حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
احکام زکات فطره
قال الله تبارک و تعالی: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی * وَذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی .
«زکات فطره» یکی از زکاتهای واجبی است که همه ساله بر هر مکلفی _ مطابق شرایطی که گفته خواهد شد _ واجب می شود و به مصرف فقرا و مستمندان جامعه می رسد ؛ در حقیقت زکات فطره زکات بر بدنهاست ، در مقابل زکات اموال که زکات بر داراییهای مردم می باشد . زکات فطره انسان را از مرگهای ناگهانی در آن سال حفظ می کند ؛ و مطابق بعضی از روایات تمامیت روزة رمضان به زکات فطره است ، چنان که تمامیت نماز به صلوات بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می باشد .
(مسئله 2068) با چهار شرط زکات فطره واجب می شود:
1_ بلوغ
2_ عقل
3_ آزادی
4_ تمکن و فقیر نبودن
(مسئله 2069) کسی که هنگام غروب شب عید فطر «بالغ ، عاقل ، بیهوش ، فقیر و بندة کسی دیگر» نباشد باید برای خودش و هر یک از نان خورهای خود یک صاع که _ تقریباً سه کیلوگرم است _ گندم یا جو یا خرما یا کشمش یا برنج یا ذرت و یا مانند آن را به فقیر بدهد ، و اگر پول یکی از اینها را هم بدهد کافی است .
(مسئله 2070) بنا بر احتیاط فطره را از آنچه که غذای متعارف شهر اوست بدهد ، هر چند معمولاً چیز دیگری هم با آن می خورند ، و بهتر است از آنچه غذای معمولی خود و خانوادة اوست بپردازد .
(مسئله 2071) کسی که توان تأمین مخارج سالیانة خود و نان خورهای خود را ندارد و کسبی هم ندارد که بتواند مخارج خود و آنها را تأمین نماید و فرد دیگری هم
مخارج او و نان خورهایش را به صورت تبرّعی تأمین نمی کند «فقیر» است و دادن زکات فطره بر او واجب نمی باشد ، بلکه می توان زکات فطره را به او پرداخت نمود .
(مسئله 2072) از آنجا که پرداخت زکات فطره مانند زکات مال عبادت است باید هنگام پرداخت آن قصد انجام فرمان خدا (قصد قربت) کرده و نیت فطره نیز بنماید .
(مسئله 2073) انسان باید فطرة کسانی را که در غروب شب عید فطر نان خور او حساب می شوند پرداخت کند ، کوچک باشند یا بزرگ ، مسلمان باشد یا غیر مسلمان ، دادن خرج آنان بر او واجب باشد یا نه ، در شهر خود او باشند یا در شهر دیگر .
(مسئله 2074) فطرة مهمانی که پیش از غروب روز آخر ماه رمضان با رضایت صاحبخانه وارد شده و نان خور او حساب می شود بر صاحبخانه واجب است ؛ و هکذا بنا بر احتیاط واجب فطرة مهمانی که بدون رضایت و پیش از غروب وارد شده و مدتی نزد او می ماند به گونه ای که در شب عید نان خور او محسوب است . احوط این که خود آنها هم اگر واجد شرایط باشند بپردازند .
(مسئله 2075) صرفاً حضور یک فرد به هنگام مغرب در شب عید در خانة کسی ، ایجاب نمی کند که زکاتش به عهدة او باشد حتی اگر چیزی در نزد او بخورد ، بلکه هنگامی این اثر را دارد که این حضور به جهت نان خور بودن او باشد .
(مسئله 2076) اگر کسی هزینة زندگی شخصی را به عهده بگیرد برای نان خور بودن او کفایت نمی کند ، بلکه باید طوری به او مربوط باشد که تحت سرپرستی او به شمار آید .
(مسئله 2077) هنگامی که سرپرست خانواده فطریة اعضای خانواده را پرداخت کند از گردن آنها ساقط می شود ولی اگر از روی نافرمانی ، نادانی ، فراموشی ، یا فراهم نبودن شرایط وجوب ، فطره را پرداخت نکند ، هرکدام از آنها که بالغ و عاقل و آزاد و پولدار باشد ، بنا بر احتیاط واجب باید خودش فطره اش را پرداخت کند .
(مسئله 2078) فطرة اولاد هنگامی بر عهدة پدر است که نان خور او باشند ، وگرنه به عهدة کسی است که نان خور او می باشند .
(مسئله 2079) فطرة زن هنگامی بر عهدة شوهر است که نان خور او باشد و اگر شوهر مخارج او را نمی دهد و نان خور شخص دیگری باشد فطره اش نیز بر عهدة او می باشد اگر نان خور کسی نیست چنانچه فقیر نباشد باید خود او بدهد .
(مسئله 2080) فطرة مهمانی که پس از غروب شب عید فطر وارد شده بر صاحبخانه واجب نیست ؛ ولی اگر پیش از غروب او را دعوت کرده باشد و در
خانة او افطار کند ، بنا بر احتیاط هر دو زکات فطره را بدهند .
(مسئله 2081) کافری که پس از غروب روز آخر ماه رمضان مسلمان شده ، و فقیری که پس از غروب توانگر شده ، و کسی که هنگام غروب دیوانه می باشد فطره بر او واجب نیست ؛ همچنین دادن فطره برای کودکی که پس از غروب به دنیا آمده لازم نیست ؛ ولی بیهوشی که بعد از غروب به هوش می آید احوط آن است که زکات فطره را پرداخت نماید .
(مسئله 2082) اگر پیش از غروب بچه بالغ شود ، یا دیوانه عاقل گردد ، یا فقیر غنی شود ، در صورتی که شرایط واجب شدن فطره را دارا باشد باید زکات فطره را بدهد .
(مسئله 2083) کسی که موقع غروب شب عید فطر زکات فطره بر او واجب نیست ، اگر تا پیش از ظهر روز عید شرطهای واجب شدن فطره در او پیدا شود بهتر است زکات فطره را بدهد .
(مسئله 2084) اگر انسان نان خور کسی باشد و پیش از غروب شب عید فطر نان خور فرد دیگری شود ، فطرة او بر کسی که نان خور او شده واجب است ؛ مثلاً اگر دختر پیش از غروب به خانة شوهر رود شوهرش باید فطرة او را بدهد .
(مسئله 2085) کسی که دیگری باید فطرة او را بپردازد پرداخت آن بر خود او واجب نیست ؛ هر چند بداند آن شخص عمداً فطره را نمی دهد ؛ ولی اگر از روی فراموشی ندهد بنا بر احتیاط واجب خودش فطرة خود را بپردازد . و اگر شخص غنی مهمان فقیر شود بنا بر احتیاط واجب خودش زکات فطرة خود را بدهد ، هرچند فقیر هم با زحمت آن را بپردازد ؛ بلکه اگر او نپردازد بنا بر اقوی خودش بپردازد .
(مسئله 2086) کسی که فطرة او بر دیگری واجب شده اگر فطرة خود را بدهد ، از عهدة کسی که فطره بر او واجب شده برداشته نمی شود ؛ مگر این که با اجازه و به نیابت از او پرداخته باشد .
(مسئله 2087) اگر کسی هم زمان نان خور دو نفر حساب شود ، فطرة او به شرکت بر آن دو نفر واجب است .
(مسئله 2088) فطرة کودکی که از مادر یا دایه شیر می خورد بر عهدة کسی است که مخارج مادر یا دایه را تأمین می کند ؛ ولی اگر مادر یا دایه مخارج خود را از مال طفل برمی دارد ، فطرة طفل بر کسی واجب نیست . و اگر برای شیر دادن کودک اجرت می گیرند ، فطرة کودک بر عهدة اجرت دهنده است نه آن کسی که مخارج مادر یا دایه را می پردازد .
(مسئله 2089) اگر انسان کسی را برای کاری اجیر نماید و شرط کند مخارجش را بدهد ، در صورتی که به شرط خود عمل کند و عرفاً نان خور او حساب شود باید فطرة او را بپردازد ؛ ولی اگر اجیر در زندگی مستقل باشد _ نظیر کارمندان ادارات
و کارگران کارخانه ها _ باید زکات فطره را خودش بدهد . و بنابر احتیاط واجب حکم سربازان پادگانها نیز همین است .
(مسئله 2090) انسان اگر چه مخارج عائله اش را از مال حرام بدهد باید فطرة آنان را از مال حلال بپردازد .
(مسئله 2091) کسی که پیش از غروب شب عید فطر دارای شرایط پرداخت زکات فطره بوده اگر پس از غروب بمیرد ، باید فطرة او و عائله اش را از مال او بپردازند ؛ ولی اگر پیش از غروب بمیرد واجب نیست فطرة او و عائله اش را از مال او بدهند .
(مسئله 2092) پرداخت فطره پیش از ماه رمضان و بنابر احتیاط در ماه رمضان صحیح نیست ؛ ولی اگر در ماه رمضان یا پیش از آن به فقیر قرض بدهد و بعد از آن که فطره بر او واجب شد طلب خود را بابت فطره حساب کند مانعی ندارد ؛ به شرط آن که شرایط در فقیر باقی باشد و فقیر توجه به قرض بودن آن داشته باشد و به همین قصد قبول کند .
(مسئله 2093) اگر فطره را از چیز معیوب بدهد بنا بر احتیاط واجب کافی نیست ؛ ولی اگر در جایی باشد که خوراک غالب آنان معیوب است اشکال ندارد .
(مسئله 2094) گندم یا چیز دیگری را که برای فطره می دهد باید به جنس دیگر یا خاک مخلوط نباشد ؛ یا اگر مخلوط است چیزی که مخلوط شده به قدری کم باشد که قابل اعتنا نباشد ؛ و اگر بیش از این مقدار باشد در صورتی صحیح است که خالص آن به یک صاع _ یعنی سه کیلوگرم _ برسد و تصفیة آن مشکل و خارج از متعارف نباشد .
(مسئله 2095) بنا بر احتیاط نمی تواند جنس معیوب یا مخلوط را به عنوان قیمت فطره بپردازد ؛ بلکه قیمت آن باید با پول متعارف حساب شود و پول پرداخت گردد .
(مسئله 2096) کسی که نماز عید فطر می خواند بنا بر احتیاط واجب فطره را پیش از نماز عید فطر بدهد ؛ و اگر مستحق آن موجود نیست آن را جدا نماید ؛ ولی اگر نماز عید نمی خواند می تواند پرداخت فطره را تا ظهر روز عید تأخیر بیندازد .
(مسئله 2097) اگر موقعی که دادن زکات فطره واجب است فطره را ندهد و کنار هم نگذارد ، احتیاط واجب آن است که بعداً به قصد قربت مطلقه و بدون نیت ادا و قضا پرداخت کند ؛ ولی اگر مقدار زکات را به قصد زکات پیش از ظهر جدا نموده ، هنگام پرداخت به قصد زکات بپردازد .
(مسئله 2098) اگر فطره را جدا کرده باشد نمی تواند مصرف کند یا آن را عوض نماید .
(مسئله 2099) اگر مالی را که برای فطره کنار گذاشته از بین برود ، چنانچه دسترسی به فقیر داشته و دادن فطره را تأخیر انداخته است باید عوض آن را بدهد . و اگر دسترسی به فقیر نداشته ضامن نیست ؛ مگر آن که در نگهداری آن کوتاهی کرده باشد .
(مسئله 2100) اگر در محل خودش مستحق پیدا شود احتیاط واجب آن است که فطره را به جای دیگر منتقل نکند ؛ و اگر به جای دیگر ببرد و تلف شود ضامن است ؛ مگر این که با مطالبة حاکم شرع جامع الشرایط یا نمایندة او به جای دیگر منتقل کرده باشد .
(مسئله 2101) کسی که می خواهد قیمت فطره را بپردازد _ چنانچه قیمتها به حسب زمان و مکان مختلف باشد _ قیمت همان مکان و همان وقتی که می خواهد فطره را بپردازد ملاک می باشد .
(مسئله 2102) اگر از جنسی که قیمتش دو برابر قیمت معمولی است نصف صاع (یک کیلو و نیم) بدهد کفایت نمی کند ؛ بلکه اگر آن را به قصد قیمت فطره هم بدهد اشکال دارد .
(مسئله 2103) انسان نمی تواند نصف فطره را از یک جنس و نصف دیگر آن را از جنس دیگر بپردازد ؛ واگر آن را به قصد قیمت فطره هم بدهد اشکال دارد ؛ ولی اگر مخلوط از دو جنس غذای غالب مردم آن محل باشد اشکال ندارد .
(مسئله 2104) کسی که فطرة چند نفر را می دهد لازم نیست همه را از یک جنس بدهد ؛ و می تواند فطرة بعضی را از یک جنس و بعضی دیگر را از جنس دیگر یا قیمت آن بپردازد .