آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
موارد واجب نبودن روزه
1. مسافران
مسئله 1798. مسافری که نمازهای چهار رکعتی را باید دو رکعت بهجا آورد، نمیتواند روزه بگیرد و در جایی که باید نمازهای چهار رکعتی را تمام بهجا آورد - مانند آن که شغل او مسافرت یا سفر او معصیت است، یا در محلی قصد ماندن ده روز کرده - باید روزه بگیرد.
مسئله 1799. قانون کلّی این است که هرجا نماز شکسته باشد، روزه باطل است، جز در سه مورد: 1. کسی که بعد از ظهر و پیش از اقامۀ نماز، از وطن یا محل اقامت خود به سفر غیرشغلی رود، روزۀ او صحیح؛ ولی نمازش در سفر شکسته است. 2. مسافری که بعد از ظهر به وطن یا محل اقامت خود برسد، هرچند قبلاً چیزی نخورده باشد، نمیتواند روزه بگیرد؛ ولی نماز او تمام است. 3. مسافر در مکانهای مقدس چهارگانۀ مسجد حرام، مسجد نبی صلیاللهعلیهوآله ، مسجد جامع کوفه و حائر امام حسین علیهالسلام بین قصر و اتمام مخیّر است؛ ولی نمیتواند روزۀ واجب بگیرد. البته در مدینه اگر مسافر حاجتی دارد، میتواند سه روز روزۀ مستحبی بگیرد و افضل این است که چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه باشد.
مسئله 1800. مسافری که نداند روزه در سفر باطل است و جهل او تا پایان روز باقی باشد و روزه بگیرد، روزۀ او صحیح است؛ ولی اگر در بین روز، حتی یک لحظه مانده به غروب، بفهمد که روزۀ مسافر مشروع نیست، روزه او باطل است.
مسئله 1801. مسافری که فراموش کند که در ماه رمضان، روزه در سفر باطل است و قصد روزه کند، روزۀ او صحیح نیست.
مسئله 1802. مسافرت در ماه رمضان برای انجام دادن کارهای مورد نیاز، اشکالی ندارد. چنانچه برای فرار از روزه در شرایط سخت باشد، کراهت دارد و اگر پس از روز 23 ماه رمضان باشد، کراهتش کمتر است.
مسئله 1803. کسی که در شب ماه رمضان قصد سفر کرده و پیش از طلوع فجر یا پیش از ظهر حرکت کرده، روزه را بعد از حد ترخّص افطار میکند؛ چنانچه بعد از ظهر به سفر رفت، باید روزه بگیرد.
مسئله 1804. کسی که در شب ماه رمضان قصد سفر نداشته و روز تصمیم به سفر گرفت و پیش از ظهر حرکت کرد، بعد از حدّ ترخّص مخیّر است که افطار کند یا نه؛ ولی اگر بعد از ظهر حرکت کند، باید روزه بگیرد.
مسئله 1805. کسی که شب قصد سفر کرده و صبح آماده سفر شد، اما بر اثر مانعی حرکتش تا بعد از ظهر به تأخیر افتاد، به احتیاط واجب روزۀ آن روز و قضای آن را بگیرد.
مسئله 1806. مسافری که پیش از ظهر به وطن خود یا به جایی رسیده که قصد دارد ده روز در آنجا بماند و چیزی که روزه را باطل میکند انجام نداده، باید با نیّت روزه بگیرد.
مسئله 1807. کسی که پیش از ظهر ماه رمضان به سفر غیرشغلی میرود، باید روزه را پس از حدّ ترخّص افطار کند و اگر بعد از ظهر به سفر رود، باید روزه را ادامه دهد.
مسئله 1808. کسی که پیش از ظهر برای سفر غیرشغلی از شهر خارج شده؛ ولی بر اثر موانع در محدودۀ شهر معطّل شده و تا رسیدن به حدّ ترخص، اذان ظهر را گفتند و او بعد از ظهر از حد ترخص خارج شده، روزۀ او افطار شده است و پس از ماه رمضان باید آن را قضا کند؛ ولی احتیاط مستحب این است که روزۀ آن روز را هم بگیرد.
مسئله 1809. مسافری که در سفر، چیزی که روزه را باطل میکند انجام نداده و پیش از ظهر به محدوده شهر(حدّ ترخّص) رسیده، ولی پیش از رسیدن به شهر، اذان ظهر فرا میرسد، باید قبل از ظهر نیّت کند و روزه را بگیرد و به احتیاط مستحب، قضا هم به جا آورد.
مسئله 1810. کسی که در احرام حج، در روز عرفه در عرفات باشد، باید تا مغرب روز نهم در عرفات بماند. اگر پیش از مغربِ روز نهم به مشعر برود، باید 1 شتر به عنوان کفّاره قربانی کند. چنانچه در تهیّۀ این شتر قدرت ندارد باید 18 روز روزه بگیرد. این روزهها را اگر در مکه یا در بین راه - که در سفر است - بگیرد، صحیح است.
مسئله 1811. اگر حاجی در حج تمتع، قربانی نداشته باشد، باید بَدَل آن 10 روز روزه بگیرد؛ 3 روز در همان سفر حج - پیش از روز ترویه(روز هشتم) یا پس از آن - و 7 روز را بعد از آن، در غیر سفر بگیرد.
2. بیماران
مسئله 1812. بیماری که علم یا اطمینان عقلایی داشته باشد که روزه برای او ضرر دارد، یا خوف دارد که از راه روزهداری تلف یا ضرر مهم یا شدّت مرض برای او پدید آید، به گونهای که تحمّل چنین ضرر حرام باشد، روزه برای او مشروع نیست و اگر بگیرد، صحیح نیست و بر وی واجب تکلیفی است که به قدر ضرورت افطار کند؛ ولی اگر فقط گمان دارد، یا احتمال بدهد که روزه برای او ضرری است و علم یا اطمینان ندارد، نباید روزه را افطار کند. تشخیص مرض و ضرر در این موارد، بر عهدۀ خود شخص است؛ اما پس از بهبودی و رفع ضرر باید روزه را قضا کند.
مسئله 1813. اگر بیمار ضررِ روزه را تشخیص نداد و خوف از ضرر هم نداشت، یا بیتوجه به ضرر آن، روزه گرفت، روزۀ او صحیح است و قضا ندارد.
مسئله 1814. اگر بیماری روزه گرفت و سپس معلوم شد روزه برای او ضرر داشت، روزۀ او صحیح است.
مسئله 1815. اگر طبیب به مریض بگوید که روزه برای شما ضرر دارد، ولی به تشخیص بیمار، روزه برای او ضرر ندارد، باید روزه بگیرد و چنانچه طبیب بگوید که روزه برای شما ضرر ندارد، ولی به تشخیص بیمار، روزه برای او ضرر دارد، نباید روزه بگیرد.
مسئله 1816. عِطاش، نوعی بیماری علاجنشدنی است که شخص مبتلای به آن باید پی در پی آب بنوشد و چنین شخصی معذور است و روزه بر او واجب نیست؛ ولی برای هر روز باید 1 چارک طعام، فدیه پرداخت کند.
مسئله 1817. اگر بیمار پیش از ظهر از بیماری خوب شود و تا آن وقت، غذا و دارویی نخورده باشد و نیت روزه کند، روزه او صحیح است.
3. زنان باردار و شیرده
مسئله 1818. زن بارداری که روزه برای او یا فرزندش ضرر دارد، باید افطار کند و قضای آن را به جا آورد و برای هر روز 1 چارک طعام کفاره بدهد.
مسئله 1819. خانمی که بچه شیر میدهد و روزه گرفتن برای او یا کودک وی ضرر دارد، اگر جایگزینی برای شیر دادن کودک ندارد، میتواند روزه را افطار کند و قضای آن را بگیرد و واجب است برای هر روز 10 سیر طعام صدقه بپردازد.
4. کودکان
مسئله 1820. از شرایط وجوب روزه، بلوغ است، پس بر کودکانی که به حدّ بلوغ شرعی نرسیدهاند، روزه واجب نیست؛ ولی اولیای پسر و دختر نابالغ باید آنان را آموزش و تمرین روزه بدهند. اگر کودک توان روزه گرفتن را دارد، روزه او صحیح و مشروع است.
مسئله 1821. کودکی که پیش از ظهر ماه رمضان بالغ شده و تا آن لحظه، چیزی که روزه را باطل میکند انجام نداده، هرچند روزۀ آن روز بر او واجب نیست و اگر افطار کند، قضا ندارد؛ ولی اگر روزه بگیرد، روزۀ او صحیح است.
5. سالخوردگان
مسئله 1822. پیری که هیچگونه توان روزه گرفتن ندارد، روزه برای او مشروع نیست و کفّاره هم ندارد و اگر بگیرد، صحیح نیست؛ همچنین پیری که روزه برای او حرج و مشقّت شدید ندارد؛ امّا دشوار است - یعنی بیش از دیگران ضعف پیدا میکند - روزه گرفتن بر او واجب نیست و قضا ندارد؛ ولی واجب است برای هر روز، 1 چارک طعام، صدقه بدهد و افضل این است که از گندم باشد.
6. دیوانه و بیهوش
مسئله 1823. در وجوب و نیز در صحت روزه، عقل شرط است، بنابراین روزه بر مجنونی که جنون او دائمی یا دورهای است، واجب نیست، پس اگر کسی در تمام شب و روز، یا در تمام روز دیوانه باشد، روزه بر او واجب نیست؛ ولی اگر فقط شب دیوانه و روز سالم باشد، روزه بر او واجب است.
مسئله 1824. کسی که فاقد قصد است - مانند مست، بیهوش و خوابیده - اگر در وقت نیّت روزه و در طول روز، توانایی قصد روزه را ندارد، روزۀ او صحیح نیست.
مسئله 1825. کسی که به وقت نیّت روزه و در طول روز مست یا خوابیده بوده - که در این حالت روزه او فوت میشود - اگر حالت عادی خود را بازیافته، باید روزههای فوت شده را قضا کند؛ ولی دیوانهای که سلامتش را بازیافته، روزۀ فوت شدۀ او قضا ندارد؛ همچنین بیهوشی که سلامتش را بازیافته و به هوش آمده باشد، روزهاش قضا ندارد، هرچند مستحب است که قضا کند.
مسئله 1826. کسی که بر اثر دارو یا عامل دیگری بیهوش شده است، حکم شخص خوابیده را دارد، پس اگر در وقت نیّت و پیش از بیهوشی نیّت روزه کرده و بیهوش شود، روزۀ او صحیح است.