حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
احکام مساقات
«مساقات» قراردادی است میان باغدار و باغبان ، به این ترتیب که باغدار
درختهایی را که میوة آن مال خود اوست یا اختیار میوه های آن با اوست در زمان معینی برای آبیاری و پرورش در اختیار باعبان قرار دهد تا پس از به دست آمدن محصول سهم مشاع معینی _ مثلاً یک دوم یا یک سوم _ از میوه های آن را باغبان ببرد .
(مسئله 2390) بنا بر احتیاط مساقات در درختهایی مانند بید و چنار که میوه نمی دهند و نیز در بوتة خربزه ، هندوانه ، خیار و مانند اینها صحیح نیست ؛ هر چند به عنوان مصالحه مانعی ندارد . ولی مساقات در مثل درخت حنا که از برگ آن استفاده می کنند یا درختی که از گل آن استفاد می شود اشکال ندارد ؛ همچنین در مورد زراعت (جو ، گندم و ...) .
(مسئله 2391) در صورتی که باغ مشتمل بر انواع درختان میوه باشد می توان برای هر نوع ، سهمیه ای خلاف سهمیة نوع دیگر قرارداد کرد .
(مسئله 2392) مساقات صیغة معینی ندارد و همین که باغدار مقصود خود را با هر واژه ای به طرف بفهماند یا باغ را به عنوان مساقات تحویل دهد و باغبان قبول کند کافی است .
(مسئله 2393) مزارعه و مساقات از عقود لازمه می باشند و بدون اقالة طرفین و یا فسخ کسی که حق خیار فسخ داشته باشد فسخ نمی شود .
(مسئله 2394) در هر موردی که اجاره خیار بود ، در مزارعه و مساقات نیز در همان مورد با همان ضوابط خیار ثابت می شود .
(مسئله 2395) اگر کشاورز و باغبان از کار کردن امتناع کند ، مالک می تواند او را وادار به کار نماید اگر برخلاف مقتضای قرار داد تخلف کند ، مالک می تواند قرار داد را فسخ نماید .
(مسئله 2396) در صورتی که کوتاهی کردن کشاورز موجب تلف شدن قسمتی از بذر شود ، ضامن می باشد و اگر موجب صدمه رسیدن به زمین یا درختان بشود نیز ضامن است .
(مسئله 2397) اگر کارگزار به جهت بیماری ، مرگ ، زندان و امثال آن از ادامة کار ناتوان شود اگر مباشرت او در قرارداد شرط نشده باشد ، باید کسی را به جای خود اجیر کند تا کار را به پایان برساند و در صورت مرگ از ترکة او کسی را اجیر می گیرند و اگر خودداری کند مالک می تواند قرارداد را فسخ کند .
(مسئله 2398) اگر کشاورز به جهت بیماری قادر به ادامة کار نباشد و قدرت مالی بر اجیر گرفتن نداشته باشد ، قرارداد مزارعه یا مساقات باطل می شود ، و به نسبت کاری که انجام داده اجرت می گیرد .
(مسئله 2399) اگر در قرارداد شرط شده باشد که شخصاً کار را انجام دهد و
از ادامة کار ناتوان شود قرارداد باطل می شود و مقدار کاری که انجام داده از اجرت به او پرداخته می شود .
(مسئله 2400) در صورت ناتوانی کشاورز از ادامة کار کسی پیدا نشود که کار او را انجام دهد و کلاً محصول از بین رفت سهمی برای او نمی رسد ، بنا بر احتیاط در میان مالک و کشاورز و یا ورثة او مصالحه شود .
(مسئله 2401) مالک و کسی که تربیت و آبیاری درختها را به عهده می گیرد باید مکلف ، عاقل و دارای اختیار باشند و علاوه بر این مالک باید سفیه نباشد _ یعنی مال خود را در کارهای بیهوده مصرف نکند _ مگر این که ولیّ او اجازه دهد؛ و نیز مالک نباید توسط حاکم شرع از تصرف در اموال خود منع شده باشد . همچنین است عامل اگر بخواهد از مال خود مصرف کند .
(مسئله 2402) مدت مساقات باید معلوم باشد ؛ و اگر اولِ آن را معین کنند و آخر آن را زمانی قرار دهند که میوة آن سال به دست می آید ، در صورتی که به حسب عادت وقت آن معلوم باشد صحیح است .
(مسئله 2403) در مساقات باید سهم هرکدام به صورت مشاع _ از قبیل نصف یا ثلث و مانند اینها _ باشد ؛ و اگر قرار بگذارند که مثلاً صد کیلو از میوه ها مال مالک و بقیه از آن کسی باشد که کار می کند معامله باطل است .
(مسئله 2404) اگر شرط کنند که تمام حاصل برای مالک باشد مساقات باطل است ، و میوه ها از آنِ مالک می باشد و کسی که کار می کند نمی تواند مطالبة اجرت نماید ؛ ولی اگر بطلان مساقات از جهت دیگر باشد ، مالک باید مزد آبیاری و کارهای دیگر را به مقدار متعارف به کسی که درختها را تربیت کرده بپردازد ؛ اما اگر سهمی که به او می رسید کمتر از مزد متعارف باشد بنا بر احتیاط در مقدار زاید با یکدیگر مصالحه نمایند .
(مسئله 2405) در قرارداد مساقات مباشرت باغبان شرط نیست ؛ بلکه باغبان می تواند برای کارهایی که باید انجام دهد کارگر بگیرد و یا این که کسی به طور مجانی به وی کمک نماید .
(مسئله 2406) قرارداد مساقات را باید پیش از نمایان شدن میوه منعقد کرد ؛ و اگر پس از آن و پیش از رسیدن میوه باشد در صورتی صحیح است که کاری مانند آبیاری که برای پرورش درخت و رشد میوه ها لازم است باقی مانده باشد . در غیر این صورت مساقات اشکال دارد ؛ اگر چه احتیاج به کاری مانند چیدن میوه و نگهداری آن داشته باشد .
(مسئله 2407) قرارداد مساقات برای نهالهایی که مدتها طول می کشد تا میوه دهد در صورتی که مدت قرارداد را به مقداری طولانی کنند که طی آن درخت میوه دهد صحیح است .
(مسئله 2408) درختی که از آب باران یا رطوبت زمین استفاده می کند و به آبیاری احتیاج ندارد ، اگر به کارهای دیگر مانند بیل زدن و کود دادن محتاج باشد معاملة مساقات در آن صحیح است ؛ ولی اگر آن کارها در زیاد شدن یا خوب شدن میوه اثری نداشته باشد معاملة مساقات اشکال دارد .
(مسئله 2409) مساقات عقد لازم است ؛ پس آن را نمی توان به هم زد مگر با رضایت دو طرف . همچنین اگر در ضمن قرارداد شرط کنند که هر دو یا یکی از آنان حق به هم زدن معامله را داشته باشند مطابق قراری که گذاشته اند به هم زدن معامله اشکال ندارد ؛ بلکه اگر در قرارداد مساقات چیزی را شرط کنند و عملی نشود و اجبار کسی که علیه او شرط شده ممکن نباشد ، کسی که به نفع او شرط شده می تواند معامله را به هم بزند .
(مسئله 2410) اگر مالک بمیرد قرارداد مساقات به هم نمی خورد و وارثان جانشین وی خواهند شد ؛ و اگر باغبان بمیرد مسئله دو صورت دارد:
1_ چنانچه در متن قرارداد مباشرت شخص باغبان شرط نشده باشد ؛ قرارداد به هم نمی خورد و وارثان وی جانشین اویند و در صورتی که وارثان خودشان عمل را انجام ندهند و اجیر هم نگیرند و اجبار آنها هم ممکن نباشد ، حاکم شرع از مال میت اجیر می گیرد و حاصل را میان ورثة میت و مالک تقسیم می کند .
2_ چنانچه در ضمن عقد شرط کرده باشند که خود او درختها را تربیت کند ، مالک می تواند قرارداد را به هم بزند و دستمزد باغبان را برابر عرف بپردازد یا رضایت دهد وارثان او یا کسی که آنها اجیرش می کنند درختها را تربیت نماید .
(مسئله 2411) از هنگامی که محصول نمایان می شود باغبان مالک سهمیة خود می گردد ؛ بنابراین چناچه بعد از آن و قبل از تقسیم بمیرد _ حتی اگر مساقات به دلیل شرط مباشرت خود عامل باطل شود _ سهم وی به وارثش منتقل می شود .
(مسئله 2412) کارهایی نظیر احداث راه آب ، دیوارکشی و نصب موتور که معمولاً در هر سال تکرار نمی شود _ در صورتی که در قرارداد شرط نشده باشد _ به عهدة مالک باغ می باشد و کارهایی نظیر اصلاح درختان ، کندن علفهای هرزه و آبیاری که طبق معمول هر سال تکرار می شود _ در صورتی که در قرارداد شرط نشده باشد _ به عهدة باغبان می باشد .
(مسئله 2413) اگر زمینی را به دیگری واگذار کند که در آن درخت بکارد و آنچه عمل می آید مال هر دو باشد بنا بر مشهور معامله باطل است ، و این معامله را «مغارسه» می نامند ؛ پس اگر درختها مال صاحب زمین بوده بعد از کاشت و تربیت هم از آن اوست ، و کسی که آنها را تربیت کرده است اگر به امر مالک آنها را تربیت کرده باشد مالک باید مزد او را بدهد ؛ همچنین است اگر به گمان صحیح بودن معامله آنها را تربیت کرده باشد . و اگر درختها مال کسی بوده که آنها را کاشته و
تربیت کرده است بعد از تربیت هم مال اوست و می تواند آنها را بکند ؛ ولی باید گودالهایی را که به واسطة کندن درختها پیدا شده پر نماید ، و اجارة زمین را از روزی که درختها را کاشته به صاحب زمین بدهد . همچنین ماکل هم می تواند او را مجبور نماید که درختها را بکند ؛ و اگر مالک درختها را بکند و به واسطة کندن او عیبی در آنها پیدا شود بنا بر احتیاط باید تفاوت قیمت آن را به صاحب درختها بدهد ، و نمی تواند او را مجبور نماید که با اجاره یا بدون اجاره درختها را در زمین باقی بگذارد .