حضرت آیت الله محمد باقر موحدی نجفی
مرجع تقلید شیعه
احکام اموات و مسائل احتضار
اشاره
مسائل محتضر
(مسئله 675) هنگامی که انسان بیم مرگ دارد و یا نشانه های آن را در خود احساس می کند واجب است با شتاب هر چه تمامتر نسبت به پرداخت حقوق مالی و دیگر حقوقی که از طرف پروردگار متعال به ذمه دارد اقدام نماید . پس آن چه از نماز ، روزه ، خمس ، زکات و بدهی های مردم که وقت آن رسیده و می تواند قضا و پرداخت نماید به انجام آن اقدام نماید و آنچه را نقداً نمی تواند انجام دهد به شخص مورد اعتمادی وصیت کند که پس از مرگ او آنها را به بهترین وجهی انجام دهند .
(مسئله 676) واجب است نسبت به چیزهایی که بر ذمه اوست ، یا امانتهایی که در دست اوست اعتراف نماید و بر آن شاهد بگیرد ، تا مطمئن شود که به خوبی حفظ می شود و به صاحبانش مسترد می گردد ، همچنین بر او واجب است که نسبت به توبه و طلب آمرزش و پرداخت کفاراتی که بر گردن دارد سریعا اقدام نماید تا از پیامدهای گناهان خود را رها سازد .
(مسئله 677) مستحب است که انسان به هنگام جان دادن و در همه اوقات به وحدانیت خداوند متعال ، رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، ولایت ائمه اطهار علیه السلام و به همه عقاید حقه شهادت بدهد و همواره آن را به خاطر بسپارد تا در دلش جای بگیرد و گرفتار وسوسه های شیطانی نشود .
(مسئله 678) مستحب است آخرین کلمه ای که بر زبان انسان جاری می شود کلمه طیبه «لا اله الا الله» باشد که بر اساس روایات معتبر چنین شخصی اهل بهشت است .
(مسئله 679) مسلمانی را که در حال احتضار (جان دادن) است و به او «محتضر» می گویند بنا بر احتیاط واجب باید طوری به پشت بخوابانند که کف پاهای او به طرف قبله قرار گیرد ، و اگر خواباندن او به این صورت ممکن نیست ، تا اندازه ممکن به این دستور عمل کنند ، و چنانچه خواباندن او به هیچ وجه ممکن نباشد او را رو به قبله بنشانند ، و اگر آن هم نشود او را به پهلوی راست یا چپ رو به قبله بخوابانند . و بنا بر احتیاط واجب باید تا وقتی که غسل میت تمام نشده او را مثل محتضر رو به قبله بخوابانند . ولی پس از تمام شدن غسل مثل وقتی که بر او نماز خوانده می شود بخوابانند .
(مسئله 680) بنا بر احتیاط واجب رو به قبله کردن محتضر بر هر مسلمان واجب است لکن در صورت امکان از خود او و اگر امکان ندارد از ولیّ او اجازه بگیرند .
(مسئله 681) مستحب است شهادتین و اقرار به ائمه اطهار علیه السلام و سایر عقاید حقّه را به محتضر طوری تلقین کنند که بفهمد ؛ و تا وقت مرگ تکرار نمایند .
(مسئله 682) مستحب است کسی را که سخت جان می دهد _ چنانچه ناراحت نمی شود _ به جایی که نماز می خوانده ببرند ؛ همچنین مستحب است برای راحت شدن محتضر سوره های مبارکه: «یس ، الصّافات ، احزاب» و نیز «آیه الکرسی و آیه 54 از سوره اعراف و سه آیه آخر سوره بقره» بلکه هر چه از قرآن ممکن باشد بر بالین او بخوانند .
(مسئله 683) مستحب است این دعاها را طوری به محتضر تلقین کنند که بفهمد:
أللَّهُمَّ اغْفِرلِیَ الْکَثِیرِ مِنْ مَعَاصیکِ وَ اقْبَلْ مِنِّی الْیَسیرَ مِنْ طَاعَتِکَ ، یَا مَنْ یَقْبَلُ الُیَسیرَ وَ یَعْفُو عَنِ الْکَثِیرِ ، إقْبَلْ مِنِّی الْیَسیرَ وَ اعْفُ عَنِّی الْکَثیرَ ، إنَّکَ أنتَ الْعَفُوُّ الْغَفُورُ ، أللَّهُمَّ ارْحَمْنِی فَإنَّکَ رَحِیمٌ .
(مسئله 684) تنهاگذاشتن محتضر وگذاشتن چیز سنگین روی شکم او و بودن جنب و حائض نزد او و همچنین حرف زدن زیاد و گریه کردن و تنهاگذاشتن زنها نزد او مکروه است .
احکام و آداب میت
(مسئله 685) بعد از مرگ مستحب است دهان ، چشمها و چانة میت را ببندند ، دستها و پاهای او را دراز کنند و پارچه ای را روی او بیندازند ؛ و اگر شب هنگام مرده است در جایی که او را گذاشته اند چراغ روشن کنند ، و برای تشییع جنازة او مؤمنان را خبر کنند و در دفن او شتاب نمایند ؛ ولی اگر یقین به مردن او ندارند باید صبر کنند تا معلوم شود .
(مسئله 686) مستحب است انسان در مرگ خویشان خصوصا در مرگ فرزند صبر کند ، و هر وقت میت را یاد می کند «إنّا للهِ وَ إنّا إلَیهِ رَاجِعُونَ» بگوید ؛ و برای میت قرآن بخواند و سر قبر پدر و مادر از خداوند حاجت بخواهد .
(مسئله 687) جایز نیست انسان در مرگ کسی صورت و بدن خود را بخراشد و به خود لطمه بزند و یا در مرگ فرزند و زوجة خود یقه پاره کند ؛ ولی پاره کردن آن در مرگ پدر و برادر بلکه سایر خویشان مانعی ندارد .
(مسئله 688) اگر مرد در مرگ زن و یا فرزند یقه یا لباس خود را پاره کند ،
یا اگر زن در عزای میت صورت خود را بخراشد به طوری که خون بیاید یا موی خود را بکَند ، بنا بر احتیاط واجب باید ده فقیر را طعام دهد و یا آنها را بپوشاند ؛ و اگر نتواند باید سه روز روزه بگیرد . و چنانچه زن در عزای میت موی خود را بچیند ، بنا بر احتیاط واجب باید شصت فقیر را طعام دهد یا شصت روز روزه بگیرد .
(مسئله 689) احتیاط واجب آن است که در گریة بر میت صدا را خیلی بلند نکنند .
(مسئله 690) «غسل ، حنوط ، کفن ، نماز ، و دفن» هر میت مسلمان غیر از دسته هایی از مسلمین که حکم کافر را دارند _ مانند خوارج ، نواصب و غلات _ بر هر مکلفی واجب است ، و اگر عده ای انجام دهند از دیگران ساقط می شود و چنانچه هیچ کس انجام ندهد همه معصیت کرده اند . و این قبیل واجب را «واجب کفایی» می نامند .
(مسئله 691) اگر انسان یقین یا اطمینان پیدا کند کسی که متهم به بی مبالاتی نیست مشغول کارهای میت شده ، واجب نیست به کارهای میت اقدام کند ؛ ولی اگرشک یا گمان دارد باید اقدام نماید .
(مسئله 692) اگر کسی بداند که غسل یا کفن یا نماز و یا دفن میت را باطل انجام داده اند باید دوباره انجام دهد ؛ ولی اگر شک و یا گمان دارد که درست بوده ، چنانچه کسی که عمل را انجام داده متهم به بی مبالاتی نباشد ، لازم نیست اقدام نماید .
(مسئله 693) اگر میت مسلمان غیر دوازده امامی را هم مذهب او مطابق مذهبش غسل دهد ، اعاده آن لازم نیست .
(مسئله 694) برای غسل ، حنوط ، کفن ، نماز و دفن میت باید از ولیّ او اجازه بگیرند ؛ ولیّ زن در غسل وکفن و دفن ، شوهر اوست ؛ و در غیر این موارد بنا بر احتیاط واجب از همه کسانی که در ارث بردن مقدمند اجازه بگیرند یا یقین به رضایتشان حاصل شود .
(مسئله 695) اگر اجازه گرفتن از ولیّ میت ممکن و میسور نباشد ، لازم نیست از او اجازه بگیرند ؛ ولی چنانچه غفلت شود و بدون اجازة او بر میت نماز بخوانند و او را دفن نمایند ، بنا بر احتیاط نماز را بر قبر او اعاده نمایند .
(مسئله 696) اگر کسی بگوید: «من وصی یا ولی میتم» یا «ولی میت به من اجازه داده که غسل و کفن و دفن میت را انجام دهم» چنانچه به گفته او اطمینان حاصل شود ، و یا میت در دست او و تحت اختیار او باشد و دیگری هم در مقابل او مدعی نباشد ، و یا دو شاهد عادل به درستی گفته او شهادت دهند گفته او قبول است .
(مسئله 697) اگر کسی برای انجام کارهای پس از مرگ خود غیر از ولی فرد دیگری را معین کند ، احتیاط واجب آن است که ولی و آن فرد هر دو اجازه بدهند .
احکام غسل میت
(مسئله 698) واجب است میت مسلمان را _ پس از پاک کردن بدن او از آلودگی و نجاست ظاهری _ سه غسل دهند:
اول: اندکی «سدر» در مقداری آب ریخته و با آن نخست سر و گردن و بعد سمت راست و سپس سمت چپ میت را غسل دهند .
دوم: اندکی کافور در مقداری آب ریخته و دوباره به همان ترتیب میت را غسل دهند .
سوم: با مقداری آب خالص برای بار سوم میت را به همان ترتیب غسل دهند .
(مسئله 699) سدر و کافور باید به اندازه ای باشد که بگویند آب با سدر و کافور مخلوط شده است ، و به اندازه ای هم زیاد نباشد که آب را مضاف نماید .
(مسئله 700) اگر سدر یا کافور و یا هر دو به اندازه کافی پیدا نشود ، بنا بر احتیاط واجب باید به مقداری که دسترسی دارند در آب بریزند ؛ و چنانچه به هیچ وجه یافت نشود یا استعمال آن جایز نباشد _ مثل آنکه غصبی باشد _ باید به جای هر کدام که ممکن نیست میت را با آب خالص غسل بدهند .
(مسئله 701) «غسل میت» مانند «غسل جنابت» است ؛ و احتیاط واجب آن است که تا غسل ترتیبی ممکن است میت را غسل ارتماسی ندهند ؛ و احتیاط مستحب آن است که در غسل ترتیبی هر یک از سه قسمت بدن را در آب فرو نبرند ، بلکه آب را روی آن بریزند .
(مسئله 702) کسی که برای حج احرام بسته است اگر پیش از تمام کردن سعی بین صفا و مروه بمیرد نباید او را با آب کافور غسل دهند ، و به جای آن باید با آب خالص غسلش بدهند ؛ همچنین است اگر در احرام عمره پیش از کوتاه کردن مو یا گرفتن ناخن بمیرد .
(مسئله 703) طفل مسلمان _ گرچه از زنا باشد _ اگر بمیرد غسل او واجب است ؛ ولی غسل و کفن و دفن کافر و اولاد او مطابق آداب اسلامی جایز نیست ؛ و کسی که از کودکی دیوانه بوده و در حال دیوانگی بالغ شده ، چنانچه پدر یا مادر و یا یکی از آنان مسلمان باشند باید او را بعد از مردن غسل داد ؛ و اگر هیچ کدام از آنان مسلمان نباشند غسل دادن او جایز نیست .
(مسئله 704) جنین سقط شده اگر چهار ماه یا بیشتر دارد باید غسل داده شود ؛ و اگر چهار ماه ندارد بنا بر احتیاط واجب او را در پارچه ای بپیچند و بدون غسل
دفن کنند .
(مسئله 705) کسی که میت مسلمان دوازده امامی را غسل می دهد باید مسلمان دوازده امامی و عاقل و بنا بر احتیاط واجب بالغ و دانا به مسائل غسل باشد ، و به قصد قربت میت را غسل دهد ، و در ابتدای غسل دوم و سوم هم نیت غسل را تجدید نماید .
(مسئله 706) زن یا مرد نمی توانند جنس مخالف خود را غسل دهند ، مگر زن و شوهر ؛ گرچه احتیاط مستحب آن است که زن یا شوهر نیز یکدیگر را غسل ندهند . ولی اگر مرد می تواند دختر بچه ای را که سن او بیشتر از سه سال نباشد و زن هم برای غسل دادن او پیدا نشود غسل دهد ؛ زن هم می تواند پسر بچه ای را که سه سال بیشتر ندارد _ چه مرد برای غسل دادن او پیدا شود یا نه _ غسل دهد .
(مسئله 707) اگر برای غسل میت جنس موافق او پیدا نشود ، مرد یا زنهایی که با میت محرمند می توانند از زیر لباس یا چیز دیگری که بدن میت را بپوشاند او را غسل دهند و اگر جنس مخالف محرم هم پیدا نشود ، جنس مخالف نامحرم می تواند میت را از زیر لباس غسل دهد .
(مسئله 708) اگر میت و کسی که او را غسل می دهد هر دو مرد یا هر دو زن و یا با یکدیگر محرم باشند ، جایز است غیر از عورت جاهای دیگر میت برهنه باشد .
(مسئله 709) نگاه کردن به عورت میت حرام است ، و اگر کسی که غسل می دهد نگاه کند معصیت کرده ولی غسل باطل نمی شود . اما در زن و شوهر نگاه کردن اشکال ندارد ، هرچند کراهت دارد ؛ و کراهت در عورت زن شدیدتر است .
(مسئله 710) اگر جایی از بدن میت نجس باشد بنا بر احتیاط واجب باید پیش از آن که آنجا را غسل دهند آب بکشند ؛ و احتیاط مستحب آن است که تمام بدن میت پیش از شروع به غسل پاک باشد .
(مسئله 711) کسی که در حال جنابت یا حیض مرده ، لازم نیست او را غسل جنابت یا حیض دهند ؛ و تنها غسل میت کافی است . همچنین است اگر غسل دیگری به عهدة او بوده باشد .
(مسئله 712) احتیاط واجب آن است که برای غسل دادن میت مزد نگیرند ؛ ولی مزد گرفتن برای کارهای مقدماتی غسل _ مثل شستن بدن و تنظیف میت _ حرام
نیست .
(مسئله 713) اگر برای غسل میت آب پیدا نشود یا استفاده از آن مانع داشته باشد ، بنا بر احتیاط واجب باید به جای هر غسل یک تیمم بدهند و پس از آنکه یک تیمم دیگر هم به جای سه غسل بدهند ؛ و اگر در یکی از سه تیمم قصد مافی الذمه کنند (یعنی نیت کند آنچه را که شرعا بر عهده اوست انجام دهد) تیمم چهارم لازم نیست .
(مسئله 714) کسی که میت را تیمم می دهد باید دست خود را به زمین بزند و به صورت و پشت دستهای میت بکشد ؛ و اگر ممکن باشد احتیاط واجب آن است که دست میت را هم به زمین بزند و به صورت و پشت دستهایش بکشد .
(مسئله 715) شهیدی که در میدان جنگ و در معرکه پیش از آن که به سراغ او بیایند به شهادت رسیده و جان داده باشد غسل و کفن ندارد ، و باید او را با لباسهای خود بدون غسل دفن کنند ؛ چه جنگ در زمان امام علیه السلام و به اذن و اجازه امام علیه السلام باشد ، یا این که برای دفاع از اسلام و کشور اسلامی به شهادت رسیده باشد .
حنوط و احکام آن
(مسئله 716) واجب است پس از غسل به مواضع سجده یعنی: پیشانی ، کف دستها ، سر دو زانو و سر دو انگشت بزرگ پای میت مقداری کافور بمالند ؛ و بنا بر احتیاط به سر بینی میت هم کافور بمالند و نیز مقداری کافور هم روی همین مواضع بگذارند ؛ به این کار در اصطلاح «حنوط» می گویند . و کافوری که برای این کار مصرف می شود باید ساییده و تازه باشد و اگر بر اثر کهنگی عطر آن از بین رفته باشد کافی نیست ؛ و احتیاط واجب آن است که نخست پیشانی میت را حنوط کنند ؛ ولی در اعضای دیگر ترتیب شرط نیست .
(مسئله 717) احتیاط واجب آن است که میت را پیش از کفن کردن حنوط نمایند .
(مسئله 718) زنی که شوهرش مرده و هنوز عدّه اش تمام نشده ، گرچه حرام است خود را خوشبو کند ولی چنانچه بمیرد حنوط او واجب است .
(مسئله 719) احتیاط واجب آن است که میت را با مشک ، عنبر ، عود و عطرهای دیگر خوشبو نکنند ؛ و برای حنوط هم اینها را با کافور مخلوط ننمایند .
(مسئله 720) مستحب است قدری تربت حضرت سیدالشهداء علیه السلام را با کافور مخلوط کنند ؛ ولی نباید از آن کافور به جاهایی که بی احترامی می شود برسانند . همچنین نباید تربت به قدری زیاد باشد که وقتی با کافور مخلوط شد آن را کافور نگویند .
(مسئله 721) مستحب است دو چوب تر و تازه «جریدتین» در قبر همراه میت بگذارند . شایسته است که به جریدتین اهتمام خاصی داده شود ، زیرا در احادیث صحیحه آمده است که تا آن چوبها خشک نشده خداوند حساب و عذاب را از آن میت برمی دارد و بعداً نیز حساب و عقابی بر او نمی شود ، انشاءالله .
امام محمد باقر علیه السلام در مورد حکمت جریده می فرماید: تا هنگامی که آن چوب تر است خداوند عذاب را از میت برمی دارد ، و چون حساب و کتاب در نخستین
ساعت دفن میت می باشد تا هنگامی که مردم از سر قبر برگردند ، و جریدتین برای همین مقرر گشته است و لذا امید است که بعداً نیز به مقتضای رحمت واسعه الهی حساب و کتابی برای او نباشد .
(مسئله 722) کسی که برای حج احرام بسته اگر پیش از تمام کردن سعی بین صفا و مروه بمیرد حنوط کردن او جایز نیست ؛ و نیز اگر در احرام عمره پیش از آن که ناخن بگیرد یا موی خود را کوتاه کند بمیرد ، نباید او را حنوط کنند .
(مسئله 723) در صورتی که نتوان برای غسل و حنوط به اندازه کافی کافور فراهم کرد ، بنا بر احتیاط واجب غسل با کافور را مقدم دارند ؛ و اگر کافور برای هفت موضع کافی نباشد پیشانی را مقدم دارند .
کفن کردن میت و احکام آن
(مسئله 724) میت مسلمان را باید با سه پارچه که آنها را «لنگ ، پیراهن و سرتاسری» می گویند به ترتیب زیر کفن نمایند:
اول: «لنگ» باید از ناف تا زانو اطراف بدن را بپوشاند و بهتر آن است که از سینه تا روی پا برسد و تا ممکن است ترک نشود .
دوم: «پیراهن» باید از سر شانه تا نصف ساق پا تمام بدن را از پشت و رو بپوشاند . و بهتر آن است که تا روی پا برسد .
سوم: «سرتاسری» که باید درازای آن به قدری باشد که بستن دو سر آن ممکن باشد و پهنای آن باید به اندازه ای باشد که یک طرف آن روی طرف دیگر بیاید .
(مسئله 725) احتیاط واجب آن است که هر یک از سه پارچة کفن به قدری نازک نباشد که بدن میت از زیر آن پیدا باشد .
(مسئله 726) اگر وارثان بالغ باشند و اجازه دهند که بیشتر از مقدار واجب کفن را از سهم آنان بردارند اشکال ندارد ؛ و احتیاط واجب آن است که بیشتر از مقدار واجب کفن و همچنین مقداری که احتیاطاً لازم است از سهم وارثی که بالغ نشده برندارند .
(مسئله 727) اگر کسی وصیت کرده باشد که مقدار مستحب کفن را از یک سوم دارایی او فراهم کنند ، یا وصیت کرده باشد که یک سوم دارایی را به مصرف خود او برسانند ولی مصرف آن را معین نکرده باشد ، یا فقط مصرف مقداری از آن را معین کرده باشد ، می توانند مقدار مستحب کفن را از یک سوم دارایی او بردارند .
(مسئله 728) اگر میت وصیت نکرده باشد که کفن را از یک سوم دارایی او
بردارند و بخواهند از اصل دارایی بردارند ، احتیاط واجب آن است که مقدار واجب کفن را به ارزانترین قیمتی که ممکن است تهیه نمایند ؛ ولی اگر ورثه ای که بالغ هستند اجازه دهند از سهم آنان بردارند ، می توان مقداری را که اجازه داده اند از سهم آنان برداشت .
(مسئله 729) فراهم کردن کفن زن _ هر چند بنا بر احتیاط همسر غیر دائم باشد _ به عهدة شوهر اوست ؛ گرچه زن از خود دارایی داشته باشد . همچنین زنی که در عدّة طلاق رجعی مرده ، کفن او بر عهدة شوهرش می باشد .
(مسئله 730) کفن میت بر خویشان او واجب نیست ؛ اگر چه مخارج او در حال زندگی بر آنان واجب باشد .
(مسئله 731) کفن کردن با پارچة غصبی _ هر چند چیز دیگری پیدا نشود _ جایز نیست ؛ و چنانچه کفن میت غصبی باشد و صاحب آن راضی نباشد باید از تنش بیرون آورند ؛ اگر چه او را کفن کرده باشند .
(مسئله 732) کفن کردن میت با چیز نجس و پوست مردار نجس و با پارچة ابریشمی خالص جایز نیست ؛ ولی در حال ناچاری اشکال ندارد . و احتیاط واجب آن است که با پارچة طلا باف یا پارچه ای که از پشم یا موی حیوان حرام گوشت تهیه شده در حال اختیار کفن نکنند .
(مسئله 733) اگر کفن میت به نجاست خود او یا به نجاست دیگری آلوده شود ، باید مقدار نجس را بشویند یا ببرند ؛ ولی چنانچه در قبر گذاشته باشند و شستن آن ممکن نباشد احتیاط آن است که ببرند ؛ بلکه اگر بیرون آوردن میت برای شستن کفن توهین به او باشد بریدن واجب می شود . واگر بریدن و شستن ممکن نیست در صورتی که عوض کردن آن ممکن باشد باید عوض نمایند .
(مسئله 734) اگر کسی که برای حج یا عمره احرام بسته در آن حالت بمیرد ، باید همانند دیگران کفن شود و پوشاندن سر و صورتش اشکال ندارد .
(مسئله 735) مستحب است انسان در حال سلامتی کفن و سدر و کافور خود را تهیه نماید و گاهی آن را باز نماید و به آن نظاره کند . و مستحب است گوشه کفن با تربت امام حسین علیه السلام نوشته شود: فلانی شهادت می دهد که «لا الَهَ إلا الله ، مُحَمَّداً رَسُولُ الله وَ عَلیًّا وَلِیُّ الله» و همچنین «شهادت به ولایت سایر ائمه علیه السلام و دیگر عقاید حقه» اضافه شود .
نماز میت و احکام آن
(مسئله 736) نماز خواندن بر میت مسلمان حتی کودکی که شش سال او تمام شده واجب است ؛ و بنا بر احتیاط واجب بر کودکی که شش سال او تمام نشده ولی
نماز را درک می کرده است نیز خوانده شود ، ولی باید پدر و مادر بچه یا یکی از آنان مسلمان باشند .
(مسئله 737) نماز میت باید بعد از غسل و حنوط و کفن کردن او خوانده شود ؛ و اگر پیش از اینها یا در بین اینها بخوانند ، اگر چه از روی فراموشی یا ندانستن مسئله باشد کافی نیست .
(مسئله 738) شرایطی مانند وضو یا تیمم داشتن ، جنب نبودن ، پاکی بدن و لباس و غصبی نبودن آن که در نمازهای یومیه معتبر می باشد در نماز میت شرط نیست ؛ اگر چه احتیاط مستحب آن است که تمام چیزهایی را که در نمازهای دیگر لازم است رعایت کند و بنا بر احتیاط واجب مبطلات نمازهای دیگر را در وسط نماز میت ترک نماید و عورت خود را هم بپوشاند .
(مسئله 739) کسی که قصد خواندن نماز میت را دارد باید رو به قبله بایستد ، و میت را به پشت در برابر او به گونه ای بخوابانند که سر میت به سمت راست و پاهای او به سمت چپ نمازگزار قرار گیرد .
(مسئله 740) بنا بر احتیاط واجب مکان نمازگزار در نماز میت نباید غصبی و یا از جای میت پست تر یا بلندتر باشد ؛ ولی پستی و بلندی مختصر اشکال ندارد . و نیز نباید میان نمازگزار و میت چیزی مانند پرده و دیوار فاصله شود ؛ ولی اگر میت در تابوت و مانند آن باشد اشکال ندارد .
(مسئله 741) نمازگزار باید از میت دور نباشد ؛ ولی اگر کسی که نماز میت را به جماعت می خواند از میت دور باشد ، چنانچه صفها به یکدیگر متصل باشد اشکال ندارد .
(مسئله 742) نمازگزار باید مقابل میت بایستد ؛ ولی اگر نماز به جماعت خوانده شود و صف جماعت از دو طرف میت بگذرد ، نماز کسانی که مقابل میت نیستند اشکال ندارد .
(مسئله 743) در وقت خواندن نماز باید عورت میت پوشیده باشد ؛ واگر کفن کردن او ممکن نیست باید به هر وسیله دیگر که ممکن است عورت او را بپوشانند .
(مسئله 744) کسی که می خواهد بر میت نماز بخواند باید ایستاده و با قصد قربت نماز را بخواند و هنگام نیت ، میت را معین کند ؛ و چنانچه کسی نباشد که بتواند ایستاده بخواند می توان نشسته به جا آورد .
(مسئله 745) اگر میت وصیت کرده باشد که شخص معینی بر او نماز بخواند احتیاط واجب آن است که آن شخص از ولیّ میت اجازه بگیرد ؛ و بر ولی هم واجب است اجازه دهد .
(مسئله 746) جایز است بر میت چند مرتبه نماز بخوانند ؛ مخصوصا اگر
میت اهل علم و تقوا باشد .
(مسئله 747) اگر از روی عمد و یا فراموشی و یا به جهت عذری میت را بدون نماز دفن کرده باشند و یا پس از دفن معلوم شود نمازی که بر او خوانده اند باطل بوده ، باید تا هنگامی که پیکر او متلاشی نشده نماز را با شرایطی که گفته شد به قبر او بخوانند .
دستور نماز میت
(مسئله 748) نماز میت پنج تکبیر دارد ؛ و اگر نمازگزار پنج تکبیر به این ترتیب بگوید کافی است:
*پس از نیت و گفتن تکبیر اول بگوید: أشْهَدُ أنْ لاإلهَ إلّااللّهُ وَ أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ .
*پس از گفتن دومین تکبیر بگوید: أللّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد .
*پس از گفتن تکبیر سوم بگوید: أللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤمِنینَ وَ الْمُؤمِنات .
*پس از چهارمین تکبیر اگر میت مرد باشد بگوید: أللّهُمَّ اغْفِرْ لِهَذَا الْمَیِّت . و اگر میت زن باشد بگوید: أللّهُمَّ اغْفِرْ لِهَذِهِ الْمَیِّت . و بعد تکبیر پنجم را بگوید .
و بهتر است نمازگزار پنج تکبیر نماز میت را به این ترتیب بگوید:
*پس از نیت و گفتن تکبیر اول بگوید: أشْهَدُ أَنْ لاإلهَ إلّااللّهُ وَحْدَهُ لاشَریکَ لَهُ ، وَ أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ، أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشیراً وَ نَذیراً بَیْنَ یَدَیِ السّاعَةِ .
*پس از دومین تکبیر بگوید: أللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد وَ بارِکْ عَلی مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد ، وَارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّد وَ کَأَفْضَلِ ما صلَّیْتَ وَ بارَکْتَ و َتَرَحَّمْتَ عَلی إبْراهیمَ وَ آلِ إبْراهیمَ إنَّکَ حَمیدٌ مَجیدٌ ، وَ صَلِّ عَلی جَمیعِ الْأَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ وَالشُّهَداءِ وَالصِّدِّیقینَ و َ جَمیعِ عَبادِ اللّهِ الصّالِحینَ .
*پس از تکبیر سوم بگوید: أللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤمِنینَ وَ الْمُؤمِناتِ وَ الْمُسْلِمینَ وَ الْمُسْلِماتِ ألأَحْیاءِ مِنْهُم ْوَالْأَمْواتِ تابِعْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُمْ بِالْخَیْراتِ إنَّکَ مُجیبُ الدَّعَواتِ ، إنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ .
*پس ازچهارمین تکبیر چنانچه میت مرد است بگوید: أللّهُمَّ إنَّ هَذا عَبْدُکَ وَابْنُ عَبْدِکَ وَابْنُ أَمَتِکَ نَزَلَ بِکَ وَ أنتَ خَیْرُ مَنزُولٍ بِه ، أللّهُمَّ إنّا لانَعْلَمُ مِنْهُ إلّا خَیْراً وأَنْتَ أعْلَمُ بِه مِنّا ، أللّهُمَّ إنْ کانَ مُحْسِناً فَزِدْ فی إحْسانِهِ وَ إنْ کانَ مُسیئاً فَتَجاوَزْ عَنْهُ وَ اغْفِرْلَنا وَ لَهُ ، أللّهُمَّ اجْعَلْهُ
عِنْدَکَ فی أعْلی عِلّیینَ وَ اخْلُفْ عَلی أهْلِهِ فِی الْغابِرینَ وَ ارْحَمْهُ بِرَحْمَتِکَ یا أَرْحَمَ الرّاحِمِینَ و بعد تکبیر پنجم را بگوید؛ ولی اگر میت زن است بعد از تکبیر چهارم بگوید: أللّهُمَّ إنَّ هَذِهِ أمَتُکَ وَ ابْنَةُ عَبْدِکَ وَ ابْنَةُ أمَتِکَ نَزَلَتْ بِکَ وَ أنْتَ خَیْرُ مَنْزُول بِه ، أللّهُمَّ إنَّا لانَعْلَمُ مِنْهَا إلَّا خَیْراً وَ أنتَ أعْلَمُ بِهَا مِنَّا ، أللَّهُمَّ إن کَانَتْ مُحْسِنَةً فَزِدْ فِی إحْسَانِهَا وَ إن کَانَت مُسِیئَةً فَتَجَاوَزْ عَنْهَا وَ اغْفِرلَنَا وَ لَهَا أللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عِنْدَکَ فِی أعْلَی عِلِّیِّینَ وَ اخْلُفْ عَلَی أهْلِهَا فِی الْغَابِرینَ وَ ارْحَمْهَا بِرَحْمَتِکَ یا أرْحَمَ الرَّاحِمِینَ . بعد تکبیر پنجم را بگوید .
(مسئله 749) چنانچه میت از منافقین باشد به چهار تکبیر قناعت کند و بعد از تکبیر چهارم به جای دعا به او بگوید: أللَّهُمَّ اخْزِ عَبْدَکَ فِی عِبَادِکَ وَ بِلادِکَ ، أللّهُمَّ أصْلِهِ أشَدَّ نَارِکَ ، أللَّهُمَّ أذِقْهُ حَرَّ عَذَابِکَ فَإنَّهُ کَانَ یُوَالِی أعْدَائَکَ وَ یُعَادِی أوْلِیَائَکَ وَ یُبْغِضُ أهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکَ .
(مسئله 750) اگر میت مستضعف فکری باشد پس از تکبیر چهارم بگوید: أللَّهُمَّ اغْفِر لِلَّذِینَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ ، وَقِهِم عَذَابَ الْجَحِیم . و سپس تکبیر پنجم را بگوید .
(مسئله 751) اگر نمازگزار مذهب میت را نمی داند بعد از تکبیر چهارم بگوید: أللَّهُمَّ إنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أنْتَ أحْیَیْتَهَا وَ أنتَ أمَتَّهَا ، أللَّهُمَّ وَلِّهَا مَاتَوَلَّتْ وَ احْشُرْهَا مَعَ مَنْ أحَبَّتْ ؛ و سپس تکبیر پنجم را بگوید .
(مسئله 752) چنانچه میت بچه باشد پس از تکبیر چهارم بگوید: أللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لأبَوَیْهِ وَ لَنَا سَلَفاً و فَرَطاً و أجراً . و سپس تکبیر پنجم را بگوید .
(مسئله 753) مستحب است نمازگزار پس از تکبیر پنجم بگوید: رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةًً وَ فِی الآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ .
(مسئله 754) بنا بر احتیاط در همه این دعاها معنای آن را قصد کند و تنها حکایت الفاظ نباشد .
(مسئله 755) باید تکبیرها و دعاها را طوری پشت سر هم بخواند که نماز از صورت خود خارج نشود ؛ و علاوه بر آنچه گفته شد خواندن دعاهای دیگر و نیز آیات قرآن جایز می باشد .
(مسئله 756) کسانی که نماز میت را به جماعت می خوانند باید تکبیرها و دعاهای آن را هم بخوانند .
(مسئله 757) اگر کسی دعاها را از حفظ نداشته باشد می تواند از روی کتاب بخواند .
(مسئله 758) اگر دو یا چند میت باشد نمازگزار می تواند برای هرکدام جدا نماز بخواند ، و یا این که بر همه آنها یک نماز بخواند و بعد از تکبیر چهارم ضمیرها را تثنیه یا جمع بیاورد ؛ و در این صورت باید همه جنازه ها را در جلوی نمازگزار مرتب و پهلوی هم بگذارند .
مستحبات نماز میت
(مسئله 759) چند چیز در نماز میت مستحب است:
اول: کسی که نماز میت را می خواند با وضو یا غسل و یا تیمم باشد ، و بنا بر احتیاط مستحب در صورتی تیمم کند که وضو یا غسل ممکن نباشد یا بترسد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند به نماز میت نرسد .
دوم: در صورتی که میت مرد است امام جماعت یا کسی که فرادی به او نماز می خواند مقابل وسط قامت او بایستد ؛ و اگر میت زن است مقابل سینه اش بایستد .
سوم: بدون کفش نماز میت را بخواند .
چهارم: در هر تکبیر دستها را بلند کند .
پنجم: فاصله او با میت به قدری کم باشد که اگر باد لباسش را حرکت دهد به جنازه برسد .
ششم: نماز میت را به جماعت بخواند .
هفتم: امام جماعت تکبیرها و دعاها را بلند بخواند و کسانی که با او نماز می خوانند آهسته بگویند.
هشتم: در جماعت اگر چه مأموم یک نفر باشد پشت سر امام بایستد .
نهم: نمازگزار به میت و مؤمنین زیاد دعا کند .
دهم: پیش از نماز سه مرتبه به قصد رجاء و امید ثواب بگوید: «الصَّلاة» .
یازدهم: نماز را در جایی بخوانند که مردم برای نماز میت بیشتر به آنجا می روند .
دوازدهم: اگر زن حائض نماز میت را به جماعت می خواند در صف جداگانه ای بایستد.
(مسئله 760) خواندن نماز میت در مساجد _ به جز مسجدالحرام _ مکروه است .
دفن میت و احکام آن
(مسئله 761) میت را باید به ترتیبی در قبر قرار داد که سمت راست بدن او روی زمین و سینه و شکم او به طرف قبله قرار گیرد . قبر نیز باید به اندازه ای گود باشد که وقتی میت در آن دفن می شود بوی عفونت آن بیرون نیاید و درندگان هم
نتوانند بدن وی را بیرون آورند ؛ و اگر ترس آن باشد که جانوری بدن او را بیرون آورد باید قبر را با آجر و مانند آن محکم کنند . اگر میت را در تابوت محکم و یا بنای مستحکم قرار دهند بدون این که در دل زمین قرار بگیرد ، کفایت نمی کند ، چون دفن و موارات فی الارض صدق نمی کند .
(مسئله 762) هزینه ی خاکسپاری میت در حد لازم از اصل دارایی میت برداشته می شود ؛ گرچه به تهیه آجر و سیمان یا خریدن قبر نیاز باشد .
(مسئله 763) بنا بر احتیاط واجب دفن مسلمان در قبرستان کافران و دفن کافر در قبرستان مسلمانان جایز نیست ؛ همچنین دفن میت مسلمان در جایی که به او بی حرمتی شود جایز نیست .
(مسئله 764) دفن میت در زمین غصبی و بنا بر احتیاط واجب در زمینی که مانند مسجد برای غیر دفن مردگان وقف شده جایز نیست . همچنین دفن میت در قبر میت دیگر چنانچه موجب نبش قبر شود حرام است ؛ مگر این که قبر اول کهنه شده و میت آن از بین رفته باشد .
(مسئله 765) چیزی که از میت جدا می شود _ اگر چه مو و ناخن یا دندانش باشد _ چنانچه موجب نبش قبر نباشد باید با او دفن شود ، و بنا بر احتیاط در کفن او بگذارند ، ولی اگر موجب نبش قبر شود احتیاط آن است که جدا دفن شود . و نیز ناخن و دندانی که در حال زندگی از انسان جدا می شود مستحب است دفن شود .
(مسئله 766) اگر بچه در رحم مادر بمیرد باید به آسانترین راه او را بیرون آورند ، و چنانچه ناچار شوند او را قطعه قطعه کنند اشکال ندارد ؛ و در صورتی که شوهرش اهل فن باشد باید او بچه را بیرون آورد ؛ وگرنه زنی که اهل فن باشد ، و اگر آن هم ممکن نشود مرد محرمی که اهل فن باشد ، و در غیر این صورت مرد نامحرمی که اهل فن باشد بچه را بیرون آورد ؛ و در صورتی که آن هم ممکن نشود ؛ کسی که اهل فن نباشد می تواند بچه را بیرون آورد .
(مسئله 767) هرگاه مادر بمیرد و بچه در رحم او زنده باشد _ گرچه امید به زنده ماندن طفل نداشته باشند _ باید به وسیله کسانی که در مسئله پیش گفته شد از هر طرفی که بچه سالم بیرون می آید او را بیرون آورند و شکم مادر را بدوزند ؛ ولی اگر بین پهلوی چپ و راست در سالم بودن بچه فرقی نباشد ، احتیاط واجب آن است که او را از پهلوی چپ بیرون آورند .
مستحبات دفن
(مسئله 768) رعایت موارد زیر هنگام دفن میت مستحب است:
1_ به قصد رجاء و امید ثواب قبر را به اندازة قد انسان متوسط گود کنند .
2_ میت را در نزدیکترین قبرستان دفن نمایند ؛ مگر آن که قبرستان دورتر به
دلایلی مانند مدفون بودن افراد صالح در آن یا رفت و آمد بیشتر مردم برای فاتحه خوانی بر قبرستان نزدیکتر فضیلت داشته باشد .
3_ جنازه را در چند متری قبر روی زمین گذارده تا سه بار کم کم نزدیک قبر ببرند ، و در هر مرتبه زمین بگذارند و بردارند و در نوبت چهارم وارد قبر کنند و اگر میت مرد است ، بار سوم طوری او را زمین بگذارند که سر او در طرف پایین قبر قرار گیرد و بار چهارم او را از طرف سر وارد قبر نمایند ؛ و اگر میت زن است ، در مرتبه سوم به طرف قبلة قبر بگذارند و به پهنا وارد قبر کنند و در موقع وارد کردن پارچه ای روی قبر بگیرند .
4_ جنازه را به آرامی از تابوت برگیرند و وارد قبر کنند ، و دعاهایی که دستور داده شده پیش از دفن و هنگام دفن بخوانند .
5_ پس از آن که میت را در لحد گذاشتند گره های کفن را باز کنند و بالشی از خاک فراهم سازند و صورت میت را روی آن بگذارند .
6_ پشت میت را به دیوار قبر تکیه دهند و یا چیزی پشت او بگذارند که میت به پشت برنگردد .
7_ کسی که میت را در قبر می گذارد به قصد رجاء و امید ثواب با طهارت و سر و پا برهنه باشد ، و هنگام بیرون آمدن از قبر از طرف پای میت بیرون آید ، و غیر از خویشان میت افراد دیگر با پشت دست خاک بر قبر بریزند و بگویند: «إنّا للّهِ وإنّا إلَیْهِ راجِعونَ » .
8 _ اگر میت زن است کسانی که با او محرمند او را در قبر بگذارند ؛ و اگر محرمی نباشد خویشاوندانش او را در قبر بگذارند .
9_ هنگامی که قبر را از خاک پر کردند به امید ثواب روی آن آب بپاشند ، و پس از آن کسانی که حاضرند در حالی که انگشتان خود را باز کرده و در خاک روی قبر فرو برده اند هفت بار سوره «قدر» را بخوانند و برای میت طلب آمرزش نمایند و این دعا را بخوانند: «أللَّهُمَّ جَافِ الأرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ أصْعِدْ إلَیْکَ رُوحَهُ وَ لَقِّهِ مِنْکَ رِضْوَاناً وَ أسْکِنْ قَبْرَهُ مِنْ رَحْمَتِکَ مَا تُغْنِیهِ بِهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ» .
10_ پس از رفتن تشییع کنندگان ولیّ میت یا کسی که از طرف او اجازه دارد دعاهایی را که دستور داده شده به میت تلقین کند .
(مسئله 769) مستحب است میت را در جای وسیع دفن کنند و ارتفاع قبر به مقداری باشد که نشستن در آن ممکن باشد .
(مسئله 770) مستحب است صورت میت را باز کرده ، گونه راست او را بر زمین بگذارند و مقداری تربت امام حسین علیه السلام همراه او در قبر بگذارند و احتیاط مستحب آن است که به مقدار یک خشت از آن در مقابل صورتش گذاشته شود .
(مسئله 771) شایسته است که پس از نهادن میت در قبر و پیش از پوشانیدن
قبر شهادتین ، عقاید حقّه و اقرار به امامت فرد فرد ائمه علیه السلام را به او تلقین کند .
(مسئله 772) مستحب است پیش از آن که لحد را بپوشانند دست راست را به شانه راست میت بزنند و دست چپ را به قوت بر شانه چپ او گذاشته ، دهان را نزدیک گوش میت ببرند و به شدت حرکتش دهند و سه مرتبه بگویند: إسْمَعْ إفْهَمْ یَا فُلانَ بْنَ فُلان . و به جای کلمه فلان بن فلان اسم میت و اسم پدرش را بگویند ، مثلا اگر اسم او «حسن» و نام پدرش «محمد» است سه مرتبه بگویند: إسْمَعْ إفْهَمْ یَا حَسَن بْن مُحَمَّد . و پس از آن بگویند:
هَل أنْتَ عَلَی الْعَهْدِ الَّذِی فَارَقْتَنَا عَلَیْهِ مِنْ شَهَادَةِ أنْ لاإلهَ اِلَّااللهُ وَحْدَهُ لاشَریکَ لَهُ وَ أنَّ مُحَمَّداً (صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِه) عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ سَیِّدُ النَّبِیِّینَ وَ خَاتَمُ الْمُرْسَلِینَ وَ أنَّ عَلِیًّا أمیرُالْمُؤْمِنینَ وَ سَیِّدُ الْوَصِیِّینَ و إمَامٌ افْتَرَضَ اللهُ طَاعَتَهُ عَلَی الْعَالَمِینَ وَ أنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ عَلِیَّ بْن الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدَ بْن عَلِیٍّ وَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّد وَ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ وَ عَلِیَّ بْنَ مُوسَی وَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ وَ عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ وَ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ وَ الْقَائِمَ الْحُجَّةَ الْمَهْدِیَّ (صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِمْ) أئِمَّةُ الْمُؤْمِنِینَ وَ حُجَجُ اللهِ عَلَی الْخَلْقِ أجْمَعِینَ وَ أئِمَّتُکَ أئِمَّةُ هُدَی أبْرَارٌ یا فُلانَ بْن فُلان! و به جای فلان بن فلان اسم میت و اسم پدرش را بگویند و سپس بگویند: إذَا أتَاکَ الْمَلَکَانِ الْمُقَرَّبَانِ رَسُولَیْنِ مِنْ عِنْدِ اللهِ (تَبَارَکَ وَ تَعَالَی) وَ سَألاکَ عَنْ رَبِّکَ وَ عَنْ نَبِیِّکَ وَ عَنْ دِینِکَ وَ عَنْ کِتَابِکَ وَ عَنْ قِبْلَتِکَ وَ عَنْ أئِمَّتِکَ فَلا تَخَفْ وَ لاتَحْزَنْ وَ قُلْ فِی جَوَابِهِمَا : أللهُ رَبِّی وَ مُحَمَّدٌ نَبِیِّی وَ الإسْلامُ دِینِی وَ الْقُرآنُ کِتَابِی وَ الْکَعْبُةُ قِبْلَتِی وَ أمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أبِیطَالِبٍ علیه السلام إمَامِی وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ الْمُجْتَبَی إمَامِی وَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ الشَّهِیدُ بِکَرْبَلاءِ علیه السلام إمَامِی وَ عَلِیٌّ زَیْنُ الْعَابِدِین َ علیه السلام إمَامِی وَ مُحَمَّدٌ الْبَاقِرُ علیه السلام إمَامِی وَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ علیه السلام إمَامِی وَ مُوسَی الْکَاظِمُ علیه السلام إمَامِی وَ عَلِیٌّ الرِّضَا علیه السلام إمَامِی وَ مُحَمَّدٌ الْجَوَادُ علیه السلام إمَامِی وَ عَلِیٌّ الْهَادِی علیه السلام إمَامِی وَ الْحَسَنُ الْعَسْکَرِی علیه السلام إمَامِی وَ الْحُجَّةُ الْمُنْتَظَرُ علیه السلام إمَامِی ؛ هؤُلاءِ (صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیِهِم أجْمَعِین) أئِمَّتِی وَ سَادَتِی وَ قَادَتِی وَ شُفَعَائِی ، بِهِم أتَوَلَّی وَ مِنْ أعْدَائِهِم أتَبَرَّءُ فِی الدُّنْیَا وَ الآخِرَةِ . ثُمَّ اعْلَم یَا فُلانَ بْنَ فُلان! و به جای فلان بن فلان اسم میت و پدرش را بگویند و سپس بگویند: إنَّ اللهَ (تَبَارَکَ وَ تَعَالَی) نِعْمَ الرَّبُّ وَ أنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله نِعْمَ الرَّسُولُ وَ أنَّ عَلِیَّ بْنَ أبِیطَالِب علیه السلام وَأوْلادَهُ الْمَعْصُومِینَ ألأئِمَّةَ الإثْنَی عَشَرَ نِعْمَ الأئِمَةُ وَ أنَّ مَاجَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ (صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) حَقّ وَ أنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ و سُؤَالَ مُنْکَر وَ نَکِیر فِی الْقَبْرِ حَقٌ وَ الْبَعْثَ حَقٌّ وَ النُّشُورَ حَقٌّ وَالصِّرَاطَ حَقٌّ
وَ الْمِیزَانَ حَقٌّ وَ تَطَایُرَ الْکُتُبِ حَقٌ وَ أنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ أنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لارَیْبَ فِیهَا وَ أنَّ اللهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ .
پس بگوید: أفْهِمْتَ یا فُلان! و به جای فلان اسم میت را بگوید ؛ پس از آن بگوید: ثَبَّتَکَ اللهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ وَ هَدَاکَ اللهُ إلَی صِراطٍ مُسْتَقِیم عَرَّفَ اللهُ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ أوْلِیَائِکَ فِی مُسْتَقَرٍّ مِنْ رَحْمَتِهِ .
پس بگوید: أللَّهُمَّ جَافِ الأرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ أصْعِدْ بِرُوحِهِ إلَیْکَ وَ لَقِّهِ مِنْکَ بُرْهَاناً ، أللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکْ .
وکسی که تلقین را به میت می خواند باید توجه داشته باشد که اگر میت زن است ضمیرهای مذکر در این دعاها را به صورت ضمیر مؤنث بخواند .
(مسئله 773) مستحب است پس از دفن صاحبان عزا را سرسلامتی دهند ؛ ولی اگر مدتی گذشته است و به این واسطه مصیبت یادشان می آید ترک آن بهتر است .
(مسئله 774) مستحب است تا سه روز برای اهل خانة میت غذا بفرستند و غذا خوردن نزد آنان و در منزلشان مکروه است .
نماز وحشت
(مسئله 775) مستحب است در شب اول قبر دو رکعت نماز به نیت «نماز وحشت» برای میت بخوانند ؛ به این ترتیب که در رکعت اول بعد از «حمد» یک مرتبه «آیت الکرسی» و در رکعت دوم پس از «حمد» ده مرتبه «سوره قدر» را بخوانند و بعد از سلام نماز بگویند: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَابْعَثْ ثَوَابَهَا إلَی قَبْرِ فُلان . به جای کلمه فلان اسم میت را بگویند .
(مسئله 776) نماز وحشت را می توانند در هر موقع از شب اول قبر به جا آورند ؛ ولی بهتر است در اول شب بعد از نماز عشاء خوانده شود .
(مسئله 777) اگر به هر جهت دفن میت به تأخیر افتد باید نماز وحشت را تا شب اول قبر تأخیر اندازند .
حکم بعضی اعضای میت
(مسئله 778) همه احکام میت: از «غسل ، کفن ، حنوط ، نماز و دفن» در سه مورد بر قسمتی از پیکر او نیز باید اجرا شود:
1_ اسکلت استخوانی بدن ، در مواردی چون طعمه حیوانات درنده قرارگرفته
باشد ، اگر اسکلت استخوانی بدن سالم باشد ، بر استخوانهای بدون گوشت باید همه احکام میت اجرا شود ، حتی اگر یکی دو قطعه از استخوانها نیز از بین رفته باشد .
2_ اگر پیکر انسانی کامل باشد همه احکام مرده بر آن اجرا می شود ، اگر چه برخی از عضوهای جانبی آن مثل سر ، دستها و پاها از بین رفته باشد .
3_ نصف کامل بدن برنیمی از بدن یک انسان ، که قلب در آن است ، همه احکام میت جاری می شود ، خواه به طول یا به عرض قطع شده باشد ، به شرط این که اعضای نصف بدن را داشته باشد ، یعنی در برش «عرضی» شامل: سر و دو دست ، و در برش «طولی» شامل: نیمی از سر ، یک دست و یک پا باشد .
(مسئله 779) در مورد نصف بدن که شامل قلب باشد ولی همه اعضای یاد شده را نداشته باشد ، احتیاط واجب است که همه احکام میت اجرا شود .
(مسئله 780) اگر عضوی از بدن میت جدا شده که استخوان در آن هست ، بنا بر احتیاط واجب باید آن را غسل داده در پارچه ای بپیچند ، سپس آن را دفن کنند .
(مسئله 781) اگر قطعه گوشتی از بدن میت جدا شده و استخوان در آن نیست ، احتیاج به غسل ندارد ولی باید آن را دفن کنند و احتیاط مستحب آن است که آن را در پارچه ای بپیچند و سپس دفن کنند .
(مسئله 782) اگر قطعه ای از بدن انسان زنده جدا شود ، احکام میت بر آن جاری نمی شود ، اگر چه استخوان هم داشته باشد ، ولی بهتر است که آن را دفن کنند .
(مسئله 783) بر بچه سقط شده نماز میت مشروعیت ندارد ، پس اگر خلقتش کامل شده و اعضایش رشد کرده باشد ، آن را غسل داده ، حنوط و کفن نموده دفن می کنند .
(مسئله 784) بچه سقط شده ای که چهار ماه در شکم مادر بوده ، ولی خلقتش کامل نشده بنا بر احتیاط واجب او را غسل داده ، در پارچه ای پیچیده ، دفن کنند .
(مسئله 785) بچه سقط شده ای که چهار ماهه نشده و خلقتش کامل نگشته ، احتیاج به غسل و کفن ندارد ، بلکه او را در پارچه ای پیچیده دفن می کنند .
احکام نبش قبر
(مسئله 786) نبش قبر مسلمان یعنی شکافتن قبر او _ هرچند طفل یا دیوانه باشد _ حرام است ؛ ولی اگر بدنش از بین رفته و خاک شده باشد اشکال ندارد .
(مسئله 787) نبش قبور امام زاده ها ، علماء ، شهدا و صلحا _ اگر چه سالها بر آن گذشته باشد _ در صورتی که زیارتگاه باشد حرام است ؛ بلکه اگر زیارتگاه هم نباشد بنا بر احتیاط واجب نباید آن را نبش کرد .
(مسئله 788) در چند مورد شکافتن قبر جایز است ، از جمله:
1_ در صورتی که میت بی غسل یا بی کفن دفن شده باشد ، یا بفهمند غسل او باطل بوده یا به غیر دستور شرع کفن شده است و یا این که او را در قبر رو به قبله نگذاشته اند ؛ ولی چنانچه بر او نماز نخوانده یا نمازی که خوانده اند باطل باشد ، باید نماز را بر قبر او بخوانند و شکافتن قبر جایز نیست .
2_ در صورتی که برای یک مطلب شرعی که اهمیت آن از شکافتن قبر بیشتر است قبر را بشکافند .
3_ در صورتی که برای ثابت شدن حقی بخواهند بدن میت را ببینند .
4_ در صورتی که میت در زمین غصبی دفن شده باشد و مالک زمین راضی نشود که در آنجا بماند .
5_ در صورتی که کفن یا چیز دیگری که با میت دفن شده است غصبی باشد و صاحب آن راضی نشود .
6_ در صورتی که میت را در جایی که بی احترامی به اوست دفن کرده باشند .
7_ در صورتی که بترسند درنده ای بدن میت را پاره کند یا سیل او را ببرد و یا دشمن بیرون آورد .
8 _ در صورتی که بخواهند قسمتی از بدن میت را که با او دفن نشده است دفن کنند ولی احتیاط واجب آن است که آن قسمت از بدن را طوری در قبر بگذارند که بدن میت دیده نشود .
9_ در صورتی که خلاف وصیت میت در جای دیگری دفن شده باشد ؛ اما اگر بدن متلاشی شده و یا نبش قبر موجب بی احترامی به او شود جایز نیست .