حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
معاملات باطل
در چند مورد معامله باطل است:
1_ خرید و فروش عین نجسی که از آن منفعت حرام برده می شود ؛ مثل مشروبات الکلی . ولی خرید و فروش چیزهایی _ همچون خون انسان برای تزریق _ که منفعت حلال دارند جایز است .
(مسئله 2192) خرید و فروش چیزی که نجس شده و آب کشیدن آن ممکن است ، و نیز دارویی که عین آن نجس نیست و نجس شده و درمان منحصر به آن است اشکال ندارد ؛ ولی بنا بر احتیاط فروشنده باید نجس بودن آن را به خریدار یادآور شود .
(مسئله 2193) بنا بر احتیاط واجب باید دارویی را که عین آن نجس است معامله نکنند ؛ مگر آن که درمان منحصر به آن باشد .
(مسئله 2194) اگر چیز پاکی مانند: روغن ، نفت و بنزین که آب کشیدن آن ممکن نیست نجس شود ، چنانچه مثلاً روغن نجس را برای خوردن بفروشند معامله باطل و عمل حرام است ؛ و اگر برای کاری بخواهند که پاک بودن شرط آن نیست _ مانند این که بنزین یا نفت را برای سوخت ماشین یا بخاری بخواهند _ فروش آن اشکال ندارد ؛ ولی بنا بر احتیاط به خریدار اطلاع دهند .
(مسئله 2195) خرید و فروش روغن و داروهای روان و عطرهایی که از کشورهای غیر اسلامی وارد می شود اگر نجس بودن آن قطعی نباشد اشکال ندارد ؛ ولی چنانچه در کشورهای غیر اسلامی از دست کافر بگیرند و از اجزای حیوانی باشد که خون جهنده دارد نجس است ، و معاملة آن باطل می باشد ؛ بلکه اگر در کشور اسلامی هم از دست کافر بگیرند معاملة آن باطل است ؛ مگر آن که بدانند از مسلمان خریده است .
(مسئله 2196) اگر روباه یا پلنگ را به غیر دستوری که در شرع معین شده کشته باشند یا خودش مرده باشد ، خرید و فروش پوست آن حرام و معاملة آن باطل است .
(مسئله 2197) خرید و فرش گوشت و پوست و پیه و چرمی که از کشورهای غیر اسلامی می آورند یا از دست کافر گرفته می شود باطل است ؛ مگر این که انسان بداند از حیوانی است که ذبح شرعی شده است .
(مسئله 2198) خرید و فروش گوشت ، پوست ، مرغ ، پیه و چرمی که در دست مسلمانان است اشکال ندارد ؛ ولی اگر انسان بداند که از کافر گرفته و تحقیق نکرده از حیوانی است که به دستور شرع کشته شده یا نه ، خریدن آن حرام و معامله باطل است .
(مسئله 2199) خرید و فروش شراب و هر مست کنندة دیگر حرام است و گرفتن پول در مقابل آن نیز به شدت حرام و از اقسام معصیت به شمار آمده است .
(مسئله 2200) خرید و فروش مردار حرام است ولی خرید و فروش پشم و مو و دیگر اجزای آن که روح در آنها حلول نمی کند مانعی ندارد .
(مسئله 2201) خرید و فروش حیوانی که نمی دانیم که تزکیه شده است یا نه ، جایز نیست مگر این که احراز شود که تزکیه شده است .
(مسئله 2202) خرید و فروش حیوانی که تزکیه نشده ولی پاک است _ مانند ماهی _ بنا بر احتیاط واجب جایز نیست .
(مسئله 2203) حیوان و گوشتی که از بازار مسلمانها و از دست مسلمان خریداری شود در حکم تزکیه شده می باشد .
(مسئله 2204) حیوانی که از کشورهای غیر اسلامی آورده شود در حکم تزکیه شده نمی باشد ؛ اگر چه از دست مسلمان خریداری شود ، مگر این که احتمال بدهیم که آن شخص ذبح شرعی شدنش را احراز کرده است .
(مسئله 2205) خرید و فروش خوک و سگ حرام است مگر سگ شکاری و آن سگ آموزش یافته ای است که به خوبی و به کیفیت تعلیم یافته بتواند شکار کند گرچه سلوقی نباشد .
(مسئله 2206) خرید و فروش حیوانات درنده و دیگر حیوانات حرام گوشت اگر هدف از آنها منحصر به استفادة حرام و ضرر نباشد جایز است به جز بوزینگان .
(مسئله 2207) اجاره دادن اعیان برای استفادة حرام ، حرام و باطل است ، مانند اجاره دادن خانه و مغازه برای میگساری و هرزه گی و اجاره دادن ماشین برای نقل و انتقال شراب و امثال آن .
(مسئله 2208) کسب و تجارت به وسیله شرط بندی و گرویی قرار دادن قمار و غیر آن حرام است و کسی که برنده می شود حق تصرف در گرویی ندارد ، به جز در مورد اسب دوانی و تیراندازی .
(مسئله 2209) در شرط بندی فرق نمی کند که در مورد کاری باشد که به یکی از طرفین گروگذار مربوط باشد ، مانند مسابقه در کشتی ، شنا ، شعر ، وزنه برداری و غیره و یا به دیگری مربوط باشد مانند شرط بندی برای باریدن باران یا آمدن فلان کس یا برنده شدن یکی از تیمها و حیوان ها ...
(مسئله 2210) از بین بردن پولهای تقلبی واجب نیست ، ولی معامله با آنها در صورتی که طرف معامله آگاه نباشد از باب غش در معامله حرام می باشد .
(مسئله 2211) چاپ ، نشر ، نگهداری ، تبلیغ و ترویج باطل کتابهای گمراه کننده و فساد برانگیز اگر موجب گمراهی و فساد و یا تقویت و ترویج فساد باشد حرام است .
(مسئله 2212) انواع فال بینی های رایج که با به کارگرفتن مهره ، سنگریزه ،
جام ، و امثال آنها از پشت پرده خبر می دهند و هیچ مستند علمی و عقلانی ندارند اگر به صورت قطعی خبر دهند حرام و کسب کردن با آن نیز حرام می باشد و هکذا تصدیق کردن و گفتار آن ، ولی اگر به صورت قطعی نباشد مانعی ندارد .
(مسئله 2213) احضار جن اگر به طریق سحر باشد حرام است ، در غیر این صورت جایز ، به شرط این که آزار مؤمنی را در پی نداشته باشد .
(مسئله 2214) خبر دادن از مسائل پشت پرده به وسیله احضار جن و یا ارتباط با ارواح به صورت قطعی حرام است ، البته می توان گفت این ادعاها از ریشه دروغ ، برخی از این مدعیان احضار ، شیاد و حقه باز هستند و برخی دچار خیالات شده اند ، اگر در مواردی هم اظهارات مدعیان احضار ارواح درست از آب دربیاید از تلقینات جن و شیاطین است نه از ارواح مردگان .
(مسئله 2215) مراجعه نمودن و یاری جستن از کسانی که احضار جن می کنند در امور مباحه مانعی ندارد .
(مسئله 2216) سحر و جادوگری حرام و تکسب به آن باطل و حرام می باشد و باید آن وجه حرام را به صاحب اصلی آن برگرداند. در برخی روایات آمده است ساحر محکوم به منکر است .
(مسئله 2217) معامله کردن با فردی که اموالش با مال حرامی چون ربا ، رشوه ، قمار دزدی ، می فروشی و امثال آنها آمیخته است مانعی ندارد ، مگر در موردی که انسان بداند پولی که به او داده می شود پول حرام می باشد جایز نیست .
(مسئله 2218) اگر چیزی را که می شود استفادة حلال از آن ببرند به قصد این بفروشد که آن را در حرام مصرف کنند ، مثلاً انگور را به این قصد بفروشد که از آن شراب تهیه نمایند معامله آن حرام و باطل است . یا چوب را به قصد این بفرستد که بت و صلیب درست کنند .
(مسئله 2219) خریدن چیزی که از قمار ، دزدی یا از معاملة باطل تهیه شده باطل و تصرف در آن مال حرام است و اگر کسی آن را بخرد باید به صاحب اصلی اش برگرداند .
(مسئله 2220) اگر گوشت یا پوست و یا سایر اجزای مردار به جز استفاده در مواردی که پاک بودن در آن شرط است منافع قابل توجه دیگری داشته باشد _ مانند این که برای خوراک دام و طیور و یا تبدیل آنها به کود و مانند آن توسط دستگاههای جدید مورد بهره برداری قرار گیرد _ ظاهراً خرید و فروش آنها به همین قصد اشکال ندارد .
(مسئله 2221) اگر شیعه با غیر شیعه معامله ای انجام دهد که از نظر شیعه حرام باشد ولی از نظر غیر شیعه جایز باشد ، بر شیعه جایز است که در آن مال تصرف کند ، ولی نه از جهت معامله حرام ، بلکه از جهت الزام طرف به مقتضای آیینه
خود او و قاعدة الزام .
(مسئله 2222) اگر انسان شراب ، گوشت خوک و امثال آنها را به غیر شیعه بفروشد معامله حرام است ، تسلیم جنس نیز حرام می باشد و مستحق قیمت آن نمی شود ولی اگر این کار را از روی نادانی و یا نافرمانی انجام بدهد ، می تواند در پول آن تصرف کند .
(مسئله 2223) اگر مالی از غیر شیعه در دست شیعه قرار بگیرد که از نظر فقه شیعه حق او نیست ولی طرف به مقتضای آیین خود ، شیعه را صاحب آن مال می داند ، شیعه می تواند در آن مال تصرف کند .
(مسئله 2224) اگر مال کافری که مالش محترم نیست ، به وسیلة معاملة حرام در دست شیعه قرار بگیرد ، شیعه می تواند در آن تصرف کند ، اگر چه از نظر دین آن شخص مال او (شیعه) نیز .
2_ خرید و فروش مالی که از راه نامشروع به دست آمده است .
(مسئله 2225) خرید و فروش مالی که از راه نامشروع به دست آمده _ مانند مال غصبی یا مالی که از راه دزدی یا قمار و یا به وسیلة معاملة باطلی به دست آمده _ حرام و باطل است ، و فروشنده باید پولی را که گرفته پس بدهد .
(مسئله 2226) اگر خریدار از اول قصدش این باشد که بهای جنس را ندهد یا از پول حرام پرداخت کند ، معامله اشکال دارد و تصرف در آن نیز محل اشکال است . و اگر از اول قصدش این نباشد معامله صحیح است ؛ ولی باید مقداری را که بدهکار است از مال حلال بپردازد .
(مسئله 2227) فروشندة مال غصبی باید پولی را که از خریدار گرفته به او برگرداند ؛ ولی اگر مالک معامله را امضا کند صحیح می شود .
(مسئله 2228) اگر کسی مالی را غصب کند و بفروشد و پس از فروش صاحب مال معامله را برای خودش اجازه دهد ، معامله صحیح است ؛ و احتیاط واجب آن است که مشتری و صاحب مال در منفعتی که برای جنس و عوض آن در فاصلة عقد و اجازه پیدا شده با یکدیگر مصالحه نمایند .
(مسئله 2229) اگر کسی مالی را غصب کند و به قصد این که پول آن مال خودش باشد آن را بفروشد ، چنانچه صاحب مال معامله را رد کند معامله باطل است ؛ و اگر برای کسی هم که مال را غصب کرده اجازه نماید صحت معامله محل اشکال است ؛ ولی اگر برای خودش اجازه نماید معامله صحیح است .
3_ خرید و فروش چیزهایی که مالیت نداشته و ارزش ندارند ، و یا منافع معمولی آنها فقط کار حرام باشد .
(مسئله 2230) خرید و فروش چیزهای بی ارزش _ مانند یک پر کاه _ و نیز
چیزهایی که از نظر شرعی خرید و فروش آن ممنوع شده _ مانند ابزار لهو و لعب در صورتی که از وسایل اختصاصی حرام باشد _ حرام و باطل است .
(مسئله 2231) خرید فروش چیزهایی مانند: تلویزیون ، ویدئو و گیرندة ماهواره که زمینة کاربرد حرام نیز دارند ، چنانچه به انگیزة استفادة حرام باشد جایز نیست ؛ ولی اگر به قصد استفادة حلال باشد اشکال ندارد .
(مسئله 2232) اگر انگور را به قصد درست کردن شراب بفروشد معامله حرام است . ولی اگر آن را برای مقاصد دیگری به جز حرام بفروشد _ هر چند به کسی که می داند از آن استفادة حرام می کند _ ظاهراً اشکال ندارد ؛ هر چند خوب است بنا بر احتیاط از معامله با کسی که از آن استفادة حرام می کند خودداری شود .
(مسئله 2233) ساختن مجسمة انسان و حیوانات در صورتی که برای پرستش یا در معرض آن باشد جایز نیست ؛ بلکه بنا بر احتیاط از ساختن آن در هر حال اجتناب شود . ولی خرید و فروش مجسمه و نیز کالایی که روی آن چهرة انسان یا حیوان کنده کاری شده اشکال ندارد .
4_ معامله ربوی
(مسئله 2234) «معاملة ربوی» آن است که کالایی را در برابر مقداری اضافه از همان کالا ، یا همان مقدار از آن کالا و پول اضافه ، و یا همان مقدار از آن کالا و انجام یک کار اضافی و یا قرار مدت برای یک طرف بفروشند ؛ مثلاً یک تن گندم بفروشد در مقابل یک تن گندم و پنج من دیگر ، یا یک تن گندم بفروشد به یک تن گندم و هزار تومان ، یا یک تن گندم بفروشد به یک تن گندم و انجام کاری برای فروشنده و یا یک تن گندم نقد بفروشد به یک تن گندم که شش ماه دیگر تحویل داده شود ، که همة این موارد معاملة ربوی بوده و باطل می باشد . و در روایات گناه یک درهم ربا بزرگتر از هفتاد مرتبه زنای با محارم بیان شده است .
(مسئله 2235) اگر یکی از دو کالای هم جنس سالم و دیگری معیوب یا جنس یکی خوب و جنس دیگری بد باشد یا با یکدیگر اختلاف قیمت داشته باشند ، چنانچه بیشتر از مقداری که می دهد بگیرد باز هم ربا و حرام است .
(مسئله 2236) در جایی که می خواهند دو کالای هم جنس را که با هم تفاوت قیمت دارند معامله کنند ، می توانند چیزی را ضمیمه کنند به شکلی که از معاملة «مثل به مثل همراه با زیاده» خارج گردد ؛ مثلاً اگر یک خروار گندم خوب ارزش دو خروار گندم بد را دارد و بخواهند یک خروار خوب را به دو خروار بد بفروشند ، می توانند یک خروار گندم خوب را با یک جفت کفش به دو خروار گندم بد بفروشند ؛ و بهتر است یک خروار گندم خوب را به پول بفروشند و بعد با آن پول دو خروار
گندم بد را بخرند .
(مسئله 2237) اگر چیزی را که مثل پارچه متر و ذرع می کنند یا مثل گردو می شمارند معامله کنند و زیادی بگیرند _ مثلاً ده عد گردو بدهند و یازده عدد بگیرند _ اشکال ندارد ؛ و اگر چیزی در بعضی شهرها با شماره معامله می شود و در بعضی شهرها با وزن یا پیمانه ، ملاک همان شهری است که معامله در آن واقع می شود ؛ مگر این که جنس را در بیشتر شهرها به وزن یا پیمانه بفروشند ، که در این صورت بنا بر احتیاط واجب در هیچ شهری نباید آن را به زیادتر بفروشند .
(مسئله 2238) اگر چیزی را که می فروشد و عوضی را که می گیرد از یک جنس نباشد ، زیادی گرفتن اشکال ندارد ؛ پس اگر سه کیلو برنج را با پنج کیلو گندم معامله کند صحیح است . ولی اگر جنسی را که می فروشد و عوضی را که می گیرد از یک اصل به دست آمده باشند ، باید در معامله زیادی نگیرد ؛ مثلاً اگر سه کیلو ماست بفروشد تا پنج کیلو شیر بگیرد ربا و حرام است . و احتیاط واجب آن است که در معاملة میوة رسیده با میوة نارس نیز زیادی نگیرند .
(مسئله 2239) جو و گندم در ربا یک جنس حساب می شوند ؛ پس اگر سه کیلو گندم بدهد تا چهار کیلو جو بگیرد ربا و حرام است ؛ همچنین اگر مثلاً ده کیلو جو بخرد که سرِ خرمن ده کیلو گندم بدهد ، چون جو را نقد گرفته و بعد از مدتی گندم را می دهد مثل آن است که زیادی گرفته باشد و حرام است .
(مسئله 2240) اگر مسلمان از کافری که در پناه اسلام نیست ربا بگیرد اشکال ندارد .
(مسئله 2241) پدر و فرزند و نیز زن دائمی و شوهر می توانند از یکدیگر ربا بگیرند .
(مسئله 2242) خرید و فروش پولهای غیر هم جنس نظیر معاملة ریال در مقابل دلار یا پوند و یا غیر آن اگر با اضافه باشد اشکال ندارد ؛ همچنین خرید و فروش پول هم جنس با اضافه اگر به قصد فرار از ربای قرضی نباشد و معامله جدی باشد اشکال ندارد .
(مسئله 2243) خرید و فروشی که آمیحته با غش باشد و «غش» آمیختن کالای نامرغوب با کالای مرغوب است به گونه ای که قابل تشخیص نباشد ؛ مانند روغنی که با پیه مخلوط کرده باشند . از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمودند: هرکس با برادر مسلمان خود غش کند خداوند برکت روزی او را می برد و راه معاش او را می بندد و او را به خودش وا می گذارد .
(مسئله 2244) اگر فروشنده قیمت خرید جنس را به مشتری بگوید ، باید تمام
خصوصیات معامله را که به واسطة آنها قیمت مال کم یا زیاد می شود بیان نماید ؛ اگر چه به همان قیمت یا کمتر از آن بفروشد ؛ به عنوان مثال باید بگوید که نقد خریده است یا نسیه .
(مسئله 2245) اگر کالای مرغوب را آمیخته با کالای نامرغوب بفروشد ، چنانچه هنگام معامله آن را مشخص کند _ مثلاً در جایی که روغن را همراه با پیه می فروشد بگوید این روغن را می فروشم _ خریدار می تواند معامله را به هم بزند ؛ ولی اگر آن را به طور کلی بفروشد و معین نکند _ مثلا روغنِ کلی بفروشد ولی روغن همراه با پیه تحویل دهد _ خریدار می تواند آن را پس دهد و روغن خالص مطالبه نماید .