حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
احکام تیمم و موارد آن
اشاره
تیمم
وَإِنْ کُنْتُمْ مَرْضَی أَوْ عَلَی سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیدًا طَیِّبًا .
فلسفه «وضو» و «غسل» تنها نظافت نیست تا گفته شود در تیمم چگونه نظافت به دست می آید ، و احکام شرع مقدس اسلام علاوه بر حکمتهایی که بسیاری از انسانها می فهمند ، دارای مصالح و علل دیگری است که چه بسا فهم آنها برای ما آسان نمی باشد ، و روح مشترک در همه احکام الهی به وجود آوردن حالت تعبد و روحیه اطاعت و خضوع بندگان در مقابل خداوند حکیم و تقرب الی الله می باشد .
کیفیت تیمم
(مسئله 598) «تیمم» عبارت از زدن دو کف دست بر زمین و کشیدن آنها به صورت و پشت دستها با شرایط زیر است:
1_ نخست قصد کند به جای وضو یا غسل تیمم می نماید .
2_ پس از نیت کف دو دست را با هم _ بنا بر احتیاط _ به چیزی که تیمم به آن صحیح است بزند .
3_ کف دو دست را بر تمام پیشانی و دو طرف آن از بالا به پایین از جایی که موی سر روییده است تا روی ابروها و بالای بینی بکشد ، به طوری که تمام کف دو دست بر تمام پیشانی و بنابر احتیاط واجب روی ابروها کشیده شود ، و بهتر است بر تمام صورت کشیده شود .
4_ سپس تمام کف دست چپ را بر تمام پشت دست راست از مچ تا سر انگشتان و تمام کف دست راست را بر تمام پشت دست چپ بکشد ؛ و بنابر احتیاط دوبار کف دو دست را به زمین بزند و بر پیشانی و پشت دستها بکشد و باز یک بار کف دو دست را به زمین بزند و بر پشت دستها بکشد .
(مسئله 599) اگر کف دست را به زمین بگذارد کافی نیست ، بلکه باید آنها را به زمین بزند .
(مسئله 600) کسی که در اثر قطع و یا فلج شدن دستهایش به هیچ وجه نمی تواند
با دستها پیشانی اش را مسح نماید باید پیشانی اش را مستقیما به زمین بکشد و در صورت امکان بنا بر احتیاط واجب از شخص دیگری هم کمک بگیرد که او را تیمم دهد .
(مسئله 601) تیمم بدل از وضو و بدل از غسل از نظر کیفیت و شکل یکی هستند ، و تیمم بدل از هر غسلی حکم همان غسل را دارد .
(مسئله 602) «ترتیب» چنان که در مورد شستن اعضای وضو بیان شد ، در میان اجزای تیمم نیز شرط است .
(مسئله 603) «موالات» یعنی پشت سر هم انجام دادن در تیمم معتبر است اگر چه بدل از غسل باشد که جزئی از اجزای آن پشت سر هم انجام شود و عرفا بگویند که این شخص مشغول تیمم کردن است و نگویند آن را رها کرده سپس به آن مشغول شده است .
چیزهایی که تیمم بر آنها صحیح است
(مسئله 604) تیمم بر هر چیزی که زمین نامیده می شود جایز است . تیمم بر «خاک» ، «ریگ» ، «کلوخ» ، «گل پخته مانند آجر و کوزه» ، «سنگ گچ» ، «سنگ آهک» ، « سنگ مرمر» ، و دیگر سنگها صحیح است ، ولی تیمم بر جواهرات _ مانند «عقیق» ، «فیروزه» ، «شیشه و گیاه» که در اصل از زمین به دست آمده اما اکنون به آنها زمین نمی گویند _ باطل است و بنابر احتیاط تا ممکن است باید خاک را بر چیزهای دیگر به ویژه سنگ مقدم داشت و احتیاط مستحب آن است که بر گچ و آهک و گل پخته تیمم نکنند .
(مسئله 605) تیمم بر دیوارهای گلی یا آجری و یا سنگی با بودن خاک خلاف احتیاط است و احتیاط آن است که با بودن زمین و خاک خشک بر سنگ و یا زمین و خاک نمناک تیمم نکنند .
(مسئله 606) اگر آنچه تیمم بر آن صحیح است پیدا نشود ، باید بر چیزهای غبارآلود مانند فرش و لباس تیمم کرد و اگر غبار در لابلای آنهاست ، باید اول آنها را تکان دهد تا روی آنها غبارآلود شود و بعد بر آنها تیمم کند ، و چنانچه چیز غبارآلود هم نباشد می تواند بر گل تیمم نماید ، و اگر آن هم پیدا نشود بنا بر احتیاط واجب باید نماز را بدون تیمم بخواند و بعدا قضای آن را به جا آورد .
(مسئله 607) اگر بتواند با تکان دادن فرش و مانند آن خاک تهیه کند باید تهیه کند و تیمم بر چیز غبارآلود ننماید و چنانچه بتواند گل را خشک کند و از آن خاک تهیه نماید تیمم بر گل صحیح نمی باشد .
(مسئله 608) اگر با خاک و ریگ چیزی مانند کاه که تیمم بر آن باطل است مخلوط شود ، نمی تواند بر آن تیمم کند ، ولی اگر آن چیز به قدری کم باشد که در
خاک یا ریگ مستهلک و از بین رفته حساب شود تیمم بر آن خاک و ریگ صحیح است .
(مسئله 609) تیمم بر زمین گود و خاک جاده و خاکی که روی آن راه می روند و زمین شوره زار که نمک روی آن را نگرفته مکروه است ، و اگر نمک روی آن را گرفته باشد باطل است .
(مسئله 610) مستحب است چیزی که بر آن تیمم می کند ، گردی داشته باشد که به دست بماند و بعد از زدن دست بر آن ، دست را بتکاند که گرد آن بریزد .
(مسئله 611) چیزی که بر آن تیمم می کند باید شرایط زیر را داشته باشد:
1_ پاک باشد ؛ و اگر چیزی پاکی که تیمم بر آن صحیح است ندارد بنا بر احتیاط واجب نماز را بدون تیمم بخواند و قضای آن را هم به جا آورد .
2_ غصبی نباشد ؛ همچنین فضایی که در آن تیمم می کند نیز نباید غصبی باشد و اگر نداند محل تیمم غصبی است و یا فراموش کرده باشد تیمم او صحیح است ، ولی اگر فراموش کننده خودش غاصب باشد تیمم او محل اشکال است .
(مسئله 612) اگر یقین داشته باشد که تیمم بر چیزی صحیح است و بر آن تیمم نماید بعد بفهمد تیمم بر آن باطل بوده ، نمازهایی را که با آن تیمم خوانده است باید دوباره بخواند .
(مسئله 613) کسی که در جای غصبی حبس است ، اگر آب و خاک او غصبی است باید با تیمم نماز بخواند .
موارد تیمم
اشاره
در هفت مورد باید به جای وضو یا غسل تیمم نمود:
اول از موارد تیمم:
(مسئله614) چنانچه تهیه آب به اندازه وضو یا غسل کردن ممکن نباشد باید تیمم نماید .
(مسئله 615) اگر انسان در آبادی باشد باید برای تهیه آب وضو یا غسل به قدری جستجو کند که از پیدا شدن آن نا امید شود و اگر در بیابان باشد ، چنانچه زمین آن پست و بلند است و یا به واسطه درخت و مانند آن عبور در آن زمین مشکل است باید در هر یک از چهار سمت به اندازه پرتاب یک تیر قدیمی که کمان پرتاب می کردند ، یعنی حدود دویست گام در جستجوی آب برود .
و اگر زمین این گونه نیست باید در هر طرف به اندازه پرتاب دو تیر یعنی حدود چهار صد گام جستجو نماید ، و بنا بر احتیاط واجب به جستجوی چهار خط راست و چپ و جلو و عقب قناعت نکند و همه دایره محیط به خود را تا دویست یا چهارصد گام جستجو نماید ؛ بلکه بنا بر احتیاط واجب در این زمان کسی که وسیله
نقلیه دارد و برایش مشکل نیست تا مقداری که مأیوس شود از تحصیل آب جستجو نماید .
(مسئله616) اگر بعضی از چهار طرف هموار و بعضی دیگر پست و بلند یا عبور در آن مشکل باشد در طرفی که هموار است به اندازه چهارصد گام و در طرفی که این گونه نیست به اندازه دویست گام جستجو نماید .
(مسئله 617) در هر طرفی که یقین دارد آب وجود ندارد جستجو لازم نیست .
(مسئله 618) کسی که وقت نماز او تنگ نیست و برای تهیه آب وقت دارد ، چنانچه یقین یا اطمینان دارد در محل دورتر از مقداری که باید جستجو کند آب هست در صورتی که مانعی نباشد و مشفت نداشته باشد باید برای تهیه آب به آنجا هم برود ، ولی اگر یقین یا اطمینان ندارد که آب هست رفتن به آن محل لازم نیست .
(مسئله 619) برای یافتن آب لازم نیست که خود انسان جستجو نماید ، بلکه اگر کسی را که گفته او موجب اطمینان است برای تهیه آب بفرستد کافی است و اگر پس از جستجو آب پیدا نکند و با تیمم نماز بخواند و پس از نماز معلوم شود در جایی که جستجو کرده آب وجود داشته نماز او صحیح است ، هرچند بنا بر احتیاط مستحب مخصوصا اگر وقت باقی باشد دوباره بخواند .
(مسئله 620) اگر احتمال دهد که در منزل یا داخل بار سفر یا جای دیگر آب هست باید به قدر جستجو نماید که به نبودن آب یقین پیدا کند یا ناامید شود .
(مسئله 621) اگر پیش از وقت نماز جستجو نماید و آب پیدا نکند و تا هنگام نماز همان جا بماند لازم نیست دوباره به جستجوی آب برود ، مگر این که گمان کند یا احتمال دهد آب پیدا شده باشد ، که در این صورت بنا بر احتیاط واجب باید دوباره جستجو نماید ، همچنین است اگر پس از داخل شدن وقت نماز جستجو کند و آب پیدا نکند و تا وقت نماز دیگر در همان جا بماند .
(مسئله 622) اگر جستجوی آب به قدری سخت باشد که نتواند تحمل کند یا به گونه ای باشد که بر جان یا مال قابل توجه خود بترسد و یا وقت نماز به قدری تنگ باشد که هیچ نتواند جستجو کند جستجو لازم نیست ، ولی اگر بتواند مقداری جستجو کند به همان مقدار جستجو لازم است .
(مسئله 623) اگر در جستجوی آب نرود تا وقت نماز تنگ شود معصیت کرده ولی نمازش با تیمم صحیح است ، هر چند خوب است بنا بر احتیاط مستحب قضایی آن را به جا آورد .
(مسئله 624) کسی که یقین دارد آب پیدا نمی کند چنانچه دنبال آب نرود و با تیمم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد که اگر جستجو می کرد آب پیدا می شد نمازش باطل است .
(مسئله 625) اگر در وسعت وقت در جستجوی آب نرود و نماز را با تیمم بخواند نمازش باطل است ، هر چند معلوم شود که واقعا آب وجود نداشته و یا دسترسی به آن ممکن نبوده است ، مگر این که تیمم و نماز را با قصد قربت انجام داده باشد که در صورت عدم وجود آب نمازش صحیح می باشد .
(مسئله 626) کسی که یقین دارد وقت نماز تنگ است چنانچه بدون جستجو با تیمم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد که برای جستجو وقت داشته احتیاط واجب آن است که دوباره نمازش را بخواند ، و اگر وقت گذشته قضا نماید .
(مسئله 627) اگر بعد از داخل شدن وقت نماز یا پیش از آن وضو داشته باشد و بداند یا دو شاهد عادل خبر دهند که اگر وضوی خود را باطل کند آب پیدا نمی شود یا نمی تواند وضو بگیرد ، چنانچه بتواند بدون ضرر و مشقت وضوی خود را نگه دارد نباید آن را باطل کند ، بلکه اگر احتمال صحیح عقلایی هم بدهد که اگر وضوی خود را باطل کند تهیه آب ممکن نمی شود ، یا نمی تواند وضو بگیرد ، بنا بر احتیاط واجب آن را باطل نکند چه پیش از وقت نماز باشد یا بعد از آن .
(مسئله 628) کسی که فقط به مقدار وضو یا غسل آب دارد ، چنانچه بداند یا دو شاهد عادل خبر دهند که اگر آب را بریزد دیگر پیدا نمی کند ، ریختن آن جایز نیست ، چه پیش از وقت نماز باشد یا بعد از آن ، همچنین است بنا بر احتیاط واجب اگر احتمال صحیح عقلایی بدهد که آب پیدا نمی کند .
(مسئله 629) کسی که بداند یا دو شاهد عادل خبر دهند که آب پیدا نمی کند ، چنانچه وضوی خود را باطل کند یا آبی که دارد بریزد معصیت کرده ، ولی نمازش با تیمم صحیح است ، اگر چه احتیاط مستحب آن است که قضای آن نماز را بخواند .
دوم از موارد تیمم
(مسئله 630) اگر به دلیل پیری ، ترس از دزد یا جانوران و یا نداشتن وسیله ای که با آن آب فراهم کند دسترسی به آب پیدا نکند ، باید تیمم نماید ، همچنین است اگر یافتن آب یا استعمال آن چندان برای او مشقت دارد که نوع مردم آن را تحمل نمی کنند ، ولی اگر آب در چاه باشد و برای بیرون آوردن آن وسایلی لازم باشد باید تهیه و یا کرایه نماید، هر چند به چند برابر قیمت معمول باشد ، اما اگر تهیه وسایل یاخریدن آب به قدری هزینه می خواهد که نسبت به حال او ضرر غیر قابل تحمل دارد واجب نیست تهیه نماید .
سوم از موارد تیمم
(مسئله 631) اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد یا بترسد که به واسطه استعمال آن بیماری یا عیبی در او پیدا شود یا بیماری او طول بکشد یا شدت پیدا کند و یا به سختی معالجه شود باید تیمم نماید ، ولی اگر آب گرم برای او ضرر ندارد
باید آب گرم تهیه کند و با آن وضو بگیرد یا غسل کند .
(مسئله 632) لازم نیست یقین کند که آب برای او ضرر دارد ، بلکه اگر طوری احتمال دهد که در نظر مردم به جا باشد و از آن احتمال برای او ترس پیدا شود باید تیمم نماید .
(مسئله 633) اگر به واسطه یقین یا ترس از ضرر تیمم کند و پیش از نماز بفهمد که آب برایش ضرر ندارد ، تیمم او باطل است ، و اگر بعد از نماز بفهمد بنا بر احتیاط واجب دوباره نمازش را بخواند .
(مسئله 634) کسی که می داند آب برای او ضرر ندارد ، چنانچه غسل کند و یا وضو بگیرد و بعد بفهمد آب برای او ضرر داشته است ، وضو و غسل او خالی از اشکال نیست .
چهارم از موارد تیمم
(مسئله 635) اگر از استعمال آب بر جان خود یا زن و فرزند و یا همراهانش بترسد ، به طوری که اگر آب را به مصرف وضو یا غسل برساند خود او یا همراهانش از تشنگی تلف و یا مریض می شوند یا به قدری تشنه می شوند که تحمل آن مشقت دارد ، باید تیمم نماید ، و نیز اگر بترسد حیوانی مانند اسب ، استر و غیر آن که همراه اوست و معمولا سرش را برای خوردن نمی برند از تشنگی بمیرد باید تیمم کند ، هر چند حیوان مال خودش نباشد همچنین است اگر کسی که حفظ جان او واجب است به طوری تشنه باشد که اگر انسان آب را به او ندهد تلف شود .
پنجم از موارد تیمم
(مسئله 636) اگر ناچار باشد آبی که همراه دارد به مصرف پاک کردن بدن یا لباس نجس خود برساند باید تیمم کند ، ولی چنانچه چیزی نداشته باشد که بر آن تیمم کند باید آب را به مصرف وضو برساند و با بدن یا لباس نجس نماز بخواند ، و در صورت اول بنا بر احتیاط پیش از تیمم بدن یا لباس خود را تطهیر نماید .
ششم از موارد تیمم
(مسئله 637) اگر غیر از آب یا ظرفی که استعمال آن حرام است آب یا ظرف دیگری ندارد مثلا آب یا ظرفش غصبی است و غیر از آن آب یا ظرف دیگری ندارد باید به جای وضو یا غسل تیمم کند .
هفتم از موارد تیمم
(مسئله 638) چنانچه وقت نماز به قدری تنگ باشد که اگر بخواهد وضو بگیرد یا غسل کند تمام یا مقداری از نماز او در خارج وقت خوانده می شود ، باید تیمم نماید .
(مسئله 639) اگر وضو و تیمم یک اندازه وقت می گیرد باید وضو بگیرد ، و در صورتی که شک دارد اگر وضو بگیرد یا غسل کند وقت برای نماز می ماند یا نه ، باید تیمم کند و نماز بخواند .
(مسئله 640) اگر عمدا نماز را به قدری تأخیر بیندازد که وقت وضو یا غسل نداشته باشد معصیت کرده ، ولی نماز او با تیمم صحیح است ، اگر چه احتیاط آن است که قضایی آن نماز را نیز بخواند .
(مسئله 641) کسی که آب دارد ولی به واسطه تنگی وقت تیمم کرده ، چنانچه بعد از نماز و گذشتن زمانی که برای وضو کافی است آبی که داشته از دستش برود برای نماز بعد باید دوباره تیمم کند و تیمم سابق کافی نیست ، ولی اگر در بین نماز اول یا بعد از آن بدون فاصله آبی که داشته از دستش برود تیمم سابق کفایت می کند ، هرچند احوط آن است که دوباره تیمم نماید .
(مسئله 642) کسی که به خاطر تنگی وقت وظیفه اش تیمم بوده چنانچه خلاف وظیفه اش وضو یا غسل به جا آورد و نماز بخواند ، اگر به قصد بودن بر طهارت وضو یا غسل را انجام داده باشد نماز او صحیح است ، ولی اگر به نیت همان نماز انجام داده باشد خالی از اشکال نمی باشد ، هر چند صحت آن نیز خالی از وجه نیست .
(مسئله 643) اگر انسان به قدری وقت دارد که می تواند وضو بگیرد یا غسل کند و نماز را بدون کارهای مستحبی آن بخواند ، باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون کارهای مستحبی آن به جا آورد ، بلکه اگر به اندازه سوره هم وقت ندارد باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون سوره بخواند .
(مسئله 644) کسی که خیال می کرد برای وضو یا غسل وقت ندارد و با تیمم نمازش را به جا آورد و بعد فهمید وقت داشته است ، بنا بر احتیاط پس از وضو یا غسل نمازش را دوباره بخواند .
احکام تیمم
(مسئله 645) در تیمم هنگام نیت باید معین کند که تیمم او بدل از غسل است یا بدل از وضو ، و اگر بدل از غسل باشد باید آن غسل را معین نماید ، و چنان چه به طور اشتباه نیت کند یا در تیمم بدل از غسل آن غسل را معین نکند تیمم او باطل است .
(مسئله 646) اگر مختصری از پیشانی و پشت دستها را مسح نکند تیمم او باطل است چه از روی عمد باشد یا فراموشی و یا به واسطه ندانستن مسئله ، ولی دقت زیاد لازم نیست و همین قدر که بگویند تمام پیشانی و پشت دستها مسح شده کافی است .
(مسئله 647) برای این که یقین کند تمام پشت دست را مسح کرده باید مقداری بالاتر از مچ را هم مسح نماید ، ولی مسح بین انگشتان لازم نیست .
(مسئله 648) بنا بر احتیاط واجب پیشانی و پشت دستها را از بالا به پایین مسح نماید و نیز کارهای آن را پشت سر هم به جا آورد ، و اگر بین آنها به قدری فاصله دهد که نگویند تیمم می کند باطل است .
(مسئله 649) در تیمم بنا بر احتیاط واجب باید پیشانی و کف دستها و نیز پشت دستها پاک باشد ، و چنانچه کف دست نجس باشد و نتواند آن را آب بکشد باید با همان کف دست نجس تیمم کند ، و بنا بر احتیاط با پشت دست هم اگر پاک است دوباره تیمم نماید .
(مسئله 650) کسی که تیمم می کند باید انگشتر را از دست بیرون آورد ، همچنین اگر در پیشانی یا کف و یا در پشت دستها مانعی باشد باید آن را برطرف نماید .
(مسئله 651) اگر احتمال دهد که در پیشانی و کف یا پشت دستها مانعی هست ، چنانچه احتمال او در نظر مردم به جا باشد باید جستجو نماید تا یقین یا اطمینان پیدا کند که مانعی نیست .
(مسئله 652) اگر پیشانی و پشت دستها مو داشته باشد اشکال ندارد ، ولی اگر موی سر روی پیشانی آمده باشد باید آن را کنار بزند .
(مسئله 653) اگر در پیشانی یا کف و یا پشت دستها زخم باشد و روی آن را پانسمان کرده است به طوری که نمی تواند باز نماید ، باید با همان حال تیمم کند و نماز او پس از بهبودی قضا ندارد .
(مسئله 654) کسی که وظیفه اش تیمم است چنانچه نتواند تیمم کند باید نایب بگیرد تا او را تیمم دهد و کسی که می خواهد دیگری را تیمم دهد در صورت امکان باید دستهای آن شخص را به زمین بزند ، و اگر امکان نداشت دستهای او را روی زمین بگذارد و او را تیمم دهد ، ولی اگر هیچ کدام امکان نداشت باید دستهای خود را به زمین بزند و به پیشانی و دستهای او بکشد ، و در هر حال خود آن شخص باید قصد و نیت تیمم را نماید .
(مسئله 655) اگر در بین تیمم شک کند که قسمتی از آن را فراموش کرده یا نه ، باید آن قسمت را با آنچه بعد از آن است به جا آورد و چنانچه بعد از به جا آوردن هر جزئی شک کند که درست انجام داده یا نه ، بنا بر احتیاط دوباره آن را به جا آورد .
(مسئله 656) اگر بعد از مسح دست چپ شک کند که درست تیمم کرده یا نه ، تیمم او صحیح است . مگر اینکه شک او در مسح دست چپ باشد و فاصله هم نشده
باشد که در این صورت آن را به جا آورد ، یعنی دست چپ را مسح نماید .
(مسئله 657) کسی که وظیفه اش تیمم است بنا بر احتیاط نباید پیش از وقت تیمم کند ، ولی اگر برای کار واجب یا مستحب دیگر تیمم کند ، چنانچه پس از داخل شدن وقت عذر او باقی باشد و از پیدا کردن آب مأیوس باشد می تواند با همان تیمم نماز بخواند، و چنانچه بداند در وقت نماز تیمم برای او ممکن نیست باید قبل از وقت تیمم کند .
(مسئله 658) کسی که و ظیفه اش تیمم است اگر بداند تا آخر وقت عذر او باقی می ماند ، در وسعت وقت می تواند با تیمم نماز بخواند ، ولی اگر بداند که تا آخر وقت عذر او برطرف می شود بنا بر احتیاط واجب باید صبر کند و با وضو یا غسل نماز بخواند ، یا در تنگی وقت با تیمم نماز را به جا آورد ، همچنین اگر امید دارد عذر او برطرف شود بنا بر احتیاط واجب صبر کند .
(مسئله 659) اگر در اول وقت نماز دارای عذری بوده و امیدی هم به برطرف شدن آن نداشته و با تیمم نماز را خوانده است ، چنانچه در آخر وقت عذر او برطرف شود بنا بر احتیاط مستحب نمازش را با وضو یا غسل به جا آورد .
(مسئله 660) کسی که نمی تواند وضو بگیرد یا غسل کند ، در صورتی که بترسد عذرش برطرف نگردد و موفق به خواندن نمازهای قضا نشود ، می تواند نمازهای قضای خود را با تیمم بخواند ، همچنین می تواند نمازهای مستحبی را که وقت معین دارد با تیمم بخواند ، ولی اگر احتمال دهد که تا آخر وقت نمازهای مستحبی عذرش برطرف می شود بنا بر احتیاط صبر کند .
(مسئله 661) کسی که احتیاطا باید غسل جبیره ای و تیمم بدل از غسل نماید _ مثلا جراحتی در پشت اوست _ اگر بعد از غسل و تیمم نماز بخواند و بعد از نماز حدث اصغری از او سر بزند _ مثلا ادرار کند _ برای نمازهای بعد باید وضو بگیرد و احتیاطا بدل از غسل هم تیمم کند .
(مسئله 662) چیزهایی که وضو را باطل می کند تیمم بدل از وضو را هم باطل می کند و چیزهایی که غسل را باطل می کند تیمم بدل از غسل را هم باطل می کند و تیمم کسانی که به خاطر نبود آب و یا وجود عذر دیگری تیمم کرده اند به محض پیدا شدن آب یا برطرف شدن عذر باطل می شود .
(مسئله 663) کسی که چند غسل بر او واجب است و نمی تواند غسل کند ، بنا بر احتیاط واجب به جای هر غسل یک تیمم به جا آورد .
(مسئله 664) کسی که نمی تواند غسل کند اگر بخواهد عملی را که برای آن غسل واجب است انجام دهد ، باید بدل از غسل تیمم نماید ، و اگر نتواند وضو بگیرد و بخواهد غسلی را که برای آن وضو واجب است انجام دهد ، باید بدل از وضو تیمم نماید .
(مسئله 665) اگر بدل از غسل جنابت تیمم کند ، لازم نیست برای نماز وضو بگیرد ، بلکه مشروع نیست ولی اگر بدل از غسلهای دیگر تیمم کند بنا بر احتیاط واجب باید وضو بگیرد ، و اگر نتواند وضو بگیرد تیمم دیگری بدل از وضو نماید .
(مسئله 666) کسی که به جای غسل تیمم کرده است اگر پس از آن کاری که وضو را باطل می کند انجام دهد و برای نمازهای بعد نتواند غسل کند ، باید وضو بگیرد و بنا بر احتیاط واجب یک تیمم بدل از غسل هم انجام دهد ، و اگر وضو هم نمی تواند بگیرد باید دو تیمم یکی بدل از غسل و دیگری بدل از وضو انجام دهد ، ولی اگر تیمم او بدل از غسل جنابت باشد ، چنانچه یک تیمم به قصد آنچه بر عهده اوست انجام دهد کافی است .
(مسئله 667) کسی که وظیفه اش تیمم بدل از وضو و تیمم بدل از غسل است ، همین دو تیمم کفایت می کند ، و تیمم دیگری لازم نیست .
(مسئله 668) کسی که وظیفه اش تیمم است اگر برای کاری تیمم کند ، تا تیمم و عذر او باقی است کارهایی را باید با وضو یا غسل انجام دهد می تواند به جا آورد ، ولی اگر عذرش تنگی وقت بوده یا با داشتن آب برای نماز میت یا خوابیدن تیمم کرده ، فقط می تواند کاری را که برای آن تیمم نموده انجام دهد .
(مسئله 669) در چند مورد مستحب است نمازهایی را که با تیمم خوانده دوباره بخواند:
1_ اگر آب برای او ضرر داشته و عمدا خود را جنب کرده و با تیمم نماز خوانده است .
2_ چنانچه یقین یا گمان داشته آب پیدا نمی کند و عمدا خود را جنب کرده و با تیمم نماز خوانده است .
3_ اگر آب نداشته و تا آخر وقت به جستجوی آب نرفته و در تنگی وقت با تیمم نماز خوانده است . بعدا فهمیده که اگر جستجو می کرد آب پیدا می شد .
4_ اگر نماز را عمدا تا آخر وقت نخوانده و در تنگی وقت آن را با تیمم خوانده است .
5_ چنانچه گمان یا یقین داشته آب پیدا نمی کند و آبی را که داشته است ریخته و با تیمم نماز خوانده است .
(مسئله 670) کسی که قبل از فرا رسیدن وقت آب داشته آن را بیرون ریخته ، بعدا فاقد الطهورین شده ، بنا بر احتیاط واجب باید نمازش را بعدا قضا کند .
(مسئله 671) شخص فاقد الطهورین اگر خودش کوتاهی نداشته باشد بلکه زندانی و یا مثل زندانی باشد و اختیار از خود نداشته باشد نمازهایی که از او فوت می شود قضا ندارد.
(مسئله 672) برای شخص فاقد الطهورین در هر صورت احتیاط مستحب این
است که نمازش را بدون وضو و تیمم به جا آورد بعدا با طهارت آن را قضا نماید .
(مسئله 673) تیمم کردن بر خاک معابر عمومی که زیر پای رهگذران لگد مال می شود مکروه است .
(مسئله 674) احتیاط مستحب آن است که تیمم بر خاک زمینهای مرتفع انجام شود که از آلودگی و ملاقات نجاست دور می باشد .