حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
مصرف زکات
(مسئله 2034) زکات را می توان در هشت مورد مصرف نمود:
اول _ فقیر: و او کسی است که همه یا بخشی از هزینه های سالیانة خود و افراد تحت تکفل خود را نداشته باشد، پس کسی که می تواند از راه درآمد املاک یا صنعت ، کارگری گرفتن اجاره و مانند آن مخارج سالیانة خود را تأمین نماید فقیر نیست .
دوم _ مسکین: و کسی است که وضع اقتصادیش بدتر از فقیر است .
سوم _ کسی که از سوی امام علیه السلام یا نایب آن حضرت مأمور جمع آوری و نگهداری و حسابرسی زکات شده است و وظیفه دارد آن را به امام علیه السلام یا نایب امام و یا فقرا برساند .
چهارم _ کافری که اگر زکات به او بدهند در جنگ به مسلمانان کمک می کند و یا به دین اسلام گرایش پیدا می کند ، همچنین مسلمانی که ایمان وی ضعیف است و اگر به وسیله زکات دلجویی شود ایمانش قوی می شود، و به این مورد «سهم مؤلّفه» گفته می شود .
پنجم _ خریداری بنده ها و آزاد کردن آنان (که موضوع آن در این زمان منتفی است) .
ششم _ پرداخت بدهی کسی که توان پرداخت آن را ندارد ، به شرط این که قرض خود را در معصیت صرف نکرده باشد .
هفتم _ سبیل الله: یعنی کاری که مانند ساختن مسجد و مدرسه و حمام منفعت عمومی و دینی دارد ، یا مثل ساختن پل و اصلاح راه نفعش به عموم مسلمانان می رسد ، و آنچه در هر صورت برای اسلام و مسلمین نفع داشته باشد ، هرچند مصرف کردن آن در مثل مسجد و مدرسه و امور مربوط به تقویت دین مردم بهتر بلکه احوط است .
هشتم _ ابن السبیل: یعنی مسافری که در سفر درمانده باشد ، هرچند وضع اقتصادی او در شهر خود خوب باشد .
(مسئله 2035) لازم نیست زکات را به هشت قسم تقسیم نمود ، بلکه جایز است در یکی از موارد هشتگانه مصرف شود .
(مسئله 2036) احتیاط واجب آن است که فقیر و مسکین بیشتر از مخارج سالیانة خود و افراد تحت تکفل خویش زکات نگیرند ، و اگر مقداری پول یا جنس دارند فقط به اندازه کسری مخارج یک سال زکات بگیرند .
(مسئله 2037) اگر صنعتگر یا کارگر یا مانند آن نتواند مخارج سالیانة خود را در حد نیاز از کسب تأمین کند ، می تواند کسری آن را از راه گرفتن زکات تأمین نماید ، و لازم نیست ابزار کار یا ملک و یا سرمایة متعارف خود را به مصرف مخارج برساند .
(مسئله 2038) فقیری که نمی تواند خرج سالیانة خود و عائله اش را تأمین کند اگر خانه ای دارد که در آن نشسته یا وسیلة سواری دارد ، چنانچه عرفاً برای زندگی به آنها احتیاج دارد _ گرچه برای حفظ آبرویش باشد _ می تواند زکات بگیرد ؛ همچنین است اثاث خانه و ظرف و لباس تابستانی و زمستانی و چیزهایی که به آنها احتیاج دارد ؛ و لازم نیست آنها را برای مخارج زندگی خود بفروشد . و فقیری که اینها را ندارد ، چنانچه احتیاج داشته باشد می تواند از زکات خریداری نماید .
(مسئله 2039) فقیری که یادگیری صنعت برای او دشوار نیست باید یاد بگیرد و با گرفتن زکات زندگی نکند ؛ ولی تا وقتی مشغول یاد گرفتن است می تواند زکات بگیرد ؛ و چنانچه قدرت بر کار و کسبی دارد که با شأن و موقعیت اجتماعی او مناسب نیست ، و یا به خاطر پیری یا مرض و ضعف کارکردن برای او دشوار است ، می تواند کار نکند و از زکات استفاده نماید.
(مسئله 2040) کسی که می گوید فقیرم و پیش از این فقیر نبوده ، یا معلوم نیست فقیر بوده یا نه ، اگر از ظاهر حالش اطمینان یا گمان پیدا شود می توان به او زکات داد ؛ ولی کسی که پیش از این فقیر بوده و اینک نیز می گوید فقیرم ، گرچه انسان از گفتة او اطمینان یا گمان پیدا نکند می تواند به او زکات دهد .
(مسئله 2041) چیزی را که انسان بابت زکات به فقیر می دهد لازم نیست به او بگوید که زکات است ؛ بلکه اگر فقیر خجالت بکشد ، بهتر است به طوری که دروغ نشود به صورت هدیه بپردازد ؛ ولی باید قصد زکات نماید .
(مسئله 2042) اگر در جایی که می خواهد زکات بدهد مستحقی نباشد و نتواند زکات را به مصرف دیگری که برای آن معین شده برساند و امید هم نداشته باشد که بعداً مستحقی پیدا کند ، باید زکات را به جای دیگر ببرد و به مصرف زکات برساند ، ولی مخارج بردن به آنجا بنا بر احتیاط واجب به عهدة خود اوست ؛ و اگر در
محافظت آن کوتاهی نکند و زکات تلف شود ضامن نیست .
(مسئله 2043) اگر در محل زکات دهنده مستحق پیدا شود می تواند زکات را به جای دیگر ببرد ؛ ولی مخارج بردن به آنجا را باید از خودش بپردازد . و اگر زکات تلف شود ضامن است ، مگر این که به دستور حاکم شرع برده باشد ؛ و اگر بدون دستور بوده و فقط با اجازة او برده است بنا بر احتیاط ضامن می باشد .
(مسئله 2044) اگر به خیال این که کسی فقیر است به او زکات بدهد و بعد بفهمد فقیر نبوده ، یا از روی ندانستن مسئله به کسی که می داند فقیر نیست زکات داده است دو صورت دارد:
1_ چنانچه چیزی را که به او داده باقی باشد ، باید از او بگیرد و به مستحق بدهد .
2_ اگر چیزی را که به او داده از بین رفته باشد ، چنانچه کسی که آن چیز را گرفته خودش را مستحق نمی دانسته و یقین داشته یا احتمال می داده که آنچه به او می دهند زکات است ، انسان می تواند عوض آن را از او بگیرد و به مستحق دهد ؛ و یا این که از مال خودش زکات را بپردازد ؛ ولی اگر به غیر عنوان زکات به او داده ، نمی تواند چیزی از او بگیرد و باید از مال خودش زکات را به مستحق بدهد .
(مسئله 2045) انسان می تواند از سهم سبیل الله زکات ، قرآن یا کتابهای دینی و یا علمی که مورد نیاز جامعة اسلامی است بخرد و وقف نماید ؛ اگر چه بر فرزندان خود یا بر کسانی وقف کند که خرج آنان بر او واجب است . ولی احتیاط واجب آن است که تولیت وقف را به حاکم شرع جامع الشرایط یا نمایندة او بسپارد .
(مسئله 2046) انسان نمی تواند از زکات ملک بخرد و بر اولاد خود یا بر کسانی که مخارج آنان بر او واجب است وقف نماید تا منفعت آن را به مصارف خود برسانند .
(مسئله 2047) به کسی که مشغول تحصیل علم است و اگر تحصیل نکند می تواند برای معاش خود کسب کند می توان زکات داد ؛ و ملاک آن تحصیل علومی است که نافع باشد و فراگرفتن آنها حرام نباشد .
(مسئله 2048) فقیر می تواند از سهم فقرا برای رفتن به حج و زیارت و مانند آن زکات بگیرد ؛ به شرط آن که جزو مخارج متعارف او باشد . ولی اگر به مقدار خرج متعارف سالیانه اش زکات گرفته باشد بنا بر احتیاط برای زیارت و مانند آن از سهم فقرا نمی تواند زکات بگیرد ؛ اما از سهم سبیل الله مانعی ندارد ، هر چند خلاف احتیاط است .
(مسئله 2049) مستحب است زکات شتر و گاو و گوسفند را به فقرای آبرومند بپردازد ؛ همچنین مستحب است در دادن زکات خویشان خود را بر دیگران ، و اهل علم و کمال را بر غیر آنان ، و کسانی را که اهل درخواست و سؤال نیستند بر اهل
سؤال مقدم بدارد ؛ ولی اگر دادن زکات به فقیری از جهت دیگر بهتر باشد مستحب است زکات را به او بدهد .
(مسئله 2050) بدهکاری که توان بازپرداخت بدهی مشروع خود را ندارد _ گرچه توان تأمین مخارج سالیانة خود را داشته باشد _ می توان بدهی او را از زکات پرداخت کرد ؛ ولی باید مالی را که قرض کرده در معصیت خرج نکرده باشد یا اگر در معصیت خرج کرده از آن توبه کرده باشد . و اگر مخارج سالیانة خود را دارد ، بهتر است قرض خود را از موجودی بدهدو برای مخارج خود زکات بگیرد .
(مسئله 2051) مسافری که خرجی او تمام شده یا وسیلة نقلیة او از کار افتاده ، چنانچه برای کار حرامی سفر نکرده و نیز خود سفر حرام نباشد و نتواند با قرض کردن یا فروختن چیزی خود را به مقصد برساند ، می تواند زکات بگیرد ؛ هر چند در وطن خود فقیر نباشد . ولی اگر بتواند در جای دیگر با قرض کردن یا فروختن چیزی مخارج سفر خود را فراهم کند ، فقط به مقداری که به آنجا برسد می تواند زکات بگیرد .
(مسئله 2052) مسافری که در سفر درمانده شده و زکات گرفته ، پس از رسیدن به وطن اگر چیزی از زکات مانده و رساندن آن به صاحب مال یا وکیل او مشقت دارد ، آن را به حاکم شرع بدهد و بگوید که زکات است ، مالک می تواند زکات را به حاکم شرعی بدهد ، او به عنوان وکیل مالک یا به عنوان ولی عام فقرا به مصرف برساند .