بسته است، چنانچه
بلندى آن بقدرى است که نمى گویند در حال سجده است، بنابر احتیاط واجب باید سر را بردارد و به چیزى که بلندى
آن به اندازه چهار انگشت بسته یا کمتر است بگذارد، و اگر بلندى آن به قدریست که مى گویند در حال سجده است
بنابر اقوى باید پیشانى را از روى
آن به روى چیزى که بلندى آن به اندازه چهار انگشت بسته یا کمتر است بکشد، و اگر
کشیدن پیشانى ممکن نیست، بنابر اقوى باید سر را بردارد و بگذارد، و نماز را تمام کند و احتیاط مستحب آنست که
دوباره بخواند. و اگر عمداً سر را بر آنجاى بلند گذاشته احتیاط واجب آنست که دوباره بخواند یا بشکند و از سر بگیرد.
مسأله 1069 باید بین پیشانى و آنچه بر آن سجده مى کند چیزى نباشد، پس اگر مهر به قدرى چرک باشد که
پیشانى به خود مهر نرسد سجده باطل است، ولى اگر مثلاً رنگ مهر تغییر کرده باشد اشکال ندارد.
مسأله 1070 در سجده باید کف دست را بر زمین بگذارد، ولى در حال ناچارى پشت دست هم مانعى ندارد،
و اگر پشت دست ممکن نباشد باید مچ دست را بگذارد، و چنانچه آن را هم نتواند باید تا آرنج هر جا را که مى تواند بر
زمین بگذارد، و اگر آن هم ممکن نیست گذاشتن بازو کافیست.
مسأله 1071 در سجده باید سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمین بگذارد و اگر انگشتهاى دیگر پا، یا روى پا را
به زمین بگذارد یا به واسطه بلند بودن ناخن سر شست به زمین نرسد نماز باطل است. و کسى که به واسطه ندانستن
مسأله نمازهاى خود را اینطور خوانده بنابر احتیاط واجب باید دوباره بخواند.
مسأله 1072 کسى که مقدارى از شست پایش بریده، باید بقیه آنرا به زمین بگذارد، و اگر چیزى از آن نمانده یا
اگر مانده خیلى کوتاه است باید بقیه انگشتان را بگذارد، و اگر هیچ انگشت ندارد، باید هر مقدارى از پا باقى مانده
به
زمین بگذارد.
مسأله 1073 اگر به طور غیر معمول سجده کند، مثلاً سینه و شکم را به زمین بچسباند، یا پاها را دراز کند، اگر
چه هفت عضوى که گفته شد به زمین برسد بنابر احتیاط واجب باید نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1074 مهر یا چیز دیگرى که بر آن سجده مى کند باید پاک باشد، ولى اگر مثلاً مهر را روى فرش نجس
بگذارد، یا یک طرف مهر نجس باشد و پیشانى را به طرف پاک آن بگذارد اشکال ندارد.
مسأله 1075 اگر در پیشانى دمل و مانند آن باشد، چنانچه ممکن است باید با جاى سالم پیشانى سجده کند،
و اگر ممکن نیست باید زمین را گود کند و دمل را در گودال و جاى سالم را به مقدارى که براى سجده کافى باشد بر
زمین بگذارد.
مسأله 1076 اگر دمل یا زخم تمام پیشانى را گرفته باشد، باید به یکى از دو طرف پیشانى سجده کند، و اگر
ممکن نیست به چانه و اگر به چانه هم ممکن نیست باید به هر جا از صورت که ممکن است سجده کند، و اگر به هیچ
جا از صورت ممکن نیست باید با جلوى سر سجده نماید.
مسأله 1077 کسى که نمى تواند پیشانى را به زمین برساند باید به قدرى که مى تواند خم شود، و مهر یا چیز
دیگرى را که سجده بر آن صحیح است روى چیز بلندى گذاشته و طورى پیشانى را برآن بگذارد که بگویند سجده کرده
است، ولى باید کف دستها و زانوها و انگشتان پا را بطور معمول به زمین بگذارد.
مسأله 1078 کسى که هیچ نمى تواند خم شود، باید براى سجده
با سر اشاره کند، و اگر نتواند باید با چشمها
اشاره نماید، و در هر دو صورت احتیاط مستحب آنست که بنشیند و چنانچه بتواند محل سجده را بلند کند و پیشانى
را بر آن بگذارد، و اگر با سر یا چشمها هم نمى تواند اشاره کند باید در قلب نیت سجده کند، و بنابر احتیاط واجب با
دست و مانند آن براى سجده اشاره نماید.
مسأله 1079 کسى که نمى تواند بنشیند باید ایستاده نیت سجده کند، و چنانچه مى تواند براى سجده با سر
اشاره کند، و اگر نمى تواند با چشمها اشاره نماید، و اگر این را هم نمى تواند در قلب نیت سجده کند و بنابر احتیاط
واجب با دست و مانند آن براى سجده اشاره نماید.
مسأله 1080 اگر پیشانى بى اختیار از جاى سجده بلند شود، چنانچه ممکن باشد باید نگذارد دوباره به جاى
سجده برسد، و این یک سجده حساب مى شود چه ذکر سجده را گفته باشد یا نه، و اگر نتواند سر را نگهدارد و
بى اختیار دوباره به جاى سجده برسد روى هم یک سجده حساب مى شود، و اگر ذکر نگفته باشد باید بگوید به قصد
قربت مطلقه.
مسأله 1081 جائى که انسان باید تقیه کند مى تواند بر فرش و مانند آن سجده نماید، و گفتن به اینکه لازم
نیست براى نماز بجاى دیگر برود محل اشکال است، ولى اگر بتواند بر حصیر یا چیزى که سجده بر آن صحیح
مى باشد طورى سجده کند که به زحمت نیفتد، نباید بر فرش و مانند آن سجده نماید.
مسأله 1082 اگر روى تشک پر یا چیز دیگرى که بدن روى آن آرام نمى گیرد
سجده کند باطل است.
مسأله 1083 اگر انسان ناچار شود که در زمین گل نماز بخواند چنانچه آلوده شدن بدن و لباس براى او مشقت
ندارد و در حال سجده پیشانى او بر گل مستقر مى شود بنابر احتیاط واجب باید نماز را به طور معمول بجا آورد، و اگر
مشقت دارد مى تواند در حالى که ایستاده براى سجده با سر اشاره کند و تشهد را ایستاده بخواند، و اگر سجده و تشهد
را به طور معمول هم بجا آورد، نمازش صحیح است. و احتیاط مستحب آنست که در صورت اول هر دو قسم را بجا
آورد.
مسأله 1084 در رکعت اول و رکعت سومى که تشهد ندارد، مثل رکعت سوم نماز ظهر و عصر و عشا، بنابر
احتیاط واجب باید بعد از سجده دوم قدرى بى حرکت بنشیند و بعد برخیزد، و این عمل را جلسه استراحت مى نامند.
چیزهائى که سجده بر آنها صحیح است
مسأله 1085 باید بر زمین و چیزهاى غیر خوراکى که از زمین مى روید مانند چوب و برگ درخت سجده کرد، و
سجده بر چیزهاى خوراکى و پوشاکى و معدنى صحیح نیست.
مسأله 1086 چنانچه برگ مو خشک شده باشد سجده بر آن اشکال دارد.
مسأله 1087 سجده بر چیزهائى که از زمین مى روید و خوراک حیوان است مثل علف و کاه صحیح است.
مسأله 1088 سجده بر گلهائى که خوراکى نیستند صحیح است، ولى سجده بر دواهاى خوراکى که از زمین
مى روید مانند گل بنفشه و گل گاوزبان صحیح نیست.
مسأله 1089 سجده بر گیاهى که خوردن آن در بعضى از شهرها معمول است و در شهرهاى دیگر معمول
نیست و نیز سجده بر میوه نارس صحیح نیست.
مسأله 1090 سجده بر سنگ آهک و سنگ گچ صحیح است. و احتیاط واجب آنست که در حال اختیار به گچ
و آهک پخته و آجر و کوزه گلى و مانند آن سجده نکنند.
مسأله 1091 اگر کاغذ را از چیزى که سجده بر آن صحیح است مثلاً از کاه ساخته باشند مى شود بر آن سجده
کرد، بلکه مى شود بر کاغذى هم که از پنبه و مانند آن ساخته شده سجده نماید.
مسأله 1092 براى سجده بهتر از هر چیز تربت حضرت سید الشهداء علیه السلام مى باشد، بعد از آن خاک و
بعد از خاک سنگ و بعد از سنگ گیاه است.
مسأله 1093 اگر چیزى که سجده بر آن صحیح است ندارد، یا اگر دارد و به واسطه سرما یا گرماى زیاد و مانند
اینهانمى تواند بر آن سجده کند چنانچه لباس او از کتان یا پنبه است باید به لباسش سجده کند، و اگر از چیز دیگر است
باید بر پشت دست یا چیز معدنى مانند انگشترى عقیق سجده نماید، ولى احتیاط مستحب آنست که تا سجده بر
پشت دست ممکن است، بر چیز معدنى سجده نکند.
مسأله 1094 سجده بر گل و خاک سستى که پیشانى روى آن آرام نمى گیرد باطل است.
مسأله 1095 اگر در سجده اول مهر مثلاً به پیشانى بچسبد بنابر اقوى باید آن را براى سجده دوم بکند، و
همچنین است اگر خاک باشد.
مسأله 1096 اگر در بین نماز چیزى که بر آن سجده مى کند گُم شود، و چیزى که سجده بر آن صحیح است
نداشته باشد چنانچه وقت وسعت دارد باید نماز را بشکند، و اگر وقت تنگ است
باید به لباسش اگر از پنبه یا کتان
است سجده کند، و اگر از چیز دیگر است بر پشت دست یا چیز معدنى مانند انگشترى عقیق سجده نماید و احتیاط
مستحب آنست که تا سجده بر پشت دست ممکن است، به چیز معدنى سجده نکند.
مسأله 1097 هر گاه در حال سجده بفهمد پیشانى را بر چیزى گذاشته که سجده بر آن باطل است، اگر ممکن
باشد باید پیشانى را از روى آن به روى چیزى که سجده بر آن صحیح است بکشد، و اگر ممکن نباشد چنانچه وقت
نماز وسعت دارد، باید نماز را بشکند و اگر وقت تنگ است در صورتى که لباسش از پنبه یا کتان است باید پیشانى را از
روى آن به روى لباسش بکشد، و اگر از چیز دیگر است پیشانى را از روى آن به پشت دست یا چیزى معدنى بکشد.
مسأله 1098 اگر بعد از سجده بفهمد پیشانى را روى چیزى گذاشته که سجده بر آن باطل است، اشکال ندارد.
مسأله 1099 سجده کردن براى غیر خداوند متعال حرام مى باشد. و بعضى از مردم عوام که مقابل قبر امامان
علیهم السلام پیشانى را به زمین مى گذارند، اگر براى شکر خداوند متعال باشد اشکال ندارد وگرنه حرام است.
مستحبات و مکروهات سجده
مسأله 1100 در سجده چند چیز مستحب است:
1 کسى که ایستاده نماز مى خواند بعد از آنکه سر از رکوع برداشت و کاملاً ایستاد، و کسى که نشسته نماز
مى خواند بعد از آنکه کاملاً نشست براى رفتن به سجده تکبیر بگوید.
2 موقعى که مرد مى خواهد به سجده برود اول دستها را و زن اول زانوها را به زمین بگذارد.
3 بینى را به مهر یا چیزى که سجده بر آن صحیح است بگذارد.
4 در حال سجده انگشتان دست را به هم بچسباند، و برابر گوش بگذارد به طورى که سر آنها رو به قبله باشد.
5 در سجده دعا کند و از خدا حاجت بخواهد و این دعا را بخواند: «یا خیر المسؤلین و یا خیر المعطین ارزقنى و
ارزق عیالى من فضلک فانک ذو الفضل العظیم» یعنى اى بهترین کسى که از او سؤال مى کنند و اى بهترین عطا کنندگان،
روزى بده به من و عیال من از فضل خودت پس بدرستى که تو داراى فضل بزرگى.
6 بعد از سجده بر ران چپ بنشیند و روى پاى راست را بر کف پاى چپ بگذارد.
7 بعد از هر سجده وقتى نشست و بدنش آرام گرفت تکبیر بگوید.
8 بعد از سجده اول بدنش که آرام گرفت استغفر الله ربى و اتوب الیه بگوید.
9 سجده را طول بدهد و در موقع نشستن دستها را روى رانها بگذارد.
10 براى رفتن به سجده دوم، در حال آرامى بدن الله اکبر بگوید.
11 در سجده ها صلوات بفرستد، ولى آنرا به قصد ذکرى که در سجده دستور داده اند نگوید.
12 در موقع بلند شدن، دستها را بعد از زانوها از زمین بردارد.
13 مردها آرنجها و شکم را به زمین نچسبانند، و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند، و زنها آرنجها را بر زمین
بگذارند، و اعضاء بدنرا به یکدیگر بچسبانند، و مستحبات دیگر سجده در کتابهاى مفصل گفته شده است.
مسأله 1101 قرآن خواندن در سجده مکروه است. و نیز مکروه است براى
برطرف کردن گرد و غبار جاى
سجده را فوت کند، و اگر در اثر فوت کردن دو حرف از دهان بیرون آید نماز باطل است. و غیر از اینها مکروهات
دیگرى هم در کتابهاى مفصل گفته شده است.
سجده واجب قرآن
مسأله 1102 در هر یک از چهار سوره «والنجم» و «اقرء» و «الم تنزیل» و «حم سجده» یک آیه سجده است، که
اگر انسان بخواند یا بشنود بعد از تمام شدن آن آیه باید فوراً سجده کند، و اگر فراموش کرد هر وقت یادش آمد باید
سجده نماید.
مسأله 1103 اگر انسان موقعى که آیه سجده را مى خواند، از دیگرى هم بشنود بنابر احتیاط واجب، باید دو
سجده نماید.
مسأله 1104 در غیر نماز اگر در حال سجده آیه سجده را بخواند یا بشنود باید سر از سجده بر دارد و دوباره
سجده کند.
مسأله 1105 اگر انسان از بچه غیر ممیز که خوب و بد را نمى فهمد، یا از کسى که قصد خواندن قرآن ندارد آیه
سجده را بشنود احتیاط واجب آنست که سجده کند و همچنین است اگر مثلاً از گرامافون و رادیو آیه سجده را بشنود.
مسأله 1106 در سجده واجب قرآن باید جاى انسان غصبى نباشد، و جاى پیشانى او از جاى زانوها و سر
انگشتانش بیش از چهار انگشت بسته بلندتر نباشد، ولى لازم نیست با وضو یا غسل و رو به قبله باشد و عورت خود را
بپوشاند و بدن و جاى پیشانى او پاک باشد، و نیز چیزهائى که در لباس نمازگزار شرط مى باشد، درلباس او شرط نیست
اما اگر لباس او غصبى است چنانچه سجده کردن، تصرف در آن لباس باشد سجده باطل است.
مسأله 1107
احتیاط واجب آنست که در سجده واجب قرآن، پیشانى را بر مهر یا چیز دیگرى که سجده بر آن
صحیح است گذاشته و جاهاى دیگر بدن را به دستورى که در سجده نماز گفته شد بر زمین بگذارد.
مسأله 1108 هر گاه در سجده واجب قرآن پیشانى را به قصد سجده به زمین بگذارد، اگر چه ذکر نگوید
کافیست، و گفتن ذکر، مستحب است و بهتر است بگوید:
لا اِلهَ اِلاّ اللهُ حَقَّا حَقَّاً لا اِلهَ الاّ اللهُ ایماناً وَ تَصْدیقاً لا اِلهَ الاّ اللهُ عُبُودیَّةً وَ رِقّاً سَجَدْتُ لَکَ یارَبِّ تَعَبُّداً وَرِقّاً لا مُسْتَنْکِفاً وَ لا
مُسْتَکْبِراً بَلْ اَنَا عَبْدٌ ذَلیلٌ ضَعیفٌ خائِفٌ مُسْتَجیرٌ.