آیت الله العظمی سید محمدصادق حسینی روحانی
مرجع تقلید شیعه
احکام اجاره
احکام اجاره
مسأله 2169 - اجاره دهنده وکسى که چیزى را اجاره مى کند باید ، مکلف وعاقل باشند ، وبه اختیار خودشان اجاره دهند ، ونیز باید در مال خود حق تصرف داشته باشند ، پس سفیهى که مال خود را در کارهاى بیهوده مصرف مى کند ، چون حق ندارد در مال خود تصرف نماید اگر چیزى را اجاره کند ، یا اجاره دهد صحیح نیست .
مسأله 2170 - انسان مى تواند از طرف دیگرى وکیل شود ومال او را اجاره دهد .
مسأله 2171 - اگر ولى ، یا قیم بچه مال او را اجاره دهد ، یا خود او را اجیر دیگرى نماید اشکال ندارد . واگر مدتى از زمان بالغ شدن او را جزء مدت اجاره قرار دهد ، بعد از آنکه بچه بالغ شد ، مى تواند بقیه اجاره را بهم بزند یعنى اجازه ندهد ودر این صورت اجاره صحیح نیست .
مسأله 2172 - بچه صغیرى را که ولى ندارد ، بدون اجازه مجتهد نمى شود اجیر کرد . وکسى که به مجتهد دسترسى ندارد ، مى تواند از مؤمن که عادل باشد ، اجازه بگیرد واو را اجیر نماید ،
مسأله 2173 - اجاره دهنده ومستأجر لازم نیست صیغه عربى بخوانند . بلکه اگر مالک به کسى بگوید ، ملک خود را به تو اجاره دادم واو بگوید قبول کردم ، اجاره صحیح است . ونیز اگر حرفى نزنند ومالک به قصد اینکه ملک را اجاره دهد ، آن را به مسأجر واگذار کند واو هم به قصد اجاره کردن بگیرد اجاره صحیح مى باشد .
مسأله 2174 - اگر انسان بدون صیغه خواندن بخواهد براى انجام عملى اجیر شود ، همین که مشغول آن عمل شد اجاره صحیح است .
مسأله 2175 - کسى که نمى تواند حرف بزند ، اگر به اشاره بفهماند که ملک را اجاره داده ، یا اجاره کرده صحیح است .
مسأله 2176 - اگر خانه یا دکان یا اطاق یا آسیاب یا کشتى را اجاره کند وصاحب ملک با او شرط کند که فقط خود او از آن استفاده نماید ، مستأجر نمى تواند آن را به دیگرى اجاره دهد . واگر شرط نکند مى تواند آن را به دیگرى اجاره دهد . ولى اگر بخواهد به زیادتر از مقدارى که اجاره کرده آن را اجاره دهد باید در آن ، کارى مانند تعمیر وسفید کارى انجام داده باشد .
مسأله 2177 - اگر اجیر با انسان شرط کند که فقط براى خود انسان کار کند ، نمى شود او رابه دیگرى اجاره داد واگر شرط نکند ، چنانچه آن را به چیزى که اجرت او قرار داده اجاره دهد ، باید زیادتر نگیرد ، بلکه اگر به چیز دیگرى هم اجاره دهد باید زیادتر نگیرد .
مسأله 2178 - اگر غیر خانه ودکان واطاق وآسیاب وکشتى واجیر ، چیز دیگر مثلا زمین را اجاره کند ومالک با او شرط نکند که فقط خودش از آن استفاده نماید ، اگر چه بیشتر از مقدارى که اجاره کرده آن را اجاره دهد اشکال ندارد .
مسأله 2179 - اگر خانه یا دکانى را مثلا یکساله به صد تومان اجاره کند واز نصف آن خودش استفاده نماید ، مى تواند نصف دیگر آن را به صد تومان اجاره دهد ولى اگر بخواهد نصف آن را به زیادتر از مقدارى که اجاره کرده مثلا به صد وبیست تومان اجاره دهد ، باید در آن ، کارى مانند تعمیر انجام داده باشد .
شرایط مالى که آن را اجاره مى دهند
مسأله 2180 - مالى را که اجاره مى دهند چند شرط دراد : اول - آنکه معین باشد پس اگر بگوید یکى از خانه هاى خود را که اختلاف در صفات دارند اجاره دادم درست نیست ولى اگر در صفات متساوى باشند وقصد یکى معین واقعى نماید یا به نحو کلى در معین معامله کند اجاره درست است . دوم - مستأجر آن را ببیند ، یا کسى که آن را اجاره مى دهد طورى خصوصیات آن را بگوید که کاملا معلوم باشد . سوم - تحویل دادن آن ممکن باشد ، پس اجاره دادن اسبى که فرار کرده باطل است . چهارم - آن مال به واسطه استفاده کردن از بین نرود ، پس اجاره دادن نان ومیوه وخوردنیهاى دیگر صحیح نیست . پنچم - استفاده اى که مال را براى آن ، اجاره داده اند ممکن باشد ، پس اجاره دادن زمین براى زراعت ، در صورتى که آب باران کفایت آن را نکند واز آب نهر هم مشروب نشود ، صحیح نیست . ششم - چیزى راکه اجاره مى دهد مال خود او باشد واگر مال کسى دیگر را اجاره دهد ، در صورتى صحیح است که صاحبش رضایت دهد .
مسأله 2181 - اجاره دادن درخت براى آنکه از میوه اش استفاده کنند اشکال دارد . بلى بعنوان اباحه به عوض صحیح است .
مسأله 2182 - زن مى تواند براى آنکه از شیرش استفاده کنند اجیر شود وچنانچه بعنوان اباحه به عوض باشد خالى از هرگونه اشکال است ، ولازم نیست از شوهر خود اجازه بگیرد ، ولى اگر به واسطه شیر دادن ، حق شوهر از بین برود .بدون اجازه او نمى تواند اجیر شود بنا بر احتیاط .
شرایط استفاده ى مالی که آن را اجاره مى دهند
مسأله 2183 - استفاده اى که مال را براى آن اجاره دهند سه شرط دارد : اول - آنکه حلال باشد ، بنابر این اجاره دادن دکان براى شراب فروشى ، یا نگهدارى شراب وکرایه دادن حیوان براى حمل ونقل شراب باطل است . دوم - اگر چیزى را که اجاره مى دهند چند فائده دارد ، باید فایده اى را که مستأجر باید از آن ببرد معین نمایند مثلا اگر حیوانى را که سوارى مى دهد وبار مى برد اجاره دهند ، باید در موقع اجاره معین کنند که سوارى یا بار برى آن ، مال مستأجر است یا همه فائده هاى آن . سوم - مدت استفاده را معین نمایند واگر مدت معلوم نباشد ولى عمل را معین کنند مثا با خیاط قرار بگذارند که لباس معینى را به طور مخصوصى بدوزد کافى است .
مسأله 2184 - اگر ابتداى مدت اجاره را معین نکنند ، ابتداى آن بعد از خواندن صیغه اجاره است .
مسأله 2185 - اگر خانه اى را مثلا یکساله اجاره دهند وابتداى آن را یک ماه بعد از خواندن صیغه قرار دهند اجاره صحیح است ، اگر چه موقعى که صیغه مى خوانند خانه در اجاره دیگرى باشد .
مسأله 2186 - اگر مدت اجاره را معلوم نکند وبگوید تا هر وقت در خانه نشستى اجاره آن ، ماهى ده تومان است اجاره صحیح نیست .
مسأله 2187 - اگر به مستأجر بگوید خانه را ماهى ده تومان به تو اجاره دادم اجاره باطل است ، واگر بگوید خانه را یک ماهه به ده تومان اجاره دادم وبعد از آن هم هر قدر بنشینى اجاره آن ماهى ده تومان است ، اجاره ماه اول صحیح است .
مسأله 2188 - خانه اى را که غریب وزاوار در آن منزل مى کنند ومعلوم نیست چقدر در آن مى مانند ، اگر قرار بگذارند که مثلا شبى یک تومان بدهند وصاحب خانه راضى شود استفاده از آن خانه اشکال ندارد ، واین معامله را اباحه به عوض مى نامند ، وچنانچه در حین معامله بنا بگذارند تا هر وقت آن استفاده کننده بخواهد بماند ، نمى تواند آنان را از خانه بیرون کند .
مسائل متفرقه اجاره
مسأله 2189 - مالى را که مستأجر بابت اجاره مى دهد باید معلوم باشد پس اگر از چیزهایى است که مثل گندم با وزن معامله مى کنند ، باید وزن آن معلوم باشد واگر از چیزهایى که مثل تخم مرغ با شماره معامله مى کنند باید شماره آن معین باشد واگر مثل است وگوسفند است ، باید ااره دهنده آن را ببیند ، یا مستأجر خصوصیات آن را به او بگوید .
مسأله 2190 - اگر زمینى را براى زراعت جو ، یاگندم اجاره دهد ومال الاجاره را جو ، یا گندم همان زمین قرار دهد اجاره صحیح نیست .
مسأله 2191 - کسى که چیزى را اجاره داده ، تا آن چیز را تحویل ندهد ، حق ندارد اجاره آن را مطالبه کند ، ونیز اگر براى انجام عملى اجیر شده باشد پیش از انجام عمل حق مطالبه اجرت ندارد .
مسأله 2192 - هر گاه چیزى را که اجاره داده تحویل دهد ، اگر چه مستأجر تحویل نگیرد ، یا تحویل بگیرد وتا آخر مدت اجاره از آن استفاده نکند ، باید مال الاجاره آن را بدهد .
مسأله 2193 - اگر انسان اجیر شود که در روز معینى کارى را انجام دهد ودر ان روز براى انجام آن کار حاضر شود ، کسى که او را اجیر کرده اگر چه آن کار را به او مراجعه نکند ، باید اجرت او را بدهد ، مثا اگر خیاطى را در روز معینى براى دختن لباسى اجیر نماید وخیاط در آن روز آماده کار باشد ، اگر چه پارچه را به او ندهد که بدوزد ، باید اجرتش را بدهد چه خیاط بیکار باشد ، چه براى خودش یا دیگرى کار کند .
مسأله 2194 - اگر بعد از تمام شدن مدت اجاره معلوم شود که اجاره باطل بوده ، مستأجر باید مال الاجاره را به مقدار معمول به صاحب ملک بدهد ، مثا اگر خانه اى را یک ساله به صد تومان اجاره کند بعد بفهمد اجاره باطل بورده ، چنانچه اجاره آن خانه معمولا پنچاه تومان است ، باید پنچاه تومان را بدهد واگر دویست تومان است ، باید دویست تومان را بپردازد . ونیز اگر بعد از گذشتن مقدارى از مدت اجاره معلوم شود که اجاره باطل بوده ، باید اجاره آن مدت را به مقدار معمول به صاحب ملک بدهد .
مسأله 2195 - اگر چیزى را که اجاره کرده از بین برود ، چنانچه در نگهدارى آن کوتاهى نکرده ودر استفاده بردن از آن هم زیاده روى ننموده ضامن نیست ، ونیز اگر مثلا پارچه اى را که به خیاط داده از بین برود ، در صورتى که خیاط زیاده روى نکرده ودر نگهدارى ان هم کوتاهى نکرده باشد ، نباید عوض آن را بدهد .
مسأله 2196 - هر گاه صنعتگر چیزى را که گرفته ضایع کند ، ضامن است در صورتى که تجاوز از حد مأذون فیه نمده والا ضامن نیست .
مسأله 2197 - اگر قصاب سر حیوانى را ببرد وآن را حرام کند چه مزد گرفته باشد ، چه مجانى سر بریده باشد ، بید قیمت آن را به صاحبش بدهد .
مسأله 2198 - اگر حیوانى را اجاره کند ومعین نماید که چقدر بار بر آن بگذارد ، چنانچه بیشتر از آن مقدار بار کند وآن حیوان بمیرد یا معیوب شود ضامن است ، ونیز اگر مقدار بار را معین نکرده باشند وبیشتر از معمول بار کند وحیوان تلف شود یا معیوب گردد ضامن مى باشد .
مسأله 2199 - اگر حیوانى را براى بردن بار شکستنى اجاره دهد ، چنانچه آن حیوان بلغزد ، بارم کند وبار را بشکند ، صاحب حیوان ضامن نیست . ولى اگر صاحب حیوان به واسطه زدن ومانند آن کارى کند که حیوان زمین بخورد وبار را بشکند ضامن است .
مسأله 2200 - اگر کسى بچه از را ختنه کند وضررى به آن بچه برسد ، یا بمیرد چنانچه بیشتر از معمول بریده باشد ضامن است .
مسأله 2201 - اگر دکتر بدست خود به مریض دوا بدهد ، یا درد ودواى مریض را به او بگوید ومریض دوا بخورد ، چنانچه در معالجه خطا کند وبه مریض ضررى برسد یا بمیرد ، دکتر ضامن است بلکه اگر فقط بگوید فلان دوا براى فلان مرض فایده دارد وبه واسطه خودرن دوا ضررى به مریض برسد ، یا بمیرد دکتر ضامن است .
مسأله 2202 - هر گاه دکتر به مریض یا ولى او بگوید که اگر ضررى به مریض بسد ضامن نباشد در صورتى که دقت واحتیاط خود را بکند وبه مریض ضررى برسد یا بمیرد ، دکتر ضامن نیست .
مسأله 2203 - مستأجر وکسى که چیزى را اجاره داده ، با رضایت یکدیگر مى توانند معامله را بهم بزنند ، ونیز اگر در اجاره شرط کنند که هر دو یا یکى از آنان حق بهم زدن معامله را داشته باشند ، مى توانند مطابق قرار داد ، اجاره را بهم بزنند .
مسأله 2204 - اگر اجاره دهنده یا مستأجر بفهمد که مغبون شده است ، چنانچه در موقع خواندن صیغه ملتفت نباشد که مغبون است مى تواند اجاره را بهم بزند ، ولى اگر در صیغه اجاره شرط کنند که اگر مغبون هم باشند حق بهم زدن معامله را نداشته باشند ، نمى توانند اجاره را بهم بزنند .
مسأله 2205 - اگر چیزى را اجاره دهد وپیش از آنکه تحویل دهد کسى آن را غصب نماید چنانچه منع غاصب متوجه موجر باشد ونگذارد او تسلیم نماید مستأجر مى تواند اجراه را بهم بزند وچیزى را که به اجاره دهنده داده پس بگیرد ، وچنانچه منع متوجه مستأجر باشد نمى تواند اجاره را بهم بزند ولى اجاره مدتى را که در تصرف غصب کنند ه بوده به میزان معمول از او مى گیرد ، پس اگر حیوانى را یکماهه به ده تومان اجاره نماید وکسى آن را ده روز غصب کند واجاره معمولى ده روز آن پانزده تومان باشد ، مى تواند پانزده تومان را از غصب کننده بگیرد .
مسأله 2206 - اگر چیزى را که اجاره کرده تحویل بگیرد ، وبعد دیگرى آن را غصب کند ، نمیتواند اجاره را بهم بزند وفقط حق دارد کرایه آن چیز را به مقدار معمول از غصب کنند بگیرد .
مسأله 2207 - اگر پیش از آنکه مدت اجاره تمام شود ، ملک را به مستأجر بفروشد ، اجاره بهم نمى خورد . ومستأجر باید مال الاجاره را به فروشنده بدهد . وهمچنین است اگر آن را به دیگرى بفروشد .
مسأله 2208 - ار پیش از ابتداى مدت اجاره ، ملک به طورى خراب شود که هیچ قابل استفاده نباشد ، یا قابل استفاده اى که شرط کرده اند نباشد . اجاره باطل مى شود ، وپولى که مستأجر به صاحب ملک داده باید به او برگردانده شود ، بلکه اگر طورى باشد که بتواند استفاده مختصرى هم از آن ببرد ، مى تواند اجاره را بهم بزند .
مسأله 2209 - اگر ملکى را اجاره کند وبعد از گذشتن مقدارى از مدت اجاره به طورى خراب شود که هیچ قابل استفاده نباشد ، یا قابل استفاده اى که شرط کرده اند نباشد ، اجاره مدتى که باقیمانده باطل مى شود واگر استفاده مختصرى هم بتواند از ان ببرد ، مى تواند اجاره مدت باقیمانده را بهم بزند .
مسأله 2210 - اگر خانه اى را که مثلا دو اطاق دارد اجاره دهد ویک اطاق آن خراب شود ، چنانچه فورا آن را بسازد وهیچ مقدار از استفاده آن از بین نرود اجاره باطل نمى شود ومستأجر هم نمى تواند اجاره را بهم بزند ، ولى اگر ساختن آن بقدرى طول بکشد که مقدارى از استفاده مستأجر از بین برود ، اجاره به آن مقدار باطل مى شود ومستأجر مى تواند اجاره باقیمانده را بهم بزند .
مسأله 2211 - اگر اجاره دهنده یا مستأجر بمیرد اجاره باطل نمى شود ، ولى اگر خانه مال اجاره دهنده نباشد مثلا دیگرى وصیت کرده باشد که تا او زنده است منفعت خانه مال او باشد چنانچه آن خانه را اجاره دهد وپیش از تمام شدن مدت اجاره بمیرد از وقتى که مرده ، اجاره باطل است .
مسأله 2212 - اگر صاحب کار بنا را وکیل کند که براى او عمله بگیرد چنانچه بنا کمتر از مقدارى که از صاحب کار مى گیرد به عمله بدهد ، زیادى آن بر او حرام است وباید آن را به صاحب کار بدهد ، ولى اگر اجیر شود که ساختمان را تمام کند وبراى خود اختیار بگذارد که خودش بسازد ، یا به دیگرى بدهد در صورتى که کمتر از مقدارى که اجیر شده به دیگرى بدهد ، زیادى آن براى او حلال مى باشد .
مسأله 2213 - اگر رنگرز قرار بگذارد که مثلا پارچه را با نیل رنگ کند ، چنانچه با رنگ دیگر رنگ نماید حق ندارد چیزى بگیرد .