آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
نجاسات
مسئله 84. یازده چیز نجس است: 1. ادرار. 2. مدفوع. 3. منی. 4.مردار. 5. خون. 6 و 7. سگ و خوک. 8. کافر غیر کتابی. 9. شراب و مایعات مست کننده دیگر. 10. فقّاع (آبجو). 11. عرق شتر نجاستخوار.
1 و 2. ادرار و مدفوع
مسئله 85. ادرار و مدفوع انسان و هر حیوان حرامگوشتی که خون جهنده دارد - یعنی اگر رگ آن را ببرند، خون از آن میجهد - نجس است؛ ولی فضلۀحیوانهای کوچکی مثل پشه و مگس که گوشت ندارند، پاک است.
مسئله 86. فضله پرندگان حرامگوشت نجس است.
مسئله 87. ادرار و مدفوع حیوان حلالگوشت پاک است، مگر در این موارد: 1. ادرار و مدفوع حیوان نجاستخوار. 2. ادرار و مدفوع حیوانی که کسی با آن نزدیکی کرده است. 3. ادرار و مدفوع گوسفندی که استخوان آن از خوردن شیر خوک، محکم شده است.
3. منی
مسئله 88. منی انسان و هر حیوانی که خون جهنده دارد، نجس است.
4. مردار
مسئله 89. مردار انسان و هر حیوانی که خون جهنده دارد - یعنی اگر رگ حیوان را ببرند، خون از آن جستن میکند - نجس است؛ چه خودش مرده باشد؛ یا به غیر دستور شرعی کشته شود. ماهی، چون خون جهنده ندارد، اگرچه در آب بمیرد، پاک است.
مسئله 90. اجزایی از بدن مردار - مانند پشم، مو، کرک، استخوان، دندان و ناخن - که روح ندارد، پاک است، مگر از سگ و خوک که نجساند.
مسئله 91. اجزایی که روح دارند - مانند گوشت و پوست - اگر از بدن انسان یا حیوانِ زنده که خون جهنده دارد جدا شوند، نجساند، هرچند آن حیوان پاک باشد.
مسئله 92. پوستهای مختصر لب و جاهای دیگر بدن که زمان افتادنشان رسیده، اگرچه آنها را بکنند پاکاند و بنا بر احتیاط واجب، از پوستی که موقع افتادنش نرسیده که کنده شود، اجتناب کنند.
مسئله 93. تخم مرغی که از شکم مرغ مرده بیرون میآید، اگر پوست روی آن سفت شده باشد، پاک است؛ ولی ظاهر آن را باید آب کشید.
مسئله 94. اگر برّه و بزغاله بمیرند، پنیرمایهای که در شیردان آنها قرار دارد، پاک است؛ ولی ظاهر آن را باید با آب پاک کرد.
مسئله 95. داروی روان، عطر، روغن، کره، واکس و صابون که از کشورهای غیر اسلامی وارد میشوند، اگر کسی به نجاست آنها یقین نداشته باشد، پاک هستند.
مسئله 96. گوشت، پوست، پیه و چرمی که در بازار مسلمانان فروخته میشوند، پاکاند؛ همچنین است اگر یکی از اینها در دست مسلمان باشد؛ ولی اگر بدانند آن مسلمان از کافر گرفته و بررسی نکرده که از حیوانی است که به دستور شرع کشته شده یا نه، هرچند محکوم به نجاست نیست، خوردن و نماز گزاردن در آن جایز نیست.
5. خون
مسئله 97. خون انسان و هر حیوانی که خون جهنده دارد - یعنی اگر رگ آن را ببرند، خون از آن جستن میکند - نجس است، پس خون حیوانی مانند ماهی و پشه که جهنده نیست، پاک است.
مسئله 98. اگر حیوان حلالگوشت را به دستور شرعی بکشند و خون آن به مقدار معمول بیرون آید، خونی که در بدنش میماند، پاک است؛ ولی چنانچه به جهاتی مانند نفس کشیدن حیوان یا قرار گرفتن سر حیوان در جای بلندی، خون به بدن حیوان برگردد، آن خون نجس است.
مسئله 99. خونی که در تخم مرغ است، خوردن آن حرام، و بنا بر احتیاط واجب، نجس است.
مسئله 100. خونی که گاهی هنگام دوشیدن شیر دیده میشود، نجس است و شیر را نجس میکند.
مسئله 101. خونی که از لای دندانها، لثه یا جاهای دیگر دهان بیرون میآید، نجس و فرو بردن آن حرام است؛ اما اگر با مخلوط شدن به آب دهان از بین برود، بنا بر احتیاط، فرو نبرند.
مسئله 102. خونی که زیر ناخن یا زیر پوست بر اثر کوبیده شدن منجمد میشود، اگر به گونهای باشد که دیگر به آن خون نگویند، پاک است و اگر به آن خون بگویند، در صورتی که ناخن کنار رود یا پوست سوراخشده ظاهر شود، اگر مشقت ندارد، باید برای وضو و غسل خون را بیرون آورند و چنانچه مشقّت دارد، باید اطراف آن را به گونهای که نجاست بیشتر نشود، بشویند و چیزی مانند پارچه بر آن بگذارند و روی آن دست تر بکشند.
مسئله 103. اگر معلوم نباشد آنچه زیر ناخن یا پوست منجمدشده خون است یا گوشت، که بر اثر کوبیده شدن به آن حالت درآمده، پاک است.
مسئله 104. اگر هنگام جوشیدن غذا ذرّهای خون در آن بیفتد، همه غذا و ظرف آن نجس میشود و جوشیدن و حرارت و آتش، پاککننده نیست.
مسئله 105. زردابهای که در حال بهبودی زخم در اطراف آن پیدا میشود، اگر مخلوط بودن آن با خون، معلوم نباشد، پاک است و چنانچه خون یا مخلوط به خون به صورت پوست درآید، پاک است.
6 و 7 . سگ و خوک
مسئله 106. سگ و خوکی که در خشکی زندگی میکنند حتّی مو، استخوان، پنجه، ناخن و رطوبتهای آنها نجس است؛ ولی سگ و خوک دریایی پاکاند.
مسئله 107. هر حیوانی که از جفتگیری حیوان نجس با حیوان پاک یا نجس دیگری، متولّد شود، در صورتی که نام حیوان نجس را نداشته باشد، پاک است، هرچند نام حیوان پاک را نداشته باشد.
8. کافر
مسئله 108. کسی که منکر خداست، یا برای خدا شریک قرار میدهد، یا پیامبری حضرت خاتم الانبیاء محمّد بن عبدالله صلیاللهعلیهوآله را قبول ندارد یا در یکی از اینها تردید داشته باشد، کافر و نجس است؛ همچنین کسی که یکی از ضروریّات دین اسلام را (مانند نماز و روزه) با علم به اینکه ضروری دین است، انکار کند و انکار آن، به انکار خدا یا توحید یا نبوّت بازگردد، نجس است و اگر نداند، به احتیاط مستحب باید از او اجتناب کرد.
مسئله 109. کسی که به خدا و رسول گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآله ایمان آورد، اما دچار وسوسههایی میشود و برای رفع آن به مطالعه و تحقیق میپردازد، پاک است و این وسوسهها به اصل ایمان او ضرری نمیزند.
مسئله 110. همه بدن کافر، حتی مو و ناخن و رطوبتهای او، نجس است؛ [مگر] اهل کتاب که ذاتاً پاک¬اند و اگر بر اثر آلوده شدن به چیزهای نجس، متنجس شوند با تطهیر پاک می¬شوند.
مسئله 111. اگر پدر، مادر و جدّ کودک نابالغ کافر باشند، آن کودک هم در صورت تمییز و اظهار کفر نجس است و اگر یکی از آنان مسلمان باشد، کودک پاک است.
مسئله 112. کسی که معلوم نیست مسلمان است یا نه و سابقه وی نیز معلوم نباشد، پاک است؛ ولی احکام دیگر مسلمانان را ندارد؛ مثلاً نمیتواند با مسلمان ازدواج کند و نباید در قبرستان مسلمانان دفن شود.
مسئله 113. اگر مسلمانی به یکی از دوازده امام معصوم: دشنام دهد، یا با آنان دشمنی داشته باشد، نجس است.
9. شراب
مسئله 114. شراب و هر مایع مستیآور نجس است، هرچند آن را به صورت جامد درآورند؛ ولی اگر چیزی مانند بنگ و حشیش، جامد باشد، اگرچه آن را به صورت مایع درآورند، پاک است.
مسئله 115. الکلهایی که نوشیدنی نیستند - مانند الکل صنعتی که آن را برای رنگ کردن در، میز، صندلی و مانند اینها به کار میبرند و الکل طبی که فقط کاربرد پزشکی دارد - اگر کسی نداند از مایع مستکننده گرفته شده یا نه، پاک است؛ همچنین ادکلن، عطر، مواد شوینده، برخی از داروها و مواد صنعتی دیگر که از الکل طبی یا صنعتی تولید میشود، پاک است.
مسئله 116. اگر انگور و آب انگور به خودی خود یا با حرارت آتش جوش بیاید و دو سوم آن نرود، هرچند خوردن آن حرام است؛ ولی نجس نیست، مگر معلوم شود مستکننده است.
مسئله 117. خرما، مویز، کشمش و آب آنها اگر جوش بیایند، - یا در غذا ریخته شده و بجوشند، پاک و خوردن آنها حلال است.
10. فقّاع
مسئله 118. فقّاع - شرابی است که از جو گرفته میشود و به آن آبجو میگویند - حرام و نجس است؛ ولی آبی که به دستور پزشک، برای خواص طبّی از جو میگیرند و به آن «ماء الشّعیر» میگویند، پاک است.
11. عرق شتر نجاست خوار
مسئله 119. عرق شتر نجاستخوار، نجس است؛ ولی اگر حیواناتی دیگر نجاستخوار شوند، از عرق آنها اجتناب لازم نیست، هرچند ترجیح دارد.
عرق جُنُب از حرام
مسئله 120. عرق جنب از حرام، نجس نیست؛ ولی به احتیاط واجب با بدن یا لباسی که به آن آلوده شده، نماز نگزارند.
مسئله 121. موارد جنابت از حرام بدین شرحاند: زنا؛ لواط؛ نزدیکی کردن با حیوانات؛ استمناء. منظور از عرق، عرقی است که در حال نزدیکی یا پس از آن و پیش از غسل کردن، از بدن جنب بیرون آید.
مسئله 122. اگر انسان در موقعی که نزدیکی با زن حرام است - مثلاً در روزۀماه رمضان یا در حال عادت ماهانه - با زن خود نزدیکی کند، بنا بر احتیاط واجب باید از عرق خود در نماز اجتناب کند.
مسئله 123. اگر جنب از حرام، بر اثر تنگی وقت، به جای غسل، تیمّم نماید و پس از تیمّم و خواندن نماز عرق کند، بنا بر احتیاط واجب باید از عرق خود در نماز آینده اجتناب ورزد؛ ولی اگر برای عذر دیگر تیمّم کند، اجتناب لازم نیست.
مسئله 124. اگر کسی از حرام جنب شود و پس از آن با حلال خود نزدیکی کند، بنا بر احتیاط واجب باید از عرق خود در نماز اجتناب کند؛ ولی اگر نخست با حلال خود نزدیکی کند یا بر اثر احتلام جنب شود و سپس آمیزش حرام انجام دهد، عرق او وجوب اجتناب ندارد.
راه ثابت شدن نجاست
مسئله 125. نجاست چیزی از سه راه ثابت میشود:1. خود شخص یقین یا اطمینان کند چیزی نجس است و اگر گمان داشته باشد که چیزی نجس است، لازم نیست از آن اجتناب کند، بنابراین در برخی اماکن عمومی، مانند غذاخوریهایی که برخی افراد پاکی و نجسی را مراعات نمیکنند و در آنجا غذا میخورند، اگر انسان به نجاست غذایی که برای او آوردهاند یقین نداشته باشد، میتواند در آنجا غذا بخورد. 2. کسی که چیزی در اختیار اوست، بگوید آن چیز نجس است؛ مثلاً همسر انسان، صاحبخانه، خدمتکار، فروشنده یا ... بگوید ظرف یا چیز دیگری که در اختیار اوست، نجس است. 3. دو مرد عادل بگویند فلان چیز نجس است؛ نیز اگر یک عادل بگوید چیزی نجس است، بنا بر احتیاط واجب باید از آن، پرهیز کرد.
مسئله 126. اگر با ندانستن مسئله، نجس بودن و پاک بودن چیزی را نداند - برای مثال نداند عرق جنب از حرام یا فضله موش پاک است یا نه - باید حکم مسئله را بپرسد؛ ولی اگر با اینکه مسئله را میداند، در پاکی چیزی شک کند - مثلاً شک کند آن چیز خون است یا نه؛ یا نداند که خونِ پشه است یا خون انسان - آن چیز پاک است.
مسئله 127. چیز نجسی که انسان شک دارد پاک شده یا نه، نجس است و چیز پاک را اگر شک کند نجس شده یا نه، پاک است و اگر هم بتواند نجس بودن یا پاک بودن آن را با مقداری جستوجو بفهمد، لازم نیست تحقیق و پرسوجو کند.
مسئله 128. اگر بداند یکی از دو ظرف یا دو لباسی که از هر دوی آنها استفاده میکند، نجس شده و نداند کدام است، باید از هر دو پرهیز کند، بلکه اگر مثلاً نمیداند لباس خودش نجس شده یا لباسی که مال دیگری است و او از آن هیچ استفاده نمیکند، باز هم به احتیاط از لباس خودش پرهیز کند، اگرچه لازم نیست.
راه نجس شدن چیزهای پاک
مسئله 129. اگر چیز پاک به چیز نجس برسد و هر دو یا یکی از آنها به گونهای تر باشد که تری یکی به دیگری برسد، چیز پاک نجس میشود و چنانچه تری به قدری کم باشد که به دیگری نرسد، چیزی که پاک بوده، نجس نمیشود.
مسئله 130. اگر چیز پاکی به چیز نجس برسد و انسان شک کند که هر دو یا یکی از آنها تر بوده یا نه، آن چیز پاک نجس نمیشود.
مسئله 131. دو چیزی که انسان نمیداند کدام پاک و کدام نجس است، اگر چیز پاکی با رطوبت به یکی از آنها برسد، نجس نمیشود؛ ولی اگر یکی از آنها پیشتر نجس بوده و انسان نداند پاک شده یا نه، چنانچه چیز پاکی با رطوبت به همان یکی برسد، نجس میشود.
مسئله 132. زمین و پارچه و مانند اینها، اگر رطوبت داشته باشد، هر قسمتی که نجاست به آن برسد، نجس میشود و جاهای دیگر آن پاک است؛ همچنین است خیار، خربزه و مانند اینها که دارای رطوبتاند.
مسئله 133. هرگاه شیره، روغن و مانند آن، روان باشد، با نجس شدن یک جزء، تمام آن نجس میشود؛ ولی اگر روان نباشد، تمام آن نجس نمیشود، بلکه فقط محل برخوردْ نجس میشود و بقیّه آن، پاک است.
مسئله 134. اگر مگس یا حیوانی مانند آن، روی چیز نجسی بنشیند که تر است و سپس روی چیز پاکی که آن هم تر است، بنشیند، چنانچه انسان بداند نجاست همراه آن از بین نرفته، چیز پاک نجس میشود و اگر نداند، پاک است.
مسئله 135. اگر جایی از بدن که عرق دارد، نجس شود و عرق نجسشده از آنجا به جای دیگر برسد، هرجا که عرق به آن رسیده، نجس میشود و هرجا که عرق به آن نرسیده، پاک است.
مسئله 136. خلطی که از بینی یا گلو میآید، اگر خون داشته باشد و روان نباشد، جایی که خون دارد، نجس و بقیه آن پاک است، پس اگر به بیرون دهان یا بینی برسد، قسمتی که انسان یقین دارد جای نجس خلط به آن رسیده، نجس است و محلی که شک دارد جای نجس به آن رسیده یا نه، پاک است.
مسئله 137. اگر ظرفی که آب دارد و ته آن سوراخ است، روی زمین نجس قرار گیرد، چنانچه آبِ برون رفت آن، به گونهای زیر آن جمع شود که با آب ظرف، یکی حساب شود، آب ظرف نجس میشود و چنانچه آبی که از زیر آن خارج میشود، در زمین فرو رود یا به گونهای جاری شود که با آب داخل آن یکی حساب نشود، آب ظرفْ نجس نمیشود.
مسئله 138. اگر چیزی در داخل بدن باشد و به نجاست برسد و پس از بیرون آمدن آلوده نباشد، پاک است و چنانچه چیزی از بیرون داخل بدن شود و به نجاست برسد، بنا بر احتیاط واجب نجس است، هرچند پس از بیرون آمدن، آلوده به نجاست نباشد، پس اگر اسباب اماله یا آب آن، در مخرج مدفوع وارد شود، یا سوزن، چاقو و مانند اینها در بدن فرو رود و در درون با نجس برخورد کنند، احتیاط واجب نجس بودن آنهاست، هرچند پس از بیرون آمدن، به نجاست آلوده نباشند؛ همچنین است آب دهان و بینی، اگر در داخل به خون برسد و پس از بیرون آمدن به خون آلوده نباشد.
احکام نجاسات
نجس کردن قرآن
مسئله 139. نجس کردن خط و ورق قرآن حرام است و اگر نجس شود، باید فوراً آن را با آب پاک کرد.
مسئله 140. نجس کردن جلد قرآن، در صورتی که بیاحترامی به قرآن باشد، حرام است و باید آن را با آب پاک کرد.
مسئله 141. گذاشتن قرآن روی عین نجس - مانند خون و مردار - اگرچه آن عین نجس خشک باشد، حرام است و برداشتن قرآن از روی آن، واجب است.
مسئله 142. نوشتن قرآن با مرکّب نجس، اگرچه یک حرف آن باشد، حرام است و اگر نوشته شود و پاک کردن آن ممکن نباشد، باید آن را با تراشیدن و مانند آن از بین برد.
مسئله 143. دادن قرآن به هر کسی که مستلزم اهانت و تنجیس قرآن باشد، حرام است و این حکم به کافر اختصاص ندارد، بنابراین دادن قرآن به دست مسلمانی که مقیّد به طهارت و نجاست نیست، اگر موجب اهانت و تنجیس قرآن شود، حرام است و اگر دادن قرآن به محقق و پژوهشگرِ کافری برای مطالعه آیات و تأمل کردن در آن و سنجیدن با کتابهای آسمانی دیگر، مستلزم هتک و اهانت به قرآن و تنجیس آن نباشد، جایز است.
مسئله 144. اگر ورق قرآن یا چیزی که احترام آن لازم است - مثل کاغذی که اسم خدا یا پیغمبر صلیاللهعلیهوآله یا امام علیهالسلام بر آن نوشته شده - در چاه فاضلاب بیفتد، بیرون آوردن و آب کشیدن آن واجب است، اگرچه هزینه داشته باشد و اگر بیرون آوردن آن ممکن نباشد، باید برای تخلیه به آنجا نروند تا یقین کنند آن ورق از بین رفته است؛ نیز اگر تربت حضرت سید الشهداء علیهالسلام در چاه فاضلاب بیفتد و بیرون آوردن آن ممکن نباشد، باید تا وقتی که یقین نکردهاند که به کلّی از بین رفته، برای تخلیه به آن مکان نروند.
خوردن و آشامیدن چیز نجس و خرید و فروش و عاریه دادن آن
مسئله 145. خوردن و آشامیدن چیز نجس، حرام است؛ نیز خورانیدن عین نجس به اطفال، اگر ضرر داشته باشد، حرام است، بلکه چنانچه ضرر هم نداشته باشد، بنا بر احتیاط واجب باید از آن خودداری کرد. خورانیدن غذاهای نجسشده به طفل بنا بر احتیاط جایز نیست.
مسئله 146. اگر کسی ببیند دیگری چیز نجسشدهای را میخورد یا با لباس نجسشده نماز میخواند، لازم نیست به او بگوید.
مسئله 147. چنانچه میزبان در بین غذا خوردن، بفهمد غذا نجس شده است، باید به مهمانان خبر دهد؛ اما اگر یکی از مهمانان بفهمد، لازم نیست به دیگران خبر دهد؛ ولی چنانچه به گونهای با آنان معاشرت دارد که میداند با نگفتن، خود او هم نجس میشود، باید پس از غذا به آنان بگوید تا دهان را آب بکشند.
مسئله 148. فروختن و عاریه دادن چیز نجسشده که میشود آن را آب کشید، اگر نجس بودن آن را به خریدار یا عاریهگیر نگویند، اشکال ندارد؛ ولی چنانچه کسی بداند که خریدار یا عاریهگیرنده، آن را در کارهایی که مشروط به طهارت است - مانند خوردن و آشامیدن - بهکار میگیرد، باید نجاستش را به او بگویند.
مسئله 149. اگر چیزی را که عاریه کرده نجس شود، چنانچه بداند که صاحبش آن را در کارهایی که مشروط به طهارت است - مانند خوردن و آشامیدن - بهکار میگیرد، واجب است به او بگوید.
مسئله 150. اگر جایی از خانه یا فرش کسی نجس شده باشد و ببیند بدن یا لباس یا چیز دیگر کسانی که وارد خانۀاو میشوند، با رطوبت به جای نجس رسیده است، لازم است احتیاطاً به آنان بگوید.
مسئله 151. بچه ممیّزی که خوب و بد را میفهمد، اگر تکلیفش هم نزد یک است، چنانچه دربارۀچیزی که در اختیار اوست بگوید پاک است، میتوان قبول کرد، هرچند احتیاط عدم قبول است و اگر دربارۀچیزی که در اختیار اوست بگوید نجس است، به احتیاط واجب از آن اجتناب شود.