آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
شک های صحیح
مسئله 1248. در نُه صورت اگر در شمارۀ رکعتهای نماز چهار رکعتی شک کند، باید فکر کند، پس اگر یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا کرد، همان طرف را بگیرد و نماز را ادامه دهد و اگر فکرش به جایی نرسید، به دستورهایی که یاد میشود، عمل کند. آن نُه صورت بدین شرحاند:
یکم. پس از سر برداشتن از سجده دوم شک کند که رکعت دوم است یا رکعت سوم، که باید بنا بگذارد که سه رکعت نماز گزارده و یک رکعت دیگر بر آن بیفزاید و نماز را تمام کند و پس از نماز، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته - به صورتی که بعداً گفته میشود - بهجا آورد.
دوم. شک میان دو و چهار بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم که باید بنا بگذارد چهار رکعت خوانده و نماز را تمام کند و پس از نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد.
سوم. شک میان دو و سه و چهار، پس از سر برداشتن از سجدۀ دوم که باید بر چهار بنا بگذارد و بعد از نماز، دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و سپس دو رکعت نشسته بهجا آورد؛ ولی اگر پس از سجدۀ یکم یا پیش از سر برداشتن از سجدۀ دوم یکی از این سه شک برای او پیش آید، میتواند نماز را رها کند و دوباره بهجا آورد.
چهارم. شک میان چهار و پنج، پس از سر بر داشتن از سجدۀ دوم که باید بر چهار بنا بگذارد و نماز را تمام کند و پس از نماز دو سجدۀ سهو بهجا آورد؛ ولی اگر پس از سجدۀ یکم، یا پیش از سر برداشتن از سجدۀ دوم، این شک، برای او پیش آید، به احتیاط استحبابی به دستوری که ذکر شد، عمل کند، اگرچه نمازش باطل است و باید دوباره بهجا آورد.
پنجم. شک میان سه و چهار، که در هر جای نماز باشد، باید بر چهار بنا بگذارد و نماز را تمام کند و پس از نماز، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بهجا آورد.
ششم. شک میان چهار و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بهجا آورد.
هفتم. شک میان سه و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد.
هشتم. شک میان سه و چهار و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و بعد از سلام نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و سپس دو رکعت نشسته بهجا آورد.
نهم. شک میان پنج و شش در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسئله 1249. اگر یکی از شکهای صحیح برای انسان پیش آید، نباید نماز را بشکند، بلکه باید به دستور شک عمل کند و چنانچه نماز را بشکند، معصیت کرده است، پس اگر پیش از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند - مانند رو گرداندن از قبله - نماز را از سر گیرد، نماز دومش هم باطل است و چنانچه پس از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند، مشغول نماز شود، نماز دومش صحیح است.
مسئله 1250. اگر یکی از شکهایی که نماز احتیاط برای آنها واجب است، در نماز پیش آید و نمازگزار نماز را تمام کند و بدون گزاردن نماز احتیاط، نماز را از سر بگیرد، معصیت کرده است، پس چنانچه پیش از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند، نماز را از سر گرفته، نماز دومش هم بنا بر احتیاط لازم باطل است؛ اما اگر پس از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند، مشغول نماز شده، نماز دومش صحیح است.
مسئله 1251. اگر یکی از شکهای صحیح برای نمازگزار پیش آید، باید فوراً فکر کند تا یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا شود؛ ولی اگر چیزهایی که به واسطۀ آنها ممکن است یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا شود از بین نمیرود، چنانچه کمی بعد فکر کند، درصورتیکه نیّت اصل نماز محفوظ باشد، اشکال ندارد؛ مثلاً اگر در سجده شک کند، میتواند تا پس از سجده، فکر کردن را تأخیر بیندازد.
مسئله 1252. اگر در آغاز گمانش به یک طرف بیشتر باشد و سپس دو طرف در نظر او مساوی شود، باید به دستور شک عمل کند؛ اما اگر نخست دو طرف در نظر او مساوی باشد و به طرفی که وظیفۀ اوست بنا بگذارد و سپس گمانش به طرف دیگر برود، باید بر همان طرف بنا بگذارد و نماز را تمام کند.
مسئله 1253. اگر پس از نماز بفهمد که در میان نماز حال تردیدی داشته، مثلاً دو رکعت گزارده؛ یا سه رکعت و بر سه بنا گذاشته، ولی نداند که گمانش به گزاردن سه رکعت بوده یا هر دو طرف در نظر او مساوی بوده، به احتیاط مستحب باید نماز احتیاط را بهجا آورد.
مسئله 1254. اگر هنگام تشهد یا پس از ایستادن شک کند که دو سجده را بهجا آورده یا نه و در همان موقع یکی از شکهایی که اگر پس از تمام شدن دو سجده پیش آید صحیح است، برای او پیش آید - مثلاً شک کند که دو رکعت گزارده یا سه رکعت - باید به حکم آن شک عمل کند و نمازش صحیح است.
مسئله 1255. اگر پیش از آن که مشغول تشهد شود، یا در رکعتهایی که تشهد ندارد پیش از ایستادن، شک کند که دو سجده را بهجا آورده یا نه و در آن هنگام، یکی از شکهایی که پس از تمام شدن دو سجده صحیح است، برایش پیش آید، نمازش باطل است.
مسئله 1256. اگر در حال ایستاده، بین سه و چهار یا بین سه و چهار و پنج شک کند و یادش بیاید که دو سجده، یا یک سجده از رکعت پیش بهجا نیاورده، نمازش باطل است.
مسئله 1257. اگر شک قبلی او از بین برود و شک دیگری برایش پیش آید، برای مثال، نخست شک کند که دو رکعت خوانده یا سه رکعت و سپس شک کند که سه رکعت خوانده یا چهار رکعت، باید به دستور شک دوم عمل کند.
مسئله 1258. اگر پس از نماز شک کند که در نماز مثلاً بین دو و چهار شک کرده یا بین سه و چهار - یعنی میداند که شک او یکی از این دو قسم بود - باید به دستور هر دو شک عمل کند و اعاده نماز لازم نیست.
مسئله 1259. اگر پس از نماز بفهمد که در نماز شکی برای او پیش آمده؛ ولی نداند از شکهای باطل بوده یا از شکهای صحیح و اگر از شکهای صحیح بوده، کدام قسم آن بوده است، به احتیاط واجب باید به حکم شکهای صحیح که احتمالش را میداده، عمل کند و نماز را هم دوباره بهجا آورد.
مسئله 1260. آن که نشسته نماز میگزارد، اگر شکی برایش پیش آید که باید برای آن، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بهجا آورد، باید دو رکعت نشسته بهجا آورد، بلکه اگر شکی پیش آید که باید برای آن، دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد، باید دو رکعت نشسته انجام دهد.
مسئله 1261. آن که ایستاده نماز میگزارد، اگر در حال نماز احتیاط، از ایستادن عاجز شود، باید مانند کسی که نماز را نشسته میگزارد - و حکم آن در مسئله پیش ذکر شده - نماز احتیاط را بهجا آورد.
مسئله 1262. آن که نشسته نماز میگزارد، اگر در حال نماز احتیاط بتواند بایستد، باید به وظیفۀ کسی که نماز را ایستاده میگزارد، عمل کند.