حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
احکام لُقَطه (مالی که انسان آن را پیدا می کند)
به مالی که گم شده و انسان آن را پیدا می کند «لُقَطه» می گویند ؛ لقطه اقسام مختلفی دارد که حکم هر یک در مسائل آینده بیان خواهد شد .
(مسئله 3140) مالی که انسان پیدا کرده اگر نشانه ای نداشته باشد که به واسطة آن صاحبش معلوم شود _ مثلاً یک اسکناس صد تومانی را پیدا کرده _ دوصورت دارد:
1_ اگر در حرم خدا در مکه پیدا کرده باشد ، بنا بر احتیاط آن را با اجازة حاکم شرع از طرف صاحبش صدقه بدهد .
2_ اگر در غیر حرم پیدا کرده و قیمت آن یک درهم (یعنی «419/2» گرم نقرة سکه دار) یا بیشتر باشد ، بنا بر احتیاط با اجازة حاکم شرع از طرف صاحبش صدقه دهد ؛ و اگر کمتر از یک درهم باشد می تواند آن را برای خود بردارد .
(مسئله 3141) مال گمشده اگر نشانه داشته باشد و قیمت آن از یک درهم کمتر باشد دو صورت دارد:
1_ چنانچه صاحب آن _ هر چند به طور اجمال _ معلوم باشد و انسان نداند راضی است یا نه ، نمی تواند بدون اجازة او بردارد .
2_ چنانچه صاحب آن _ هر چند به طور اجمال _ معلوم نباشد ، در صورتی که در غیر
حرم خدا پیدا شده باشد لازم نیست اعلام کند و می تواند به قصد تملک برای خود بردارد ؛ ولی اگر بعد صاحبش پیدا شود بنا بر احتیاط عین آن ، و اگر از بین رفته عوض آن را به او بپردازد ؛ و در صورتی که در حرم خدا پیدا شده باشد بنا بر احتیاط آن را برندارد .
(مسئله 3142) اگر مالی را که پیدا کرده نشانه ای دارد که به واسطة آن می تواند صاحبش را پیدا کند _ هرچند بداند صاحب آن کافری است که در امان و پناه مسلمانهاست _ چنانچه قیمت آن به یک درهم یا بیشتر می رسد یکی از دو صورت را دارد:
1_ اگر آن مال در غیر حرم خدا پیدا شده باشد ، باید تا یک سال در محل اجتماعات مردم و جایی که احتمال می دهد صاحب مال آنجا باشد اعلام کند ؛ و چنانچه از روزی که آن را پیدا کرده تا یک هفته هر روز ، و بعد تا یک سال یک هفته ای یک مرتبه به گونه ای که گفته شد اعلام نماید کافی است . و چنانچه پس از یک سال صاحب آن پیدا نشود ، می تواند آن را برای خود بردارد به قصد این که هرگاه صاحبش پیدا شد عین آن را ، و اگر تلف شده عوض آن را به او بپردازد ؛ و نیز می تواند آن را برای صاحبش نگهداری کند . ولی بنا بر احتیاط مستحب با اجازة حاکم شرع از طرف صاحبش صدقه دهد و یا آن را به حاکم شرع بدهد ؛ و اگر صاحبش پیدا شد و به صدقه راضی نشد عوض آن را به او بدهد ، و ثواب صدقه برای خودش می باشد .
2_ اگر آن مال در حرم خدا پیدا شده باشد ، بنا بر احتیاط آن را برندارد ؛ و اگر برداشت بعد از یک سال معرفی آن را برای صاحبش نگه دارد یا آن را با اجازة حاکم شرع صدقه دهد و یا به حاکم شرع برساند ؛ و بنا بر احتیاط واجب نمی تواند برای خودش بردارد.
(مسئله 3143) اگر کودک نابالغ چیزی پیدا کند که نشانه دارد و قیمت آن به یک درهم یا بیشتر می رسد ، ولی او باید اعلام نماید و پس از یک سال اعلام آن را برای کودک بردارد یا برای صاحبش نگه دارد و یا صدقه بدهد ؛ هرکدام برای کودک اصلح باشد .
(مسئله 3144) اگر معرفی و اعلام ، نیاز به هزینه دارد _ مثل این که پیدا کننده به هر دلیلی قدرت اعلام ندارد و باید به دیگری مزد دهد تا اعلام کند ، یا کالای پیدا شده دارای اهمیت است و باید به وسیلة روزنامه یا نظایر آن آگهی و اعلام نماید _ می تواند هزینة معرفی و آگهی را از صاحبش بگیرد .
(مسئله 3145) اگر در بین سالی که اعلام می کند از پیدا شدن صاحب مال به گونه ای مأیوس شود که اعلام لغو شمرده می شود ، احتیاط واجب آن است که آن را با اجازة حاکم شرع صدقه دهد و برای خودش برندارد .
(مسئله 3146) اگر در موردی که باید اعلام کند بداند با اعلام کردن صاحب آن پیدا نمی شود و معرفی لغو شمرده می شود ، می تواند در همان روز اول با اجازة حاکم شرع آن را صدقه دهد ؛ و چنانچه پس از آن صاحبش پیدا شود و به صدقه راضی نشود ، باید عوض آن را به او بدهد و ثواب صدقه برای خود اوست .
(مسئله 3147) اگر در بین سالی که اعلام می کند مال از بین برود ، چنانچه در نگهداری آن کوتاهی کرده و یا در آن تصرف نموده باشد باید عوض آن را به صاحبش بدهد ؛ و اگر کوتاهی و تصرف نکرده باشد چیزی بر او واجب نیست .
(مسئله 3148) اگر پس از یک سال اعلام صاحب مال پیدا نشود و او مال را برای صاحبش نگهداری کند و از بین برود ، چنانچه در نگهداری آن کوتاهی یا زیاده روی ننموده ضامن نیست ؛ ولی اگر برای خود برداشته یا از طرف صاحبش صدقه داده باشد و او به صدقه دادن راضی نشود در هر صورت ضامن است .
(مسئله 3149) هنگام اعلام لازم نیست جنس چیزی را که پیدا کرده بگوید ؛ بلکه همین قدر که بگوید: «چیزی پیدا کرده ام» کافی است ؛ مگر این که اعلام به این شکل بی فایده باشد . و چنانچه شخصی نشانه های آن را به گونه ای بگوید که اطمینان به صداقت او پیدا شود کافی است ؛ و لازم نیست نشانه هایی را که بیشتر اوقات صاحب مال متوجه آنها نیست بگوید .
(مسئله 3150) شخصی که مالی را پیدا می کند لازم نیست خودش اعلام نماید ؛ بلکه فرد مطمئنی می تواند از طرف او اعلام کند .
(مسئله 3151) اگر مالی را که کمتر از بهای «419/2» گرم نقرة سکه دار ارزش دارد پیدا کند و از آن صرف نظر نماید و در مسجد یا جای دیگر بگذارد ، چنانچه کسی آن را بردارد برای او حلال است ؛ ولی اگر قیمت آن به «419/2» گرم نقرة سکه دار برسد و اعلام نکند و در جایی که پیدا کرده و یا در مسجد یا در جای دیگر بگذارد و آن چیز از بین برود یا دیگری آن را بردارد ، کسی که ابتدا آن را پیدا کرده ضامن است .
(مسئله 3152) هرگاه چیزی پیدا کند که اگر بماند فاسد می شود ، باید تا مقداری که ممکن است آن را نگه دارد ؛ بعد بنا بر احتیاط با اجازة حاکم شرع قیمت کند و خودش بردارد و بفروشد و پولش را نگه دارد ، و اگر صاحب آن پیدا نشد از طرف او صدقه بدهد . و احتیاط واجب آن است که برای صدقه دادن از حاکم شرع اجازه بگیرد .
(مسئله 3153) قیمت مال پیدا شده باید برحسب زمان و مکانی که مال در آن پیدا شده محاسبه شود .
(مسئله 3154) اگر چیزی را که پیدا کرده هنگام وضو گرفتن و نماز خواندن همراه او باشد ، در صورتی که قصدش این باشد که صاحب آن را پیدا کند اشکال
ندارد .
(مسئله 3155) اگر دو شاهد عادل شهادت دهند که مالِ پیدا شده برای فلان شخص است ، باید مال به آن فرد داده شود ؛ چه پیش از شروع اعلام باشد یا در بین و یا پس از آن .
(مسئله 3156) اگر کسی که مال نشانه دار را پیدا کرده بمیرد ، چنانچه پس از پایان اعلام آن را برای خودش برداشته و مرده باشد مالکیت آن به همان صورت به وارث او منتقل می شود که اگر صاحبش پیدا شد به او برگردانده شود ؛ و اگر قبل از شروع اعلام یا بین آن مرده باشد ظاهراً ورثه باید به جای او اعلام نمایند .
(مسئله 3157) اگر کفش کسی را ببرند و کفش دیگری به جای آن بگذارند یکی از دو صورت را دارد:
1_ چنانچه بداند کفشی که مانده از همان کسی است که کفش او را برده ، در صورتی که از پیدا شدن صاحبش مأیوس و یا برایش مشقت داشته باشد می تواند آن را برای خود بردارد ؛ ولی اگر بهای آن از کفش خودش بیشتر است باید هرگاه صاحب آن را پیدا کرد کفش را عوض کند یا تفاوت قیمت را به او بدهد و یا رضایت او را به دست آورد ؛ و چنانچه از پیدا شدن صاحب آن ناامید شود باید با اجازة حاکم شرع تفاوت قیمت را از طرف صاحبش صدقه دهد .
2_ چنانچه احتمال دهد کفشی که مانده مال دیگری باشد نه مال کسی که کفش او را برده است ، احکام مال گمشده را دارد که در مسائل گذشته بیان شد .
(مسئله 3158) لوازم و ابزار و اشیائی را که برای تعمیر و مانند آن نزد تعمیرکاران و صاحبان صنایع می برند ، اگر صاحب آن جنس ناشناخته باشد و دیگر سراغ آن نرود و صاحب صنعت پس از جستجو و تحقیق از آمدن صاحب جنس ناامید شود باید آن را از طرف صاحبش صدقه دهد ؛ و بنا بر احتیاط واجب با اجازة حاکم شرع باشد .
(مسئله 3159) اگر دزد مالی را که به سرقت برده نزد انسان امانت بگذارد ، جایز نیست آن را به خود دزد برگرداند ؛ بلکه باید آن را به صاحبش بدهد . و اگر صاحبش به هیچ وجه معلوم نیست حکم لقطه بر آن جاری می شود .
(مسئله 3160) اگر مالی از دیگران در بین اموال انسان باقی بماند و صاحب آن یا محل و مکان او به هیچ وجه معلوم نباشد به گونه ای که رساندن مال به صاحبش برای او میسر نیست و از پیدا کردن او نیز مأیوس باشد ، باید آن را از طرف صاحبش و با اجازة حاکم شرع صدقه بدهد . همچنین اگر انسان در معاملات و داد و ستدها کم و زیاد کرده و در اثر مرور زمان صاحبان آنها را فراموش کرده است و شناخت آنان برای او میسر نیست ، باید عوض آنها را از طرف صاحبان آنها و با اجازة حاکم شرع صدقه بدهد . و بنا بر احتیاط در هر دو صورت اگر
مقدار آن را نمی داند به قدری صدقه دهد که مطمئن شود بریءُ الذمّه شده است . و به این کار در اصطلاح «ردّ مظالم» گفته می شود .