آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
شروط نماز جماعت
شرط یکم. نبودن حائل
میان امام و مأموم، همچنین میان مأمومها نسبت به یکدیگر، نباید مانعی مانند پرده، دیوار، شیشه حائل شود؛ ولی زن در نماز جماعت مردانه استثنا شده است.
مسئله 1479. اگر امام در محراب باشد و کسی پشت سر او اقتدا نکرده باشد، کسانی که دو طرف محراب ایستادهاند و به واسطۀ دیوار محراب، امام را نمیبینند، نمیتوانند به او اقتدا کنند؛ همچنین اگر کسی پشت سر امام اقتدا کرده باشد، اقتدا کردن کسانی که دو طرف او ایستادهاند و به سبب دیوار محراب، امام را نمیبینند، در صورتی که به مأمومان متصل به امام اتصال نداشته باشند، اشکال دارد، بلکه باطل است.
مسئله 1480. اگر با درازی صف نخست، کسانی که دو طرف صف ایستادهاند، امام را نبینند، میتوانند اقتدا کنند؛ نیز اگر با درازی یکی از صفهای دیگر، کسانی که دو طرف آن ایستادهاند صف جلوی خود را نبینند، میتوانند اقتدا کنند.
مسئله 1481. اگر صفهای جماعت تا درب مسجد برسد، کسی که مقابل درب، پشت صف ایستاده، نمازش صحیح است؛ نیز نماز کسانی که پشت سر او اقتدا میکنند، صحیح است؛ همچنین نماز کسانی که دو طرف او ایستادهاند، هرچند صف جلو را نمیبینند، ولی به مأموم مقابل درب مسجد متصلاند، صحیح است.
مسئله 1482. کسی که پشت ستون ایستاده، اگر از طرف راست یا چپ به واسطۀ مأموم دیگر به امام متصل باشد، میتواند اقتدا کند.
شرط دوم. بلندتر نبودن جای امام
مسئله 1483. جای ایستادن امام باید از جای مأموم بلندتر نباشد و اگر اندکی بلندتر باشد، اشکال ندارد؛ نیز اگر زمین سراشیب باشد و امام در طرفی که بلندتر است بایستد، در صورتی که شیب آن بسیار نبوده و به صورتی باشد که به آن زمین مسطّح بگویند، مانعی ندارد.
مسئله 1484. اگر جای مأموم بلندتر از جای امام باشد در صورتی که بلندی به مقدار متعارف زمان قدیم باشد - مثل آنکه امام در صحن مسجد و مأموم در پشت بام بایستد - اشکال ندارد؛ ولی اگر مانند ساختمانهای چند طبقه این زمان باشد، جماعت اشکال دارد.
شرط سوم. رعایت فاصله میان امام و مأموم
باید میان امام جماعت و مأموم یا میان صفوف مأمومها فاصله بسیار نباشد.
مسئله 1485. اگر میان کسانی که در یک صف ایستادهاند، بچۀ ممیز که خوب و بد را میفهمد فاصله شود، چنانچه ندانند نماز او باطل است، میتوانند اقتدا کنند.
مسئله 1486. پس از تکبیر امام اگر صف جلو آمادۀ نماز و تکبیر گفتن آنان نزد یک باشد، کسی که در صف بعد ایستاده، میتواند تکبیر بگوید؛ ولی به احتیاط مستحب صبر کند تا تکبیر صف جلو تمام شود.
مسئله 1487. اگر کسی بداند نماز یک صف از صفهای جلو باطل است، در صفهای بعد نمیتواند اقتدا کند؛ ولی چنانچه نداند نماز آنان صحیح است یا نه، میتواند اقتدا کند.
مسئله 1488. هرگاه بداند نماز امام باطل است - برای مثال، بداند امام وضو ندارد - اگرچه خود امام متوجه نباشد، نمیتواند به او اقتدا کند.
مسئله 1489. اگر مأموم پس از نماز جماعت بفهمد که امام مسلمان یا عادل نبوده، یا به جهتی نمازش باطل بود - مثلاً بیوضو نماز خوانده - نماز مأموم صحیح است و اگر در بین نماز بفهمد، فوری نیّت فرادا کرده و ماندۀ نماز را تمام میکند و نماز او صحیح است؛ اما چنانچه پس از نماز بفهمد که امام جماعت در قرائت یا در ارکان نماز مشکلی داشت، نمازش اشکال دارد.
مسئله 1490. اگر در بین نماز شک کند که اقتدا کرده یا نه، چنانچه در حالی باشد که وظیفۀ مأموم است - مثلاً به حمد و سورۀ امام گوش میدهد - باید نماز را به جماعت تمام کند و چنانچه مشغول کاری باشد که هم وظیفه امام، هم وظیفه مأموم است - مثلاً در رکوع یا سجده باشد - باید نماز را به نیت فرادا تمام کند.
مسئله 1491. مأموم در میان نماز جماعتی که اقامه آن به جماعت واجب نیست، میتواند نیّت فرادا کند.
مسئله 1492. اگر مأموم به عذری پس از حمد و سورۀ امام نیّت فرادا کند، لازم نیست حمد و سوره را بخواند؛ ولی چنانچه پیش از تمام شدن حمد و سوره نیت فرادا کند، باید مقداری را که امام نخوانده بخواند.
مسئله 1493. اگر در بین نماز جماعت نیت فرادا کند، به احتیاط واجب نباید دوباره نیت جماعت کند؛ ولی چنانچه مردد شود که نیت فرادا کند یا نه، و سپس تصمیم بگیرد نماز را با جماعت تمام کند، نمازش صحیح است.
مسئله 1494. اگر شک کند که نیت فرادا کرده یا نه، باید بنا بگذارد که نیت فرادا نکرده است.
مسئله 1495. اگر موقعی که امام در رکوع است به او اقتدا کند و به رکوع امام برسد، اگرچه ذکر امام تمام شده باشد، نمازش به جماعت صحیح است و یک رکعت حساب میشود؛ اما اگر به مقدار رکوع خم شود و به رکوع امام نرسد، نمازش باطل است.
مسئله 1496. اگر موقعی که امام در رکوع است اقتدا کند و به مقدار رکوع خم شود و شک کند که به رکوع امام رسیده یا نه، نمازش باطل است.
مسئله 1497. اگر موقعی که امام در رکوع است اقتدا کند و پیش از آنکه به اندازۀ رکوع خم شود، امام سر از رکوع بردارد، میتواند نیت فرادا کند؛ یا صبر کند تا امام برای رکعت بعد برخیزد و آن را رکعت یکم نماز خود حساب کند؛ ولی اگر برخاستن امام به قدری طول بکشد که نگویند این شخص نماز جماعت میخواند، باید نیت فرادا کند.
مسئله 1498. اگر آغاز نماز جماعت یا بین حمد و سوره اقتدا کند و پیش از آنکه به رکوع رود، امام از رکوع سر بردارد، نماز او به صورت جماعت صحیح است و باید رکوع کند و خود را به امام برساند.
مسئله 1499. اگر موقعی برسد که امام مشغول خواندن تشهد آخر نماز است، چنانچه بخواهد به ثواب جماعت برسد، باید پس از نیت و گفتن تکبیرةالاحرام بنشیند و میتواند تشهد را به قصد قربت مطلق با امام بخواند؛ ولی سلام را نگوید و تا پایان سلام امام صبر کند و سپس بایستد و بدون آنکه دوباره نیت کند و تکبیر بگوید، حمد و سوره را بخواند و آن را رکعت یکم نماز خود حساب کند.
شرط چهارم. عقب تر بودن مأموم از امام
مسئله 1500. مأموم نباید جلوتر از امام بایستد و اگر مساوی او هم بایستد، اشکال دارد و به احتیاط واجب کمی عقبتر از امام بایستد، اگرچه قد او بلندتر از امام باشد که در رکوع و سجود سرش جلوتر از امام باشد.
مسئله 1501. در نماز جماعت باید بین مأموم و امام، نیز بین مأمومها پرده و مانند آن، که پشت آن دیده نمیشود فاصله نباشد؛ همچنین است بین مأموم و مأموم دیگری که این نمازگزار به واسطۀ او به امام متصل شده است؛ ولی اگر امام مرد و مأموم زن باشد، چنانچه بین آن خانم و امام یا بین آن خانم و مأموم دیگری که مرد است و خانم به واسطۀ او به امام متّصل شده است، پرده و مانند آن باشد، اشکال ندارد.
مسئله 1502. اگر پس از شروع به نماز، بین مأموم و امام یا بین مأموم و مأموم دیگری که این مأموم به واسطۀ او به امام متصل است، پرده یا چیز دیگری که پشت آن را نمیتوان دید فاصله شود، نمازش فرادا میشود و باید به وظیفه فرادا عمل کند و نماز او صحیح است.
مسئله 1503. اگر بین جای سجدۀ مأموم و جای ایستادن امام به اندازه گشادی یک گام (مقدار فاصله بین دو قدم بزرگ) فاصله باشد، اشکال ندارد؛ نیز اگر میان نمازگزار و مأمومی که جلوی او ایستاده و این نمازگزار از راه او به امام متصل است، به همین مقدار فاصله باشد، نمازش اشکال ندارد و به احتیاط مستحب جای سجدۀ مأموم با جای پای کسی که جلوی او ایستاده، هیچ فاصلهای نباشد.
مسئله 1504. اگر مأمومها از راه کسی که در سمت راست یا چپ آنها اقتدا کردهاند، به امام متصل باشند و از جلو به امام متصل نباشند، چنانچه به اندازۀ گشادی یک گام (فاصله بین دو قدم بزرگ) هم فاصله داشته باشند، نماز آنها صحیح است.
مسئله 1505. اگر در وسط نمازْ بین مأموم و امام یا بین مأموم و کسی که مأموم از راه او به امام متصل است، بیشتر از یک گام بزرگ فاصله پیدا شود، نمازش فرادا میشود و صحیح است.
مسئله 1506. اگر نماز همۀ کسانی که در صف جلو هستند تمام شود یا همه نیت فرادا کنند، چنانچه فاصله به اندازۀ یک گام بزرگ نباشد، نمازِ نمازگزاران صف بعد به جماعت صحیح است و اگر بیشتر از این مقدار باشد، فرادا میشود و با انجام دادن وظیفه فرادا نماز آنها صحیح است.
مسئله 1507. اگر کسی در رکعت دوم اقتدا کند، قنوت و تشهد را با امام میخواند و احتیاط آن است که موقع خواندن تشهد انگشتان دست و پنجه پا را به زمین بگذارد و زانوها را بلند کند و باید پس از تشهد با امام برخیزد و حمد و سوره را بخواند و اگر برای سوره وقت ندارد، حمد را تمام کند و در رکوع یا سجده خود را به امام برساند؛ یا نیت فرادا کند و نمازش صحیح است؛ ولی اگر در سجده به امام برسد، بهتر است که به احتیاط، دوباره نماز بگزارد.
مسئله 1508. اگر کسی موقعی که امام در رکعت دوم نماز چهار رکعتی است اقتدا کند، باید در رکعت دوم نمازش که رکعت سوم امام است، پس از دو سجده بنشیند و تشهد را به مقدار واجب بخواند و برخیزد و چنانچه برای گفتن سه بار تسبیحات وقت ندارد، یک بار بگوید و در رکوع یا سجده خود را به امام برساند.
مسئله 1509. اگر امام در رکعت سوم یا چهارم باشد و مأموم بداند که اگر اقتدا کند و حمد را بخواند به رکوع امام نمیرسد، به احتیاط واجب صبر کند تا امام به رکوع رود و سپس اقتدا کند.
مسئله 1510. اگر در حال قیام رکعت سوم یا چهارم امام اقتدا کند، باید حمد و سوره را بخواند و اگر برای سوره وقت ندارد، باید حمد را تمام کند و در رکوع یا سجده خود را به امام برساند؛ ولی چنانچه در سجده به امام برسد، بهتر است که احتیاطاً نماز را دوباره اقامه کند.
مسئله 1511. کسی که میداند اگر سوره را بخواند در رکوع به امام نمیرسد، باید سوره را نخواند؛ ولی اگر خواند و فاصله کوتاه بود، نمازش صحیح است.
مسئله 1512. کسی که اطمینان دارد که اگر سوره را شروع یا تمام کند به رکوع امام میرسد، به احتیاط واجب سوره را شروع کند؛ یا اگر شروع کرده، تمام کند.
مسئله 1513. کسی که یقین دارد، اگر سوره را بخواند به رکوع امام میرسد، چنانچه سوره را بخواند و به رکوع نرسد، نماز جماعتش صحیح است.
مسئله 1514. اگر امام به حالت نماز ایستاده باشد و مأموم نداند که وی در کدام رکعت است، میتواند اقتدا کند؛ ولی باید حمد و سوره را به قصد قربت بخواند و اگر بعد بفهمد که امام در رکعت یکم یا دوم بوده، نماز جماعتش صحیح است.
مسئله 1515. اگر به این گمان که امام در رکعت یکم یا دوم است حمد و سوره نخواند و پس از رکوع بفهمد که امام در رکعت سوم یا چهارم بوده، نمازش صحیح است؛ ولی چنانچه پیش از رکوع بفهمد، باید حمد و سوره را بخواند و اگر وقت ندارد، فقط حمد را بخواند و در رکوع یا سجده خود را به امام برساند.
مسئله 1516. اگر به این گمان که امام در رکعت سوم یا چهارم است، حمد و سوره بخواند و پیش از رکوع یا پس از آن بفهمد که در رکعت یکم یا دوم بوده، نماز جماعتش صحیح است.
مسئله 1517. اگر در حال اشتغال به نماز مستحبیْ نماز جماعت برپا شود، چنانچه اطمینان ندارد که با تمام کردن نماز به جماعت برسد، مستحب است نماز را رها کند و مشغول نماز جماعت شود، بلکه اگر اطمینان نداشته باشد که به رکعت یکم برسد مستحب است به همین دستور رفتار کند.
مسئله 1518. اگر موقعی که مشغول نماز سه رکعتی یا چهار رکعتی است، جماعت برپا شود، چنانچه به رکوع رکعت سوم نرفته و اطمینان ندارد که اگر نماز را تمام کند به جماعت برسد، مستحب است به نیت نماز مستحبی، نماز را دو رکعتی تمام کند و خود را به جماعت برساند.
مسئله 1519. اگر نماز امام تمام شود و مأموم مشغول تشهد یا سلام اول باشد، لازم نیست نیت فرادا کند.
مسئله 1520. کسی که یک رکعت از امام عقب مانده، وقتی امام تشهد رکعت آخر را میخواند، میتواند برخیزد و نماز را تمام کند؛ یا انگشتان دست و پنجۀ پا را به زمین بگذارد و به صورت نیمخیز درآید و صبر کند تا امام سلام نماز را بگوید و سپس برخیزد.