آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
شروط خریدار و فروشنده
مسئله 2279. فروشنده و خریدار باید دارای اوصاف زیر باشند: 1. بالغ باشند. 2. عاقل باشند، نه دیوانه. 3. رشید باشند، نه سفیه. 4. قصد جدّی نسبت به معامله داشته باشند، نه شوخی. 5. مجبور دیگری نباشند، بلکه مختار باشند. 6. مالک یا ولیّ یا وصی، یا قیّم و یا وکیل مالکِ عوض یا معوّض باشند. 7. حقّ تصرف در مال خود را داشته باشند، پس ورشکستهای که بر اثر حکم حاکم شرع از تصرف در اموال خود ممنوع است، نمیتواند نسبت به مال خویش معامله کند، هرچند میتواند مال دیگران را با اذن آنها بفروشد یا با آن چیزی بخرد.
مسئله 2280. هر گاه خریدار یا فروشنده، یکی از اوصاف یادشده در مسئله را نداشت، معامله باطل است و در این صورت، کالا یا پول باید به صاحب اصلی برسد یا از او رضایت گرفته شود و اگر صاحب آن شناخته نشد، باید با اذن حاکم شرع به مصرف خود برسد و اگر از نابالغ گرفته شد، باید به ولیّ او برگردد.
مسئله 2281. خرید و فروش بچههای نابالغ با یکدیگر و نیز معامله بالغ با نابالغ باطل است، مگر آنکه داد و ستد بین بالغها باشد و نابالغ وسیله نقل و انتقال قرار گیرد یا فقط صیغه عقد را در صورت اطلاع کافی، اجرا نماید. معاملۀ نابالغی که به رشد و تمییز رسیده است، در اشیای کمارزش با اذن ولیّ میتواند صحیح باشد.
مسئله 2282. اگر کسی با نابالغ یا شخصی که معامله با او باطل است داد و ستد کند و بداند که معامله با او باطل است، کالا یا پولی که به او داده است تا از بین نرفته، میتواند آن را طلب کند، نیز اگر آن مال به دست او رسیده، میتواند آن را بگیرد و اگر از بین رفته، حقّ مطالبه ندارد.
مسئله 2283. اگر کسی با نابالغ یا شخصی که معامله با او باطل است داد و ستد کند و نداند که معامله با او باطل است، کالا یا پولی که به او داده است تا از بین نرفته، میتواند آن را طلب نماید و اگر در دسترس او قرار گرفته، میتواند آن را بگیرد و اگر از بین رفته، میتواند از آن افراد، پس از برطرف شدن مانع، طلب کند؛ برای مثال، از نابالغ بعد از بلوغ بخواهد، یا پیش از بلوغ از ولیّ او بخواهد که عوض مالِ تلف شده را از مال نابالغ (اگر مال دارد) بپردازد.
مسئله 2284. هرگاه خریدار یا فروشنده را به معامله مجبور کنند، به صورتی که وی در اصل عقد، قصد جدّی به داد و ستد کرد، ولی راضی نبود و پس از آن ابراز رضایت نمود، آن داد و ستد صحیح است و نیازی به عقد جدید نیست و اگر وی در اصل معامله قصد جدّی نداشت و فقط با زبان یا فعل، بدون قصد، کاری را انجام داد، اظهار رضایت بعدی کافی نیست، بلکه باید عقد قولی (صیغه) یا فعلی (معاطات) برقرار شود.
مسئله 2285. اگر کسی مال دیگری را بدون اذن او بفروشد یا با آن چیزی بخرد، این داد و ستد صحیح نیست و اگر صاحب آن اجازه دهد معامله صحیح است و اگر آن را رد کند، معامله باطل است، هرچند پس از رد نمودن، اجازه دهد.
مسئله 2286. پدر و جدّ پدری، در صورتی میتوانند با مال طفل داد و ستد کنند که برای او مفسده نداشته باشد، هرچند رعایت مصلحت بهتر است. وصیّ پدر، نیز وصیّ جدّ و حاکم شرع، فقط در صورت مصلحت طفل، میتوانند با مال وی معامله کنند.
مسئله 2287. اگر کسی مال غصبی را برای خود بفروشد یا با آن چیزی را برای خود بخرد - خودش غصب کرده باشد یا دیگری - و پس از آن، صاحب مال، معامله را برای خود اجازه دهد، آن داد و ستد صحیح است و در این صورت، عین مال و همه منفعتهای آن، مِلک صاحب مال است و چیزی به فروشنده یا خریدار مال غصبی نمیرسد.
مسئله 2288. اگر کسی مال غصبی را برای خود بفروشد یا با آن، چیزی را برای خود بخرد و صاحب مال، آن معامله را اجازه ندهد، یا برای فروشنده غصبی یا خریدار آن، اجازه دهد، در هر دو صورت، آن داد و ستد باطل است.