آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
مسائل اجتهاد و تقلید
مسئله 1. اسلام، اصولی دارد؛ مانند توحید، نبوت و معاد، و فروعی مانند نماز، روزه و...، و مسلمان باید برپایه دلیلِ هر چند ساده، به اصول دین یقین داشته باشد و تقلید در اصول دین، جایز نیست. احکام ضروری فروع دین؛ مانند واجب بودن نماز، مورد تقلید نیست. در احکام غیر ضروری و موضوعاتی که نیاز به استنباط دارد، باید طبق اجتهاد یا احتیاط و یا تقلید عمل کرد. احتیاط، آن است که اگر کسی یقین دارد عملی حرام نیست؛ بلکه واجب یا مستحب است، آن را انجام دهد و اگر یقین دارد که عملی واجب نیست؛ بلکه حرام یا مکروه است، آن را ترک کند. احتیاط، برای مجتهد و غیر مجتهد، جایز است. کسی که مجتهد نیست و نخواست احتیاط کند، باید از مجتهد واجد شرایط تقلید کند.
مسئله 2. تقلید در احکام، التزام به عمل نمودن به فتوای مجتهد است.
مسئله 3. مرجع تقلید باید مجتهد، زنده، بالغ، عاقل، مرد، شیعه دوازده امامی، حلالزاده و عادل باشد و در فهمیدن احکام خدا از منابع دینی، هیچ مجتهدی از او داناتر (یعنی ماهرتر) نباشد و بنا بر احتیاط لازم، مبتلا به حُبّ دنیا نباشد. جواز تقلید زنان از زن مجتهدی که هیچ مجتهدی از او اعلم نباشد، بعید نیست.
مسئله 4. اجتهاد و اعلم بودن مرجع تقلید، با سه راه ثابت میشود.
یکم. خود انسان، آگاه به فنّ اجتهاد باشد و یقین یا اطمینان حاصل نماید.
دوم. دو مجتهد عادل و اعلمشناس گواهی دهند، در صورتی که دو مجتهد عادل مجتهدشناسِ دیگر، بر خلاف گواهی آنان، شهادت ندهند.
سوم. عدهای از مجتهدان اعلمشناس، اجتهاد و اعلم بودن کسی را تصدیق کنند و از گفته آنان اطمینان حاصل شود.
یادآوری: أ. ثبوت اجتهاد و اعلم بودن مجتهدی به گفته یک عالم خبیر که از قول او اطمینان حاصل میشود، بعید نیست.
ب. گواهی دو عالم عادل مجتهدشناس و نیز گفتۀ یک مجتهدشناس خبیر کافی است. لازم نیست جستجو شود که کسی مخالف است یا نه.
مسئله 5. فتوای مرجع تقلید با دو راه ثابت میشود:
یکم. حصول علم یا اطمینان، با شنیدن از خود مجتهد یا دیدن در رساله؛ یا جواب استفتاء قابل اعتماد؛ یا شنیدن از فرد آگاه و مورد وثوق.
دوم. گواهی دو شاهد عادل.
مسئله 6. در صورت احتمال زوال برخی از شرایط صحت تقلید، یا احتمال عوض شدن فتوای مرجع، میتوان به فتوای سابق او عمل کرد و جستجو لازم نیست؛ چنانچه بعدها ثابت شود که فتوای مرجع تقلید یا شرایط او عوض شده بود، باید نسبت به گذشته، مطابق فتوای جدید یا فتوای مرجع جدید عمل کرد.
مسئله 7. اگر مرجع تقلید در مسئلهای فتوا دهد، مقلّد او نمیتواند به فتوای مجتهد دیگر عمل کند؛ ولی اگر فتوا ندهد، بلکه احتیاط کند، مثل اینکه بگوید «احتیاط، آن است فلان طور عمل شود»، مقلد او میتواند به فتوای مجتهد دیگر -که دیگر مجتهدان از او اعلم نیستند - عمل کند؛ همچنین است اگر مرجع تقلید بگوید «محلّ تأمل» یا «مورد اشکال» است.
مسئله 8. اگر مرجع تقلید در مسئلهای فتوا دهد و پیش از آن یا پس از آن احتیاط کند، مثلاً بفرماید «نماز جمعه در روز جمعه کافی است و احتیاطاً چهار رکعت ظهر را هم بهجا آورد» - که آن را احتیاط مستحب گویند - مقلّد او نمیتواند به فتوای مرجع دیگر عمل کند، مگر آنکه فتوای مرجع دیگر به احتیاطْ نزدیکتر باشد.
مسئله 9. تقلید مجتهد متوفّا در ابتدا جایز نیست؛ ولی بقای بر تقلید میّت، اشکال ندارد و بقای بر تقلید مجتهد میّت باید به فتوای مجتهد مطلق زنده باشد؛ خواه فرد به آن عمل کرده باشد یا نه. اگر مجتهد متوفّا اعلم باشد، بقای بر تقلید او احتیاطاً واجب است و اگر مجتهد زنده اعلم باشد، عدول از مجتهد متوفا به مرجع زنده، واجب است.
مسئله 10. اگر در مسئله به فتوای مرجع تقلیدی عمل کرد و بعد از وفات وی در همان مسئله به فتوای مجتهد مطلق زنده رفتار نمود، دوباره نمیتواندآن را برابر فتوای مرجع متوفّا انجام دهد، مگر آنکه مجتهد مطلقِ زنده، در آن مسئله، فقط احتیاط کرده و مقلّد مدّتی برابر آن عمل کرده باشد؛ در این حال، مقلّد میتواند دوباره به فتوای مرجع متوفّا رفتار کند.
مسئله 11. مقلد باید احکام امورِ مورد ابتلای خود را یاد بگیرد، تا هنگام نیاز مطابق حکم شرعی عمل کند و در این جهت، فرقی میان عبادات و معاملات و شئون عادی نیست.
مسئله 12. هرگاه برای مقلّد مطلبی پیش آید که فتوای مرجع تقلید خود را در آن باره نمیداند، اگر ممکن است، صبر کند تا فتوای مرجع او معلوم شود و اگر صبر ممکن نیست، مانند آنکه در اثنای نماز مسئلهای پدید آمد که حکم آن را نمیداند، در صورت امکان احتیاط، برابر آن عمل نماید و در صورت عدم امکانِ احتیاط، اگر انجام دادن عملْ محذوری ندارد، آن را به پایان برساند، پس از آگاهی به فتوای مرجع، اگر فتوا مخالف عمل بود، باید آن را دوباره انجام دهد.
مسئله 13. اگر کسی فتوای مرجعی را بدون اشتباه برای مقلد او بگوید، چنانچه فتوای آن مرجع عوض شد، لازم نیست به او خبر دهد؛ ولی اگر در نقل فتوا اشتباه کند، در صورت امکان، لازم است مقلّد را آگاه کند. البته وجوب تعلیمِ جاهل نسبت به مرجع و ناقل فتوا و عالِم دیگر، محفوظ است.
مسئله 14. اگر کسی بدون تقلید، اعمال دینی را انجام دهد، در صورتی میتواند به آنها اکتفا کند که بفهمد مطابق با واقع یا موافق احتیاط یا مطابق فتوای مرجعی بوده که وقت عمل لازم بود طبق فتوای او عمل کند؛ یا اکنون لازم است موافق با آن عمل نماید.