آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
هفتم: درآمدهای کسب (ارباح مکاسب)
درآمدهای کسب و کار، پس از کسر هزینههای سالانه شخص و خانوادهاش، متعلّق خمس است.
مسئله 1980. هزینههای کسب و کار - مانند اجاره، کرایه، بهای آب، برق و غیره - در محاسبه خمسی کسر میشود؛ همچنین هزینههای متعارف شخص و خانوادهاش از درآمد کسب و کار نیز کسر میشود.
مسئله 1981. بعضی از کارها و درآمدها و هزینههای آن فصلی است - مانند صیادی - در این صورت، مجموع هزینه و درآمد آن، به لحاظ یک سال محسوب میشود و بعضی از درآمدها در طیّ دو سال است؛ مانند بعضی از زمینهای کشاورزی که یک سال دایر و یک سال بایر است. در صورتی که هزینه دو ساله شرط حصول درآمد باشد، مجموع هزینههای دو سال محسوب میشود؛ وگرنه هزینه خصوص سال درآمد ملحوظ میشود.
زمان تعلق خمس
مسئله 1982. تعلّق خمس مانند زکات نیست که پس از حلول سال، واجب گردد، بلکه با پدید آمدن سود، خمس به آن تعلّق میگیرد، بنابراین اگر کسی تجارت و یا کاری انجام داد و درآمدی به دست آورد، خمس به آن تعلّق میگیرد و میتواند همان زمان خمس آن را بپردازد، نیز میتواند تا پایان سال صبر کرده و هزینههای سال را کسر کند و خمس مانده درآمد را بپردازد.
خمس انواع درآمدها
مسئله 1983. درآمدهایی که به دست میآید، چند قسم است:
1. درآمدی که از راه حرفه و کار به دست میآید؛ مانند تجارت، کشاورزی، بنّایی یا کارگری که از راه مبادله کالا، یا فعالیت جسمی، کسبِ درآمد میشود که پس از کسر هزینه سالانه، ماندۀ آن خمس دارد.
2. کسب درآمد از راه حرفه و پیشه نیست، بلکه در یک مقطعی، کاری انجام میدهد، یا تجارتی میکند و سود به دست میآورد که پس از کسر هزینه سالانه، ماندۀ آن خمس دارد.
3. درآمدی که از راه جایزه، هبه و هدیهای که به او بخشیدهاند و او فقط قبول نموده است و مالک شده است که پس از کسر هزینه سالانه، اگر ماندۀ آن قابل توجه باشد، خمس دارد.
4. درآمدهایی که بدون کار و تلاش و بدون قبول و پذیرش نصیب او میشود؛ مانند کسی که پدر و یا مادرش درگذشته است و اموال آنها به عنوان ارث به او منتقل میشود که خمس ندارد؛ ولی مالی که از یک فامیل دور که احتمالش را نمیداد، به ارث به او رسیده باشد، خمس دارد.
مسئله 1984. اگر کسی به عنوان «وقف عام» درآمدی نصیبش شده، این درآمد همانند هبه است که اگر قبول و قبض کرده، مالکش میشود و در صورتی که قابل توجه باشد، پس از گذشت سال و کسر هزینه، باید خمس آن را بپردازد؛ همچنین اگر درآمدی به عنوان «وقف خاص» به او رسیده، این درآمد مانند ارث است که به قبول نیاز ندارد و شخص مالکش میشود و پس از کسر هزینههای سال، باید خمس آن را بپردازد.
خمس مهریه
مسئله 1985. مهریه زن، چنانچه بیش از «مهر السنه» باشد، بنابر احتیاط واجب خمس دارد.
خمس مال میّت
مسئله 1986. اگر عین مالی که از میّت مانده است، متعلق خمس بوده و میّت قبل از مردن، خمس آن را نپرداخته است، وارثان او باید خمس آن را بپردازند.
مسئله 1987. اگر عین مال شخص، متعلق خمس بوده و پیش از وفاتش آن را فروخت و عوض آن را دریافت کرد، در این فرض، ورثه باید خمس آن عوض را بپردازند؛ سپس چهارپنجم مانده به ورثه منتقل میشود.
مسئله 1988. اگر کسی قبل از مرگش در مال متعلق خمس، به گونهای تصرف کرد که نه مال باقی است، نه عوض آن، در این صورت، خمس از عین مال به ذمّه او منتقل میشود و پس از مرگش، مالی که در ذمّه او بود، منتقل به عین میشود و ورثه باید پیش از تقسیم مال، خمس آن را همانند بدهکاریهای او بپردازند.
مسئله 1989. اگر وارث میّت شک دارد که آیا عین مالِ مورّث یا عوض آن، یا ذمّه او متعلق خمس است یا نه، در هیچکدام از سه فرض، بر وارث لازم نیست که خمس اموال به جا مانده از میّت را بپردازد.
مسئله 1990. اگر ورثه بدانند عین یا عوض مال ارث یا ذمّه مورّث متعلق خمس بوده، ولی نمیدانند آن را پرداخته یا نه، چنانچه مورّث مسلمان و معتقد به خمس نبوده، بر ورثه واجب نیست که خمس مال ارث را بپردازند؛ اما اگر مورّث (میت) مسلمان و معتقد به خمس بوده؛ ولی خمس نمیداده، بر ورثه واجب است خمس مال ارث را بپردازند.
مسئله 1991. اگر ورثه بدانند عین یا عوض مال ارث یا ذمّه مورّث متعلق خمس بود و مورّث هر ساله خمسِ مال خود را میپرداخت و پس از وفات مورّث شک دارند آیا مورث در حال حیات، خمس سال آخر را ادا کرده یا نه، در این صورت، بر آنان واجب نیست که خمس «مال ارث» را بپردازند.
مسئله 1992. اگر از فامیل دوری که احتمال ارث بردن از او داده نمیشد، ارثی به کسی رسید، باید خمس آن را پرداخت کند. در این فرض، چنانچه بداند عین آن مال یا عوض آن یا ذمّه مورّث (فامیل دور) مشمول خمس بوده است، خمس آن را دو بار باید بپردازد، یک بار برای تعلّق خمس به عین؛ یا عوض یا ذمّه مورّث و بار دوم به عنوان «ارث مَن لایحتسب».
خمس در خمس
مسئله 1993. اگر ولیّ مسلمین یا فقیه جامع شرایطی قسمتی از خمس (سهم شریف امام علیهالسلام و سهم سادات) را به صورت مجانی (نه در برابر تلاش فکری یا جسمی) به افرادی بپردازد، این اموال متعلق خمس نیست، چنانکه اگر زکات یا صدقه مستحب را به فقیر بدهد، در این صورت نیز متعلق خمس نیست.
فروش مال متعلّق خمس
مسئله 1994. اگر کسی مال متعلّق خمس را به دیگری بفروشد، معامله در یک پنجم آن، فضولی است و صحّت آن به اذن حاکم شرع نیاز دارد و حاکم شرع، هم میتواند به فروشنده مراجعه کند؛ هم به خریدار. چنانچه به فروشنده مراجعه کرد، میتواند یک پنجمِ قیمت را بگیرد؛ یا معامله را فسخ کند و خمس عین مال را بگیرد و در مراجعه به خریدار، میتواند عین یک پنجم مال را بگیرد که در این صورت، خریدار خیار (تبعّض صفقه) دارد و میتواند معامله را امضاء کند و قیمت یک پنجم را از مشتری بگیرد و مشتری میتواند آن مبلغ را از فروشنده بطلبد؛ یا معامله را به هم بزند.
بخشیدن مال خمس دار
مسئله 1995. اگر کسی مال خمسدار را به دیگری ببخشد، در این صورت، ولیّ مسلمین یا فقیه جامع شرایط دیگر میتواند به بخشنده مراجعه کند و خمس را از او بگیرد و میتواند به کسی که به او بخشیده شده، مراجعه نماید و خمس را از عین مال بگیرد و در صورت دوم، او (متّهب) نه حق مراجعه به واهب دارد؛ نه خیار تبعّض صفقه، چون در برابر این مال چیزی به واهب نداده است تا عوض آن را بگیرد، اما اگر متّهب عین مال را تلف کرده باشد، ولیّ خمس میتواند از واهب یا متّهب، مثل یا قیمت آن خمس را بگیرد.
درآمدهای مال بی خمس
مسئله 1996. اگر از کالایی که خمس آن را دادهاند، یا متعلق خمس نبوده - مانند میراث و هبه - درآمدی حاصل شد، سه صورت دارد:
یکم: درآمد منفصل؛ مانند برّهای که از گوسفند تولد یافت یا میوه که از درخت به دست آمد، در این صورت، سود و نمای منفصل، خمس دارد.
دوم: درآمد متصل؛ مانند چاق و پروار شدن گوسفند یا تناور شدن درختان صنعتی؛ در این صورت، اگر پرواربندی و ایجاد نهالستان درخت، برای سود بردن بود، نمای متصل آنها خمس دارد و اگر به جهت مصرف شخصی بود، نمای متصل، خمس ندارد.
سوم: افزایش قیمت بازار، اگر کالایی که متعلق خمس نیست یا خمس آن داده شده، گران شود، زمانِ سالِ خمسیِ افزایشِ قیمت را محاسبه میکنند و خمس آن را باید بدهند.
مسئله 1997. اگر کسی کالایی را برای تجارت در اختیار داشت و در وسط سال، قیمت آن افزایش یافت و آن را نفروخت، در پایان سال، قیمت آن تنزّل کرد، خمسِ افزایش قیمت وسط سال، واجب نیست، اگرچه عدم فروش در وسط سال، برای گرانتر شدن و غیر آن باشد.
مسئله 1998. اگر قیمت کالا در وسط سال افزایش یافت و تا پایان سال خمسی افزایش داشت؛ ولی مالک عمداً آن را نفروخت و پس از سال خمسی کالا ارزان شد، در این صورت، باید خمس افزایش قیمت را بپردازد.
خمس میوه درخت
مسئله 1999. اگر کسی درخت میوه برای استفاده شخصی در باغچه منزلش غرس کند، محصول و ثمرهای که به دست میآید، خمس ندارد، اما اگر درختان را برای فضای سبز در کنار خانهاش غرس نموده است؛ ولی شاخه و برگ و ثمرهاش به قصد سود و فروش باشد، در این صورت، اصل درخت جزء هزینه است و خمس ندارد؛ ولی ثمرهاش خمس دارد. البته باغ میوهای که جهت تجارت از محصول آن غرس میشود، همانند سایر سرمایههای تجاری، مشمول خمس است.
محاسبه کسب های چندگانه
مسئله 2000. اگر کسی چند نوع کسب دارد، میتواند تمام درآمدها را یکجا محاسبه کند، پس کسی که هم کارمند است، هم کشاورزی و تجارت میکند، میتواند در پایان سال خمسی، پس از کسر هزینه زندگی و هزینههای کسب و تجارت، خمس باقی مانده را یکجا بپردازد.
خمس سود معلّق
مسئله 2001. اگر کسی معاملهای کرده که این معامله به جهت خیار فسخ مشتری یا غیر آن، قطعی نشده است، واجب نیست خمس سود این معاملۀ قطعی نشده را بپردازد، چون هنوز سود آن مستقر و ثابت نشده است.
مسئله 2002. اگر کسی در اواخر سال خمسی خود معاملهای کرده که در آن خیار فسخ دارد و در پایان سال خمسی، به لحاظ اینکه بیع مستقر نشده بود، سودش را محاسبه نکرد و در ابتدای سال بعد، زمان خیار سپری شده یا حق خیار را اسقاط کرده است، چنانچه طرف مقابل با استقاله خواستار بر هم زدن اصل بیع شود و این شخص هم اقاله را بپذیرد، باید احتیاطاً خمس سودی که به دست آورده بود و آن را برگردانده، به ولیّ خمس بپردازد، چون در مقدار خمس آن سود، حق اقاله ندارد، هرچند اقوا عدم وجوب خمس است، زیرا اقاله به منزلۀ تزلزل سود است.
خمس سرمایه
مسئله 2003. سرمایهای که شخص برای تأمین هزینه متعارف زندگی به آن نیاز دارد و بدون آن شأن وی محفوظ نمیماند، بنا بر اقوا خمس ندارد، هرچند احتیاط استحبابی در پرداختن آن است؛ ولی سرمایهای که برای ذخیره کردن و افزایش مال است، خمس دارد. معیار مصرف متعارف، پرهیز از اسراف و تبذیر است.
مبدأ سال خمسی
مسئله 2004. مبدأ سال خمسی و محاسبه خمس، برای کسانی که از شروع به کار، فایده و سود به دست میآورند، مانند کارگران روزانه، از زمان سوددهی است؛ ولی برای افرادی که میان هزینههای سرمایهگذاری و سوددهی آن فاصله هست، آغاز محاسبه هزینه او، آغاز به کار اوست؛ یعنی تمام هزینههایی که پیش از سوددهی انجام داده است، آنها را از سودِ به دست آمده کسر میکند و خمس سود مانده را در پایان سال پرداخت میکند.
مسئله 2005. معیار در سال خمسی، لزوماً ماههای سال قمری نیست، بلکه هر کس میتواند ابتدای کسب و کار خود را بر اساس ماههای سال شمسی محاسبه نماید و پس از گذشت یکسال شمسی از اوّلین ماه احتساب شده، خمسِ باقی مانده درآمد خودش را بپردازد.
محاسبه قبل و بعد از سال
مسئله 2006. در محاسبه و پرداخت خمس، تأخیر از سال مالی جایز نیست؛ ولی زودتر از پایان سال مالی میتوان، درآمد و هزینهها را محاسبه و خمس آن را پرداخت کرد.
استثنای هزینه ها
مسئله 2007. هزینهای که برای کسب و تجارت انجام میشود، از سود آن کسر میشود، چنانکه هزینه سالانه خود شخص و عیال و فرزندان او از درآمد سال کسر شده و خمس سودِ مانده پرداخت میشود.
مسئله 2008. اموالی که جزء هزینهاند دو بخش دارند: 1. ابزار ماندنی یا هزینه غیر جاری؛ مانند مسکن، وسیله نقلیه، وسایل خانه و زندگی که پس از استفاده از بین نمیروند و خمس ندارند. 2. هزینههای جاری و غیر ماندنی؛ مانند خوراکیها، نوشیدنیها و دیگر هزینههای از میان رفتنی. از این وسایل هر چه در پایان سال بماند، باید خمس آن را پرداخت کرد.
مسئله 2009. استثنائات هزینههای شخص و عائله او از درآمد کسب دو بخش دارند: 1. هزینههای رایج؛ مانند خوراک روزانه، پوشاک و مسکن متعارف. 2. هزینههای غیر روزانه که شارع مقدّس، آن را واجب کرده باشد؛ مانند سفر حج واجب، کفاره روزه و قسم، دیه و مانند آن؛ همچنین اموری که انجام دادن آنها مستحب باشد، مانند زیارت مشاهد مشرفه، عمره، صدقات مستحب یا انجام دادن آنها مباح باشد، مانند هدیه و مهمانی و سفرهای تفریحی و مانند آن که این امور مباح باید مطابق شأن او باشد.
مسئله 2010. اگر کسی بیشتر از مطابق شأن خود هزینه کرده باشد، به مقدار شأن او، جزء هزینه حساب میشود و بیش از آن، اسراف بوده و باید خمس آن را بپردازد.
مسئله 2011. در امور مباح، مانند هدیه و کادو دادن یا سفرهای تفریحی، هزینهها باید مطابق شأن مکلف باشد؛ برای مثال، اگر کسی قصد سفر تفریحی دارد و همتاهای او با ماشین یا به هتلهای معمولی میروند، اگر او با هواپیما؛ یا به هتلهای گرانقیمت برود، مطابق شأن او نیست، پس باید هزینههای اضافی را محاسبه نماید و خمس آن را بپردازد؛ ولی در سفرهای مستحب و زیارتی هرچند تکرار شود یا در کارهای خیر، هر مقدار بخواهد به امور خیریه کمک کند، اسراف نیست، زیرا در امور آخرت، شأن دنیایی افراد ملاحظه نمیشود. البته اسراف در هیچ مورد روا نیست.
مسئله 2012. اگر کسی به عمدْ جنایتی کرده، پرداختن دیه یا ارش و غرامت - مانند جنایت خطایی - جزء هزینه او شمرده میشود؛ اما اگر کسی بیمبالات است و مال یا جان مردم را از بین میبرد و مجبور میشود کفاره، دیه و غرامت بپردازد، بعید است این هزینهها جزء هزینه او محسوب شود و در اینگونه موارد نیز باید خمس آن را بپردازد.
مسئله 2013. اگر در هزینه بودن مالی شبهه باشد، یعنی شک کرده پولی که مصرف شده است آیا صرف هزینه زندگی شده یا به مصرف غیر هزینه رسیده است؛ برای مثال، شخص نمیداند فلان مبلغ را به کسی قرض داده یا صرف هزینه زندگی کرده است، در این صورت، نسبت به این مقدار، برائت جاری میشود و لازم نیست خمس آن را بدهد. البته بعد از رفع شبهه، حکم آن معلوم خواهد شد.
ابزار ماندنی
مسئله 2014. وسایلی که در طول سال مورد استفاده قرار میگیرد، خواه از بین بروند و خواه از بین نروند، جزء هزینه خواهند بود، بنابراین اگر لوازمی، مانند فرش، ظرف، خانه و مانند آن تا پایان سال خمسی باقی مانده باشند، خمس ندارند و در محاسبه سالهای بعد نیز مطرح نمیشوند.
صرفه جویی یا تبرّع در هزینه
مسئله 2015. اگر کسی غیر از درآمد کسب، مال دیگری دارد که خمس آن را پرداخته است؛ یا متعلق خمس نیست، این شخص میتواند هزینه سال جاری را از درآمد همین سال بپردازد؛ یا از مالی که مخمّس شده است؛ یا متعلق خمس نیست بپردازد؛ یا از هر دو مال محاسبه نماید.
مسئله 2016. اگر کسی خود را در مضیقه اقتصادی قرار دهد و صرفهجویی کند، خمس مقدار صرفهجویی شده را باید بپردازد؛ همچنین است اگر دیگری هزینههای او را به جهت نذر یا تبرّع بپردازد و او از درآمد کسب خودش چیزی را هزینه نکند، باید خمس تمام درآمد سال را بپردازد و نمیتواند به مقداری که معادل هزینهاش بوده، از درآمد کسر نماید.
خمس درآمد بانوان
مسئله 2017. خانمی که درآمد شغلی یا ملکی دارد؛ ولی هزینه زندگی او را شوهرش میپردازد، تمام درآمد خودش را باید تخمیس کند؛ اما هزینههایی که بر شوهرش واجب نیست - مانند سفر زیارتی مستحب، سفر تفریحی مباح، خرید وسایل یا هدیه و کادو برای بستگان خود و مانند آن - اینگونه هزینهها را میتواند مطابق شأن خود و بدون اسراف از درآمد خودش کسر کند و خمس بقیه را بپردازد.
مسئله 2018. خانمی که درآمدی دارد و هزینه زندگی او به عهده شوهرش است، اگر شوهرش مخارج زندگی او را نپردازد و ایشان از درآمد خودش هزینه نماید، آن مقداری که صرف کرده است، جزء هزینه او شمرده میشود و خمس ندارد.
مسئله 2019. اگر کسی از ابتدای سال خمسی تا به دست آوردن درآمد، هزینهای برای خود و خانواده خود نموده است، خواه از سرمایه و خواه قرض گرفته باشد و خواه از مال مخمس خودش مصرف کرده باشد، هزینه او محسوب شده و از درآمد سال مالی او کسر میشود و بقیه درآمد سال، خمس دارد.
هزینه بدون استفاده
مسئله 2020. اگر کسی لوازمی از درآمد سال مالی خریده است و استفاده نمود و پس از چند سال نیازی به آن نداشت؛ برای مثال: کسی کتابهایی خریده بود و الآن نیازی به آن ندارد؛ یا خانمی زیورآلات خرید، حالا که پیر شده است نیازی به زیور آلات ندارند، در اینگونه موارد، اقوا آن است که خمس ندارند.
وفات در بین سال خمسی
مسئله 2021. کسی که سال خمسی دارد، اگر در اثنای سال بمیرد، باید هزینه تا زمان فوت او از درآمدش کسر و بقیۀ آن را تخمیس نمایند. نباید هزینه تا پایان سال خمسی را کسر نمایند. البته هزینههای کفن و دفن میّت، از درآمدش کسر میشوند.
هزینه سفر حج
مسئله 2022. اگر کسی از درآمد سال مالی مستطیع شد و در همان سال به حج مشرف شد، هزینه مسافرت او خمس ندارد؛ همچنین است اگر از درآمد سال مالی به حج مستحبی برود، جزء هزینه سال محسوب میشود و خمس ندارد.
مسئله 2023. اگر کسی از درآمد سال، استطاعت مالی برای حج پیدا کرد؛ ولی راه آن بسته بود یا نوبت به او نرسید که به حج برود، در این صورت، خمس آن مال را باید بپردازد؛ ولی اگر راه برای او باز است؛ لیکن معصیت کرد و عمل واجب حج را انجام نداد، بنا بر احتیاط واجب، باید خمس آن مال را بپردازد.
مسئله 2024. اگر کسی درآمد چند سال را برای سفر حج فراهم کرد و به مکه رفت، همه آن اموال جزء هزینه سالهای او شمرده میشود و هیچکدام خمس ندارد، هرچند به احتیاط مستحبْ خمس سالهای قبل از حج را بپردازد.
استثنای اقساط وام و خسارت ها
مسئله 2025. اگر کسی در یک سال خمسی درآمدی نداشت، نمیتواند هزینه آن سال را از درآمد سال بعد کسر نماید. بلی، اگر برای مخارج این سال مقداری قرض کند، در سال بعد میتواند آن وام را از درآمد سال جدید پرداخت نماید و جزء هزینه سال بعد قرار دهد.
مسئله 2026. اگر کسی در یک سال خمسی، درآمدش از هزینه او کمتر بود و از سرمایه مصرف کرد، نمیتواند کسری این سال را از درآمد سال بعد جبران و جایگزین نماید و اگر برای تأمین هزینه سال قبل وام گرفته باشد، میتواند این وام را از درآمد سال بعد کم نماید و جزء هزینه او محسوب میگردد و خمس ندارد.
مسئله 2027. اگر کسی برای تأمین کسری هزینه خود وام گرفته باشد و میتوانست آن وام را در سال قبل تسویه نماید؛ ولی انجام نداد، میتواند آن وام را از درآمد سال بعد پرداخت نماید. اگرچه این وام، هزینه سال قبل است؛ ولی پرداخت آن، جزء هزینۀ سال جدید شمرده میشود و خمس ندارد.
مسئله 2028. اگر کسی برای تأمین هزینه روزانه خود وام گرفته باشد، بازپرداخت اینگونه وام، از درآمد سال کسر میشود و خمس ندارد.
مسئله 2029. اگر شخصی برای رفاه و آسایش مناسب خود وامی گرفت و مثلاً ماشین سواری خرید و حادثهای پیش آمد و از بین رفت، در این صورت، بازپرداخت این وام جزء هزینه او خواهد بود و خمس ندارد.
مسئله 2030. اگر کسی برای آسایش بیشتر و برای تفریح و تفرّج که مورد نیاز ضروری او نیست، ماشین یا باغی خرید، در اینگونه موارد پولی که برای آن داده است، جزء هزینه سال او نیست و باید خمس آن را بپردازد و اگر برای خرید آن وام گرفته باشد، پرداختن آن، جزء هزینه شمرده نمیشود و هرمقدار از اقساط را که از درآمد پرداخت کرده است، محاسبه نماید و خمس آن را بپردازد.
مسئله 2031. اگر کسی در سال قبل وامی گرفته بود و هزینه کرد، چنانچه آن وام را برای نیاز ضروری و مطابق شأن خود مصرف کرده بود، آن را میتواند از درآمد امسال پرداخت کند و خمس ندارد؛ اما اگر آن وام را در موارد غیر ضروری مصرف کرد، در این صورت، جزء هزینه او نیست و باید نخست خمس درآمد را و سپس وام را بپردازد. در هر دو فرض، فرقی نیست که قدرت و تمکّن بر ادای وام داشته باشد؛ یا نداشته باشد.
مسئله 2032. اگر شخصی بعضی از لوازم زندگی او از بین رفت - مثلاً بر اثر آتشسوزی فرش یا لوازم دیگرش سوخت یا سرقت شد - اگر تا آخر سال خمسی از درآمد سال تهیّه نکرد، میتواند این خسارت را از درآمد سال کسر نماید و خمس سود مانده را بپردازد.
مسئله 2033. اگر کسی چند نوع کسب و پیشه دارد - مثلاً هم تجارت میکند، هم زراعت، هم کارخانه دارد یا در چند شهر و مکان تجارت فرش فروشی دارد - در هر صورت، اگر در یک نوع کسب یا در یک مغازه یا در یک زمان خاص از سال ضرر کرد یا تلف شد، میتواند آن ضرر و خسارت را از سود دیگر کسب و کار جبران نماید و خمس زاید بر آن را بپردازد.
مسئله 2034. کسی که چند نوع تجارت یا در چند شهر کارگاه و مغازه دارد، خواه برای هر نوع تجارت دفتر مرکزی و حساب جداگانه داشته باشد و خواه تمام محاسبات را در یک دفتر مرکزی حسابرسی نماید، در هر دو صورت، میتواند ضرر و خسارت یک کارگاه و مغازه را از مجموع سود و درآمدش کسر نماید.
مسئله 2035. اگر کسی در تجارت یا زراعت و غیره در یک سال خمسی ضرر و زیان کرد، نمیتواند این ضرر و خسارت را از درآمد سال آینده کسر نماید. البته قبلاً گفته شد که اگر برای تأسیس کارگاه تجاری یا زراعت و غیره، چند سال هزینه کرد، پس از سوددهی میتواند تمام هزینههای آن کارگاه را از درآمد کسر نماید.
مسئله 2036. در محاسبه کردن ضرر و خسارت از درآمد سال، تفاوتی نیست که در اوایل سال سود به دست آورد و بعداً متضرر شود یا خسارت ببیند؛ یا اینکه در ابتدای سال ضرر کند و بعداً سود نماید، در هر دو صورت، ضرر و خسارت را میتواند از درآمد کسر نماید و سود مانده را تخمیس کند.
متعلق خمس، عین یا ذمّه و تصرف در آن
مسئله 2037. خمس به عین مال و درآمد تعلق میگیرد؛ نه ذمّه و (به نحو اشاعه است؛ نه کلّی فی المعیّن). مالک و خمس دهنده نمیتواند خمس را به ذمّه خود منتقل نماید، هرچند میتواند خمس را از مال دیگر بپردازد و در مال مورد تعلّق خمس تصرف کند، چنانکه میتواند با اذن فقیه جامع شرایطِ فتوا خمس متعلّق به عین را به ذمّه بگیرد و در آن مال تصرف کند.
مسئله 2038. شخصی که در پایان سال خمسی محاسبه کرد و خمس بدهکار شد، تصرف در آن مال، پیش از پرداختن خمس جایز نیست، مگر آنکه از حاکم شرع اذن بگیرد.
مسئله 2039. اگر شخصی در اثنای سال سودی به دست آورد، میتواند با همان درآمد و سود دوباره تجارت کند و سود جدیدی به دست آورد و در پایان سال خمسی همه درآمدها را با هم جمع میکند و پس از کسر هزینههای تجارت و هزینههای زندگی خود، خمس سود خالص را بپردازد.
مسئله 2040. در اثنای سال خمسی میتوانند خمس را بپردازند و در پایان سال خمسی و محاسبه هزینه سال و مشخص شدن مقدار سود و خمس آن، ماندۀ خمس را تأدیه نمایند؛ چنانچه مقدار خمسی که در وسط سال پرداخته بیش از مقدار خمسی بود که در پایان سال خمسی حسابرسی کرده است، در این صورت، میتواند مقدار زائدی که پرداخت کرده بود را پس بگیرد.
مسئله 2041. اگر کسی با مال خمس نداده کالایی بخرد، تصرف در آن جایز نیست، بنابراین اگر خانه یا لباسی را با مال خمس نداده بخرد، نمیتواند در آن نماز بگزارد، همچنین اگر آب بها را از پول غیر مخمّس بپردازد، نمیتواند با آن آب وضو بگیرد یا غسل کند، مگر آنکه وجوهی که پرداخت میشود، هزینه خدمات آبرسانی باشد؛ نه هزینه خود آب.
مسئله 2042. اگر کسی هزینههای سفر حج یا زیارتهای مستحبی یا عروسی فرزند خود را در روزهای پایانی سال خمسی انجام داد که بخشی از این هزینهها در پایان سال خمسی و بخش دیگر آن در سال جدید انجام شد، آن مقداری که در سال خمسی جاری هزینه میشود، جزء مؤونه همان سال شمرده میشود و خمس ندارد. مقداری که در سال جدید هزینه میشود، مربوط به محاسبات سال جدید است.
خمس مطلق درآمد
مسئله 2043. آنچه متعلق خمس است، مطلق درآمد است؛ نه خصوص درآمد کسب، بنابراین جایزه، هبه، صله، هدیه و مانند آنها متعلق خمس است، هرچند مقدار کم آنها خمس ندارد.