آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
شروط کالا و بهای آن
مسئله 2289. کالا و بهای آن باید دارای اوصاف زیر باشند: 1. مقدار آنها از لحاظ وزن، پیمانه، شماره، مساحت و مانند آن معلوم باشد. 2. ویژگیهایی که سبب افزایش یا کاهش رغبت مردم به آنهاست، معلوم باشد. 3. هرکدام از کالا و بها، مِلکِ آزاد (طِلق) داد و ستد کننده باشد و متعلَّق حقّی نباشد، پس مال وقفی و مال گِرو را نمیتوان فروخت یا با آنها چیزی خرید؛ (البته برای داد و ستد مالِ وقفی، صورتهایی پیشبینی شده که جای آن در بخش وقف است و فروش مال گِرو با اجازۀ گرودار است). 4. مالی که فروخته میشود، حتماً باید عین باشد، پس منفعت چیزی مانند خانه را نمیتوان فروخت؛ ولی بهای کالا میتواند عین یا منفعت باشد؛ برای مثال، هم خانه، هم منفعت آن را میتوان بهای کالایی قرار داد. 5. هر کدام از کالا و بهای آن در دسترس طرف مقابل باشد؛ یعنی خریدار به کالا و فروشنده به بهای آن دسترسی داشته باشد، هرچند فروشنده نتواند کالا را تحویل دهد و یا خریدار نتواند بها را تسلیم نماید.
مسئله 2290. هرگاه فروشنده دو چیز را در یک معامله بفروشد که یکی در دسترس خریدار قرار میگیرد و دیگری به دست او نمیرسد، معامله نسبت به چیزی که در دسترس خریدار واقع میشود، صحیح است و نسبت به چیزی که امیدی به دستیابی آن نیست، باطل است. البته خریدار میتواند داد و ستد را نسبت به چیزی که معامله آن صحیح است، به هم بزند.
مسئله 2291. خرید و فروش هر کالا برابر قانونِ عرفیِ زمان و مکان خاص است، اگر کالایی در زمان مخصوص یا شهر معیّن با وزن یا پیمانه داد و ستد میشد، باید وزنی یا پیمانهای معامله شود و اگر در عصر دیگر یا شهر دیگر با مشاهده داد و ستد میشود، به صورتی که با دیدن، اطلاع لازم به دست آید، معاملۀ آن با مشاهده، صحیح است.
مسئله 2292. داد و ستد کالای وزنی با پیمانهای که بیانگر وزن باشد، صحیح است؛ مثلاً با پیمانهای که ظرفیّت یک لیتر شیر را دارد، میتوان ده لیتر شیر را با پر کردن ده بار آن، معامله کرد.
مسئله 2293. هر گاه داد و ستد، یکی از شرایط یادشده را نداشته باشد، باطل است و تصرّف در کالا یا بها بدون رضایت مالک، نیز رضایت صاحب حق متعلق به هر کدام از جنس و عوض، جایز نیست و تصرف با رضایت آنها اشکال ندارد، بنابراین گرچه خرید و فروش کالای رهنی باطل است؛ ولی با رضایت صاحب کالا (راهن) و رضایت صاحبِ حقِ گرو (مرتهن) تصرف در آن جایز است.
مسئله 2294. داد و ستد چیزی که وقف شده، باطل است؛ ولی اگر در معرض خرابی یا فرسودگی قرار گیرد که اگر فروخته نشود، از بین میرود، یا سبب هلاک دیگران میشود، فروش آن جایز است و باید با همان پول، مثل آن را وقف نمود و اگر بخشی از اموال موقوف، مانند اموال مسجد، در معرض از بین رفتن است، متولّی میتواند آن را بفروشد و بهای آن را در مصرف مشابه مسجد هزینه کند و اگر مصرف مشابه ندارد، در سایر مصرفهای همان مسجد، هزینه نماید.
مسئله 2295. هرگاه بین کسانی که مال برای آنان وقف شده، اختلافی پیدا شود که اگر مال وقفی فروخته نشود، سبب از بین رفتن جان یا مال خواهد شد، میتوان آن را فروخت و به مصرفی رساند که مقصود واقف را تأمین میکند.
مسئله 2296. خرید و فروش ملکی که آن را به دیگری اجاره دادهاند، اشکال ندارد و خریدار نمیتواند مستأجر را بیرون کند. اگر خریدار از اصل اجارۀ آن ملک آگاه نباشد یا بر فرض اطلاع از اصل اجارۀ آن، از طولانی بودن مدت اجاره آگاه نباشد، میتواند داد و ستد خود را به هم بزند.
مسئله 2297. خرید و فروش به هر لفظ یا فعلی که به طور روشن دلالت کند که صاحب کالا متاع خود را فروخته و خریدار آن را پذیرفته، صحیح است و لفظ تازی، فارسی و... یکساناند.
مسئله 2298. خرید و فروش به چهار صورت انجام میشود: 1. هر دو صیغه بخوانند؛ یعنی هر کسی با زبان ملّی خود میتواند خریدن و فروختن را به قصد انشا با لغت خاص ادا کند. 2. هر دو به قصد خرید و فروش - بدون آنکه لفظ و سخنی گفته باشند - کالا و بهای آن را تحویل یکدیگر دهند. 3. فروشنده، فروختن را با لفظ اظهار کند و خریدار، خریدن را با فعل انجام دهد. 4. خریدار، خریدن را با لفظ اظهار نماید، پس از آنکه فروشنده با فعل، فروختن را انشا کند. البته همزمان بودن دو لفظ یا دو فعل یا یک لفظ و یک فعل، اشکال ندارد.
مسئله 2299. فعل در خرید و فروش - که به جای لفظ است - گاهی به صورت امضای کتبی یا انگشتمُهر انجام میگیرد.
مسئله 2300. اشاره افراد گنگ، به منزلۀ صیغه لفظی آنهاست و تحویل و تحوّل خارجی آنان، همانند دیگران داد و ستد معاطاتی است.
مسئله 2301. داد و ستدِ با لفظ یا فعل، گاهی بین دو فرد، زمانی بین دو نهاد (شخصیت حقوقی) و گاهی بین فرد و نهاد است و در همۀ این موارد، صحیح است.
مسئله 2302. خرید و فروش میوهای که روی درخت است، در صورتی صحیح است که کاملاً بسته شده و از آفت گذشته باشد و مقدار آن نیز معلوم باشد. فروش میوه، در زمانی که شکوفه است و هنوز احتمال ریزش و آسیب آن میرود، وقتی صحیح است که ضمیمه چیزی شود که مالیت دارد و معامله آن، صحیح باشد.
مسئله 2303. داد و ستد غوره، پیش از چیدن از درخت، همچنین معاملۀ سایر میوهها، مانند خرما، آلو و... که به رشد کامل نرسیدهاند، صحیح است. البته مقدار همۀ اینها باید معلوم باشد.
مسئله 2304. خرید و فروش میوه تازه، خواه روی درخت و خواه بعد از چیدن باشد، مانند خرمای زرد یا سرخ، نیز انگورهای گوناگون که هرکدام با وزن یا کیل داد و ستد میشوند، اگر با همجنس خود معامله شود، حتماً باید تساوی در کیل و وزن رعایت شود.
مسئله 2305. اگر رُطَب و انگور که تازهاند، به خرما و کشمش که خشک شدهاند، معامله شود، باید تفاوت وزن میان تازه که تَر است و خشک، ملاحظه شود و احتیاطْ در ترک اینگونه داد و ستد است.
مسئله 2306. خرید و فروش میوههایی که چند بار از بوتهها چیده میشوند، مانند خیار، بادمجان، گوجه، نیز سبزیهای گوناگون، در صورتی که نمایان شده باشند و نوبتهای بهرهبرداری از آنها تعیین شوند، صحیح است.
مسئله 2307. خرید و فروش خوشۀ گندم و جو پس از بستن دانه، به خوشه گندم و جوی دیگر، با تساوی در کیل یا وزن، نیز داد و ستد آنها با چیز دیگر صحیح است؛ ولی احتیاط در ترک معامله آنها با خود گندم و جو است.