حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
احکام تقلید
(مسئله 1) تقلید در اصول دین جایز نیست . زیرا در اصول دین یقین و اعتقاد جزمی واجب است ، اعتقاد و ایمان جزمی هم بدون شناخت یقینی میسور نمی باشد ، مگر این که تقلید منشأ حصول یقین گردد .
(مسئله 2) تقلید در احکام شرعی فرعی غیر ضروری جایز است . کسی که توان علمی او به حد اجتهاد و قادر بر احتیاط در احکام شرعیه نباشد می تواند در مورد احکام غیر ضروری اسلام از مجتهد جامع الشرایط تقلید کند و در آن احکام به دستور و فتوای او عمل نماید .
(مسئله 3) مجتهدی که از او تقلید می شود باید واجد این شرایط باشد:
1_ مسلمان باشد .
2_ شیعه ی دوازده امامی باشد .
3_ حلال زاده باشد .
4_ مرد باشد .
5_ عادل باشد ؛ و احیانا گناهی از او سر بزند فورا توبه کند .
6_ بنا بر احتیاط زنده باشد .
7_ حریص به دنیا و جاه طلب نباشد و در مسائل مورد اختلاف در صورتی که قول عالم مطابق و یا قریب به احتیاط نباشد متعین تبعیت از اعلم است .
در حدیث منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام آمده است: من کان من الفقهاء صائنا لنفسه ، حافظا لدینه ، مخالفاً علی هواه ، مطیعا لأمر مولاه ، فللعوام أن یقلدوه .
(مسئله 4) «مجتهد اعلم» را از سه طریق می توان شناخت:
1_ خود انسان یقین کند . مثل آن که از اهل علم باشد و بتواند مجتهد اعلم را بشناسد .
2_ دو عالم عادل که بتوانند اعلم بودن مجتهد را تشخیص دهند گواهی نمایند . به شرط آنکه دو عالم عادل دیگر با نظر آنان مخالفت ننمایند و الا در صورت اختلاف نظر اهل خبره در تعیین اعلم ، شهادت آنان از اعتبار ساقط می گردد .
3_ شهرت میان علماء و محافل علمی که از گفته ی آنان یقین یا اطمینان به اعلم بودن مجتهدی حاصل شود ، بلکه اگر از راههای دیگر نیز اطمینان حاصل شود کفایت می کند .
(مسئله 5) اگر شناخت مجتهد اعلم دشوار باشد ، باید از کسی که به اعلم بودن
او گمان برده می شود یا اعلمیت او محتمل است تقلید نمود ، و اگر هم زمان چند مجتهد از دیگران اعلم و با یکدیگر مساوی باشند باید از یکی از آنان تقلید نمود .
(مسئله 6) عدول (تغییر تقلید) از مجتهدی به مجتهد دیگر ، اگر کسی که از مجتهد غیر اعلم تقلید می کرده پس از مدتی بفهمد دیگری اعلم است ، باید از مجتهد قبلی عدول کند و به مجتهد اعلم رجوع نماید ، بلکه اگر گمان پیدا کند یا احتمال دهد که دیگری اعلم است باید به او مراجعه نماید .
(مسئله 7) به دست آوردن فتوا و نظریه مجتهد چهار راه دارد:
1_ شنیدن از خود مجتهد .
2_ شنیدن از دو نفر عادل .
3_ شنیدن از کسی که گفته ی او موجب اطمینان است .
4_ دیدن در رساله مجتهد یا ملاحظه دست خط او ، در صورتی که به درستی رساله یا دست خط وی مطمئن باشد .
(مسئله 8) پس از آنکه مقلد به فتوا و نظریه ی مجتهد آگاهی یافت ، تا هنگامی که به تغییر فتوا و نظر او یقین یا اطمینان پیدا نکرده است باید به همان فتوا عمل نماید و در صورت شک در عوض شدن فتوا تحقیق و جستجو لازم نمی باشد .
(مسئله 9) اگر مجتهد اعلم در مسئله ای فتوا دهد ، مقلد او نمی تواند در آن مسئله به فتوای مجتهد دیگر عمل کند ، ولی اگر فتوا ندهد و بگوید: احتیاط آن است که فلان طور عمل شود . مثلا احتیاط آن است که در رکعت سوم و چهارم نماز سه مرتبه تسبیحات اربعه (سبحان الله والحمد لله و لا اله الا الله والله اکبر) را بگویند ، مقلد مخیر است یا به این احتیاط که «احتیاط واجب» نام دارد عمل کند و سه مرتبه تسبیحات اربعه را بخواند و یا به فتوای مجتهدی که علم او از مجتهد اعلم کمتر و از مجتهدهای دیگر بیشتر است عمل نماید و به تعبیر به اعلم فالاعلم رجوع کند . پس اگر او یک مرتبه گفتن را کافی بداند می تواند یک مرتبه بگوید . همچنین است اگر مجتهد اعلم بفرماید: مسئله محل تأمل یا محل اشکال است .
(مسئله 10) اگر مجتهد اعلم بعد از آن که در مسئله ای فتوا داده است احتیاط کند ، _ مثلا بفرماید: ظرف نجس را اگر یک مرتبه در آب کر بشویند پاک می شود ، ولی احتیاط آن است که سه مرتبه بشویند _ مقلد او نمی تواند در آن مسئله به فتوای مجتهد دیگر رفتار کند ، بلکه باید یا به همین فتوا عمل کند ، یا به احتیاط بعد از فتوا که آن را «احتیاط مستحب» می گویند عمل نماید ، ولی اگر فتوای مجتهد دیگر به احتیاط نزدیکتر باشد می تواند به فتوای او عمل نماید .
(مسئله 11) اگر مجتهدی که انسان از او تقلید می کند از دنیا برود باید از مجتهد زنده دیگر تقلید نمود ، پس اگر مجتهد زنده باقی ماندن بر تقلید مجتهد میت را به هر مقدار اجازه دهد می توان به تقلید از میت ادامه داد .
(مسئله 12) باقی ماندن بر تقلید مجتهدی که از دنیا رفته سه صورت دارد:
1_ مجتهدی که از دنیا رفته اگر اعلم از مجتهدین زنده بوده ، بنا بر احتیاط واجب بر تقلید او باقی بماند مطلقا ، چه در آن مسائل که مقلد در زمان حیات او به آن عمل کرده باشد یا عمل نکرده باشد . غیر از وکالت و مسائل مستحدثه .
2_ اگر مجتهد زنده نسبت به مجتهدی که از دنیا رفته اعلم باشد ، بنا بر احتیاط واجب به فتوای مجتهد زنده عمل نماید .
3_ اگر مجتهد زنده و مجتهدی که از دنیا رفته از نظر علمی به طور یقین یا احتمال مساوی باشند مخیر است به فتوای هر کدام عمل نماید و در مسائلی همانند مسائل وکالت و مسائل مستحدثه به فتوای مجتهد زنده عمل کند .
(مسئله 13) اگر در مسئله ای به فتوای مجتهد زنده رفتار کند ، نمی تواند در آن مسئله مطابق فتوای مجتهدی که از دنیا رفته است عمل نماید ، ولی اگر مجتهد زنده در مسئله ای فتوا ندهد و احتیاط نماید و مقلد مدتی به آن احتیاط عمل کند در صورتی که در زمان حیات مجتهد مرحوم در آن مسئله به فتوای او عمل کرده یا برای عمل به آن یاد گرفته باشد می تواند دوباره به فتوای مجتهدی که از دنیا رفته عمل نماید .
(مسئله 14) تقلید ابتدایی از مجتهدی که از دنیا رفته بنا بر احتیاط جایز نمی باشد . در این صورت کسی که به تازگی مکلف شده باید از مجتهد زنده تقلید نماید .
(مسئله 15) اگر برای کسی مسئله ای پیش آید که حکم آن را نداند اگر ممکن است باید تا دستیابی به فتوای مجتهد اعلم صبر کند یا اگر احتیاط ممکن باشد به احتیاط عمل نماید و اگر صبر و احتیاط ممکن نباشد _ مثلاً در حال نماز باشد _ می تواند آن را به امید درست بودن به شکلی که می خواهد انجام دهد . پس اگر آشکار شد عملی را که انجام داده مخالف واقع یا گفتار مجتهد اعلم بوده باید دوباره آن را به طور صحیح به جا آورد .
(مسئله 16) اگر کسی فتوای مجتهدی را به دیگری بگوید چنانچه فتوای آن مجتهد عوض شود ، لازم نیست به او خبر دهد . ولی اگر بعد از گفتن فتوا بفهمد اشتباه کرده است در صورت امکان باید اشتباه را برطرف نماید .
(مسئله 17) کسانی که اعمال خود را بدون اجتهاد یا بدون احتیاط یا بدون تقلید انجام داده اند یا از مجتهدی که جامع الشرایط نبوده تقلید کرده اند ، عمل آنان هنگامی درست است که یا به وظیفه ی واقعی خود عمل کرده باشند ، یا عملشان با فتوای مجتهدی که اکنون باید از او تقلید کنند مطابق باشد و یا عمل آنان مطابق احتیاط باشند .
(مسئله 18) اگر مقلدی که اهل فضل است در مسئله ای یقین و یا گمان پیدا کند که نظر مرجع تقلید او خلاف واقع می باشد ، نمی تواند در آن مسئله از او تقلید نماید .
(مسئله 19) کسی که به درجه اجتهاد رسیده و می تواند احکام شرعی را از ادله آن اثبات نماید جایز نیست از دیگری تقلید نماید .
(مسئله 20) در صورتی که مجتهد میت شرایط باقی بودن بر فتوای او باشد ، یعنی اعلم با فتوای او مطابق احتیاط باشد بقا بر تقلید او جایز است مطلقا .
(مسئله 21) کسی که هنوز به درجه اجتهاد نرسیده و توانایی استنباط احکام شرعی از ادله آن را ندارد ، نباید در مسائل شرعی بدون علم فتوا دهد و نباید قضاوت کند و چنانچه بدون داشتن قدرت استنباط در مسئله ای فتوی دهد مسئول اعمال تمام کسانی خواهد بود که ناآگاهانه به گفته ی او عمل می کنند .
(مسئله 22) تقلید موضوعیت و سببیت ندارد . جاهل قاصر و مقصر اگر به وظایف واقعی عمل کرده باشند صحیح است . زیرا او مخالفت تقلید یا اجتهاد را نموده است نه مخالفت واقع را .
(مسئله 23) اصحاب اجمال ، جاهل قاصر و مقصر در مورد اصول دین اگر معاند نباشند محکوم به اسلام می باشند .
(مسئله 24) اگر از مجتهدی تقلید کرد و او از دنیا رفت ، و از مجتهد دوم تقلید نمود این نیز مرحوم شد ، از مجتهد سوم تقلید نمود که بقا بر تقلید میت را جایز می داند . در صورت تساوی علمی میّتین ، مخیر است بین بقا بر تقلید مجتهد فوت شده اول و دوم .
(مسئله 25) عامی در زمان فحص از مجتهد ، یا فحص از اعلم باید عمل به احتیاط کند . در مورد ثانی عمل به احوط القولین و احوط الاقوال نماید .
(مسئله 26) با وجود مجتهد اعلم ، آیا تقلید از مجتهد غیر اعلم جایز است؟ مسئله چهار صورت دارد:
1_ در مسائلی که با هم توافق فتوا دارند ، با وجود اعلم تقلید از غیر اعلم جایز می باشد .
2_ در مسائلی که اختلاف آنان معلوم نمی باشد ، ایضا تقلید غیر اعلم جایز است .
3_ در مسائلی که فتوای غیر اعلم مطابق احتیاط باشد ، نیز تقلید او جایز می باشد .
4_ در مسائل اختلافی بین عالم و اعلم ، با وجود اعلم ، تقلید از غیر اعلم جایز نمی باشد ، در این صورت تبعیت اعلم و یا عمل به احتیاط شود .
(مسئله 27) اگر دو تا مجتهد از حیث علمی تساوی باشند و یا اعلم را نمی شناسند تقلید از هر کدام جایز است . همچنین در صورت تساوی علمی یا احتمال تساوی دو تا مجتهد یا چندین مجتهد ، عدول از مجتهد حی و زنده به مجتهد
زنده دیگر جایز می باشد .
(مسئله 28) در صورتی که دو نفر هر کدام فتوای مجتهد را خلاف یکدیگر نقل کنند ، نقل آنان از اعتبار ساقط است ، در این مورد عامی عمل به احتیاط نماید .
(مسئله 29) اگر شک کند اعمالی را که انجام داده است از روی تقلید صحیح بوده است یا تقلید او باطل بوده ، اعمال سابقه او محکوم به صحت می باشد و نیاز به اعاده و قضا ندارد .
(مسئله 30) اگر مجتهدی در برخی مسائل عبادات و معاملات اعلم باشد و مجتهد دیگر در برخی مسائل دیگر اعلم بوده ، تبعیض در تقلید جایز است ، یعنی در برخی مسائلی که می داند یا احتمال اعلمیت باشد از این مجتهد تقلید کند و در برخی مسائل دیگری که می داند یا احتمال اعلمیت آن باشد از آن مجتهد دیگر تقلید نماید .