حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
مواردی که می توان معامله را به هم زد
حق به هم زدن معامله را «خیار» می گویند ، و خریدار یا فروشنده در یازده مورد حق دارند معامله را به هم بزنند:
1_ از مجلسی که معامله در آن انجام شده متفرق نشده باشند ؛ و به آن «خیار مجلس» می گویند .
2_ در صورتی که خریدار یا فروشنده در معامله زیان دیده باشد ؛ و به آن «خیار غبن» می گویند . در این صورت زیان دیده می تواند معامله را به هم بزند یا به همان قیمت راضی شود ؛ ولی نمی تواند طرف معامله را وادار به پرداخت تفاوت قیمت کند؛ مگر این که طرف مقابل راضی شود .
(مسئله 2285) اگر خریدار بهای کالا را نداند و یا در اثر غفلت آن را گرانتر از بهای معمولی بخرد ، چنانچه به قدری گران خریده که مردم او را مغبون (زیان دیده) می دانند و به کمی و زیادی آن اهمیت می دهند می تواند معامله را به هم بزند ؛ همچنین اگر فروشنده در اثر جهل یا غفلت کالا را به مقداری ارزان بفروشد که مردم او را مغبون بدانند می تواند معامله را به هم بزند .
3_ خریدار و فروشنده در ضمن معامله شرط کنند که هر دو یا یکی از آنان تا مدت معینی حق داشته باشند معامله را به هم بزنند ؛ و به آن «خیار شرط» می گویند .
(مسئله 2286) در معاملة بیع شرط که مثلاً کالای ده هزار تومانی را به پنج هزار تومان می فروشند و قرار می گذارند که اگر فروشنده سر مدت معین پول را برگرداند بتواند معامله را به هم بزند ، چنانچه خریدار و فروشنده قصد جدی خرید و فروش داشته باشند معامله صحیح است ؛ هر چند فروشنده اطمینان داشته باشد که اگر سر مدت پول را پس ندهد خریدار کالا را به او برمی گرداند . و اگر فروشنده پول را نپردازد یا خریدار بمیرد فروشنده حق ندارد کالا را از خریدار یا ورثة او پس بگیرد .
4_ فروشنده مال خود را بهتر از آنچه هست جلوه دهد به گونه ای که بهای آن در نظر مردم بیشتر از بهای معمول باشد ؛ و به آن «خیار تدلیس» می گویند .
(مسئله 2287) اگر جنس اعلا _ مثلاً چای اعلا _ را با جنس پست آن مخلوط نمایند و به اسم جنس اعلا بفروشند ، در صورتی که خریدار نمی دانسته می تواند معامله را به هم بزند .
5_ خریدار و فروشنده در ضمن معامله انجام کاری را شرط کنند یا در ضمن معامله شرط کنند کالا دارای شرایط ویژه ای باشد ولی به آن شرط عمل نکنند ، که در این صورت دیگری می تواند معامله را به هم بزند ؛ و به آن «خیار تخلّف از شرط» می گویند .
6_ در کالای مورد معامله یا عوض مشخص آن عیبی باشد ؛ و آن را «خیار عیب» می نامند . پس هرگاه فروشنده یا خریدار بعد از معامله متوجه آن عیب شود بدون حضور و رضایت دیگری می تواند معامله را به هم بزند .
(مسئله 2288) خیار عیب فوری نیست ؛ هر چند احوط آن است که پس از فهمیدن عیب در مورد به هم زدن معامله یا ساقط کردن خیار اقدام کند و آن را تأخیر نیندازد .
(مسئله 2289) اگر خریدار یا فروشنده بفهمد مال یا عوض مشخصی را که دریافت کرده عیب دارد ، چنانچه آن عیب پیش از معامله در مال یا عوض آن بوده و او نمی دانسته ، می تواند معامله را به هم بزند ؛ و اگر در آن تصرف نموده می تواند تفاوت قیمت سالم و معیوب را معین نماید و از طرف پس بگیرد . و اگر معامله به عوض کلی بوده ، فروشنده می تواند آن را پس دهد و عوض سالم مطالبه نماید .
(مسئله 2290) اگر بعد از معامله و پیش از تحویل دادن کالا یا عوض مشخص آن در یکی از آنها عیبی پیدا شود ، خریدار یا فروشنده می تواند معامله را به هم بزند . ولی اگر بخواهند تفاوت قیمت بگیرند اشکال دارد ؛ مگر این که هر دو طرف راضی باشند .
(مسئله 2291) در چهار صورت خریدار نمی تواند به علت وجود عیب معامله را به هم بزند یا تفاوت قیمت بگیرد:
1_ چنانچه هنگام معامله از عیب آگاه باشد .
2_ پس از انجام معامله به عیب راضی شود .
3_ هنگام معامله بگوید اگر کالا عیبی داشته باشد پس نمی دهم و تفاوت قیمت هم نمی گیرم .
4_ فروشنده هنگام معامله بگوید این کالا را با هر عیبی که دارد می فروشم و خریدار هم به این معامله راضی شود ؛ ولی اگر عیبی را معین کند و بعد معلوم شود
عیب دیگری هم دارد ، خریدار می تواند برای عیبی که معین نشده معامله را به هم بزند یا اگر در آن تصرف کرده تفاوت قیمت بگیرد .
(مسئله 2292) در دو صورت اگر خریدار به عیب کالا آگاه شود تنها می تواند تفاوت قیمت بگیرد و نمی تواند معامله را به هم بزند:
1_ پس از معامله در کالا تصرف کرده باشد ، به گونه ای که مردم بگویند به طوری که تحویل گرفته باقی نمانده است .
2_ پس از تحویل کالا عیب دیگری در آن پدید آید؛ ولی اگر فقط خریدار تا مدتی حق به هم زدن معامله را داشته باشد و در آن مدت عیب دیگری در کالا پیدا شود _ اگر چه آن را تحویل گرفته باشد _ می تواند معامله را به هم بزند ؛ و نیز اگر حیوان معیوبی را بخرد و پیش از گذشتن سه روز و بدون کوتاهی خریدار عیب دیگری پیدا کند _ اگر چه آن را تحویل گرفته باشد _ می تواند معامله را به هم بزند .
7_ پس از انجام معامله آشکار شود مقداری از کالا یا عوض مشخص آن مال دیگری بوده و صاحب آن راضی نشود ، که در این صورت خریدار یا فروشنده می تواند معامله را به هم بزند ؛ و آن را «خیار تبعّض صفقه» می نامند .
8_ فروشنده ویژگیهای کالای معینی را که خریدار ندیده به او بگوید ولی بعد معلوم شود حقیقت نداشته است ، که در این صورت خریدار می تواند معامله را به هم بزند ؛ همچنین اگر خریدار خصوصیات عوض معینی را که می دهد بگوید و بعد معلوم شود طوری که تعریف کرده نبوده است ، فروشنده می تواند معامله را به هم بزند . و به آن «خیار رؤیت» می گویند .
9_ خریدار پول کالایی را که به طور نقد خریده تا سه روز نپردازد و فروشنده هم کالا را تحویل نداده باشد ، که در این صورت _ چنانچه خریدار شرط نکرده باشد که دادن پول را تأخیر بیندازد و شرط تأخیر در تحویل کالا هم نشده باشد _ فروشنده می تواند معامله را به هم بزند ؛ و به آن «خیار تأخیر» می گویند .
(مسئله 2293) اگر کالای مورد معامله مثلا بعضی از میوه ها باشد که اگر یک روز بماند فاسد می شود ، چنانچه خریدار تا پایان آن روز پول آن را ندهد و شرط تأخیر تحویل پول یا کالا هم نشده باشد ، فروشنده می تواند معامله را به هم بزند .
10_ کالای مورد معامله حیوان باشد که در معاملة حیوانات خریدار حق دارد تا سه روز معامله را به هم بزند ؛ گرچه شرط خیار هم نکرده باشد . به این مورد «خیار حیوان» گفته می شود .
11_ فروشنده نتواند کالایی را که فروخته تحویل دهد ؛ مثلاً ماشینی را که فروخته به سرقت رود یا خانه ای را که فروخته ویران شود . به این مورد «خیار تعذّر تسلیم» می گویند .