حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
مسائل متفرقة قصاص و دیات
(مسئله 3535) مقصود از «عاقله» _ که دیة قتل خطائی را باید بدهند _ مردان عاقل و بالغ از خویشاوندان پدری قاتل است ؛ مانند: برادران ، برادرزادگان ، عمو و عموزادگان و نیز: پدر و پدربزرگها و فرزندان قاتل ؛ هر چند در سه مورد اخیر احتیاط در مصالحه است . ولی خویشان مادری و زنان به طورکلی و بچه ها و دیوانه ها و کفار _ هر چند اهل ذمه باشند_ جزو عاقله نمی باشند .
(مسئله 3536) تعیین اندازه و سهم هریک از افراد عاقله بنا بر احتیاط بر عهدة حاکم شرع است ؛ و با نبودن حاکم شرع به وسیلة عدول مؤمنین انجام می شود . و احوط رعایت مراتب ارث است ؛ پس اگر افراد نزدیکتر به قاتل متمکن نباشند به عهدة طبقة بعد گذاشته می شود . و اگر قاتل عاقله ندارد یا عاقلة او تمکن ندارند ، خود او باید دیه را بپردازد ؛ و اگر نتواند از بیت المال پرداخت می شود .
(مسئله 3537) اگر قاتل از کفار اهل ذمه باشد در صورت توانایی ، خود او باید دیة قتل خطائی را بدهد ؛ و اگر نتواند از بیت المال پرداخت می شود .
(مسئله 3538) دیة قطع اعضا جراحتهای خطایی را اگر به مقدار یک بیستم دیة کامل یا بیشتر باشد از عاقله می گیرند ؛ و اگر کمتر باشد بنا بر اقوی کسی که جراحت را وارد کرده می پردازد .
(مسئله 3539) در قتل عمد و شبه عمد اگر قاتل فرارکرده و دسترسی به او
نباشد دیه را از مال او برمی دارند ؛ و اگر مال ندارد با رعایت مراتب ارث از خویشان او می گیرند و اگر آنها هم ندارند از بیت المال مسلمین پرداخت می شود .
(مسئله 3540) اگر انسان کسی را مجروح کند یا به او ضربه و یا سیلی بزند دیة آن را باید به خود او بدهد ؛ ولی اگر بچه یا دیوانه ای را به گونه ای بزند که دیه واجب شود ، دیه را باید به ولی شرعی او بدهد تا به مصرف او برساند . و اگر پدر یا مادر بچة خود را به قدری بزند که بمیرد دیة او را باید به ورثة دیگر بچه بدهد ، و به خود او _ چون قاتل است _ از دیه چیزی نمی رسد .
(مسئله 3541) دیة مقتول از ترکة او محسوب است و در درجة اول به مصرف بدهیهای او می رسد ، و از باقیماندة آن یک سوم به مصرف وصیتهای او می رسد ، و اگر چیزی باقی ماند بین ورثه تقسیم می شود . و زن و شوهر نیز سهم خود را می برند ؛ ولی برادر و خواهر مادری که از پدر جدا هستند از آن ارث نمی برند ، بلکه بنا بر مشهور هیچ یک از خویشان مادری از دیه ارث نمی برند .
(مسئله 3542) اگر عده ای در قتل خطائی یک نفر شریک باشند دیة مقتول به تعداد افراد شریک در قتل تقسیم بندی می شود ؛ و اگر خود مقتول نیز در خطائی خود شریک باشد _ مثل این که عده ای مشغول خراب کردن دیوار یا ساختمان باشند و ناگهان دیوار خراب شده و یکی از آنان کشته شود و هیچ یک مسبب اصلی قتل نباشد _ سهم مقتول نیز در تقسیم دیه در نظر گرفته می شود و به اندازة سهم او از مجموع دیه کسر می شود ، و باقیماندة آن را عاقلة افراد شریک در قتل به ورثة مقتول می پردازند .
(مسئله 3543) اگر بچة نابالغ یا شخص بالغی که به دستور مربی شنا در حال آموختن شنا بوده اتفاقاً غرق شود ، چنانچه غرق شدن او در نظر عرف مستند به مربی شنا باشد وی ضامن دیة غریق می باشد .
(مسئله 3544) دیة قطع اعضای میت مسلمانِ آزاد مانند دیة جنین کاملی است که روح در آن دمیده نشده باشد ؛ پس اگر جنازة مسلمانی را سر ببرند یا شکمش را پاره کنند یا کار دیگری را انجام دهند که اگر زنده بود به آن جهت می مرد ، باید یکصد مثقال شرعی طلای سکه دار _ یعنی «6/345» گرم طلا _ بدهند . و دیة بریدن اعضای او به نسبت دیة خود اوست .
(مسئله 3545) دیه ای که از بابت جنایتِ بر میت واجب می شود باید صرف حج یا صدقات و یا خیرات برای شخص میت شود و میان ورثه تقسیم نمی شود .
(مسئله 3546) ولی یا اولیای مقتول که حق قصاص دارند کسانی هستند که از او ارث می برند ؛ جز زن و شوهر که در این حق شرکت ندارند ، هر چند از دیه ارث می برند ؛ بلکه شرکت برادر و خواهر مادری و سایر خویشان مادری نیز محل اشکال است . و مقتضای بعضی روایات این است که زن به طور کلی حق قصاص
ندارد ؛ و احتیاط در باب خون مطلوب است .
(مسئله 3547) کسی که سوار حیوان است اگر کاری کند که آن حیوان به کسی آسیب برساند ضامن است ؛ و نیز اگر دیگری کاری کند که حیوان به سوار خود یا شخص دیگری صدمه بزند ضامن می باشد .
(مسئله 3548) اگر کسی به حیوان حلال گوشت یا حیوان حرام گوشتی که ملک دیگری است و ارزش دارد زخمی بزند یا جایی از بدنش را ببرد ، باید تفاوت قیمت سالم و معیوب آن را به صاحبش بدهد ؛ و اگر آن را تلف کند باید همة قیمتش را بپردازد . و اگر ذبح شرعی نماید صاحب حیوان می تواند تفاوت قیمت حیوان زنده و حیوان ذبح شده را مطالبه نماید ؛ و اگر از حیوان ذبح شده صرف نظر کند و قیمت همة حیوان را مطالبه نماید ، بنا بر احتیاط واجب ذبح کننده باید او را راضی کند .
(مسئله 3549) بنا بر مشهور اگر کسی سگ شکاری دیگری را تلف کند باید چهل درهم نقرة سکه دار _ که بیست و یک مثقال معمولی می شود _ به او بدهد ؛ و اگر سگ محافظ خانه یا باغ کسی را تلف کند باید بیست درهم نقرة سکه دار به او بپردازد ؛ و اگر سگ گلة کسی را تلف کند باید بیست درهم نقرة سکه دار و بنا بر قولی یک گوسفند به او بدهد ؛ و اگر سگ محافظ مزرعة کسی را تلف کند باید یک قفیز گندم _ که ده صاع می شود _ به او بدهد . ولی بنا بر احتیاط واجب اگر قیمت معمولی سگ بیش از اینها باشد در همة این اقسام قیمت آن را بدهد ؛ و اگر کمتر باشد با هم مصالحه کنند .
(مسئله 3550) اگر حیوان به زراعت یا مال کسی خسارت وارد کند بنا بر مشهور اگر در شب باشد صاحب حیوان ضامن خسارت است ، و اگر در روز باشد ضامن نیست ؛ ولی بنا بر احتیاط واجب اگر در روز هم صاحب حیوان مسامحه و کوتاهی کرده باشد باید خسارت را بدهد .
(مسئله 3551) دیه ولد غیر مشروع و لو به طبع والدین محکوم به اسلام ، قدر متیقن آن دیه ذمّی «800 درهم» می باشد ؛ و اگر زن باشد نصف آن «400درهم» از موارد اموال من لا وارث له برای امام علیه السلام یا برای نایب آن حضرت پرداخت می شود .
(مسئله 3552) دیه ولد شبهه در اثر اشتباه والدین یا در اثر اشتباه یکی از آنها به دنیا آمده ولو یک عالم بوده و عمداً اقدام به گناه کرده باشد دیه کامل است .
(مسئله 3553) در جنایت عمدی اگر باقی شرایط قصاص فراهم باشد موجب قصاص می شود و لکن با تراضی طرفین تبدیل به دیه و همچنین با تراضی می توانند به چیزی بیشتر یا کمتر از دیه مصالحه کنند .
(مسئله 3554) اگر قاتل فرار کند دسترسی به او نباشد و مالی نداشته باشد دیه
از خویشاوندان نزدیک او به ترتیب طبقات ارث اخذ می شود ، اگر خویشاوندان چیزی نداشته باشد دیه بر عهده امام علیه السلام می باشد .
(مسئله 3555) دیه جنین در صورت عمد و شبهه عمد بر جانی است و در صورت خطأ اگر روح دمیده باشد بر عهده عاقله می باشد .
(مسئله 3556) اگر کسی در خارج حرم مکه قتل انجام دهد به حرم پناهنده شود مادامی که در حرم است دستگیر و قصاص نمی شود ولی از لحاظ اکل و شرب در مضیقه قرار داده می شود تا از حرم خارج شود آن وقت حکم جاری می شود ولی اگر در حرم جنایت کند دستگیر و در حرم می توان او را قصاص نمود و در باقی مشاهد مشرفه ائمه علیه السلام نیز می توان گفت این مسئله خالی از وجه نمی باشد . وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْنًا . جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیَامًا لِلنَّاسِ .