آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
احکام خیار
مسئله 2328. خیار غبن که مغبون میتواند معامله را به هم بزند، در صورتی است که تفاوت قیمت، مورد اهمیت باشد و مغبون از آن تفاوتِ مهم، آگاه نباشد.
مسئله 2329. هرگاه فروشنده کالایی را بفروشد و شرط کند که اگر تا فلان مدت پول را برگرداند، بتواند معامله را به هم بزند و خریدار شرط یادشده را بپذیرد و قصد آنها داد و ستد جدّی باشد - نه حیله رباخواری - معامله صحیح است و این خرید و فروش، بیع شرط نامیده میشود.
مسئله 2330. در معاملۀ بیع شرط، اگر در زمان تعیین شده، فروشنده پول را به خریدار برنگرداند، بیع مشروطْ لازم میشود و کالا ملک خریدار خواهد شد و فروشنده، حق مطالبه ملک از خریدار یا از وارثان او را ندارد.
مسئله 2331. هرگاه کالای نامرغوب با کالای مرغوب مخلوط شود و به عنوان کالای مرغوب و اعلا معامله شود و خریدار هنگام داد و ستد نداند و پس از آن بفهمد، میتواند معامله را به هم بزند.
مسئله 2332. اگر قصّاب، گوشت مشخصی را به عنوان مرغوب - مانند نر، جوان و... - بفروشد و آن گوشت معیّن، نامرغوب باشد - مانند مادۀ پیر و... - خریدار میتواند معامله را به هم بزند و اگر گوشت کلّی در ذمّه را به عنوان مرغوب بفروشد و گوشت نامرغوب را تحویل دهد، خریدار نمیتواند معامله را به هم بزند و میتواند آنچه را گرفته پس دهد و گوشت مرغوب دریافت کند؛ نیز کالاهای دیگر هم این حکم را دارند؛ مثلاً فروشندۀ کالای صنعتی یا پارچههای گوناگون، شیء معیّنی را به عنوان دیگر بفروشد، خریدار میتواند معامله را به هم بزند؛ ولی اگر چیزی را به صورت کلّیِ در ذمّه بفروشد و هنگام تحویل، کالای دیگری را بپردازد، خریدار نمیتواند معامله را به هم بزند و میتواند آن را پس دهد و آنچه را خریده تحویل گیرد.
مسئله 2333. اگر کالای خریداری شده، کلّی در ذمّه نبوده و از قبل معیوب بوده و خریدار از عیب سابق آن آگاه نبوده و پس از معامله هم هیچ عیبی ندیده است - مثلاً اتومبیل معیوبِ پیش از معامله، پس از تحویل به خریدار آسیبی ندید - در این صورت، مشتری میتواند یکی از سه کار را انجام دهد: 1. معامله را بدون درخواست چیزی امضا کند؛ 2. معامله را به هم بزند؛ 3. معامله را با گرفتن مقداری از پول که نسبت بین قیمت کالای صحیح و معیوب است(ارش) امضا نماید؛ برای مثال، اگر قیمت سالم آن پنجاه تومان و ارزش معیوب آن چهل تومان است، چون تفاوت چهل و پنجاه، به یکپنجم است، خریدار میتواند یکپنجمِ پولی را که به فروشنده داد، برگرداند و اگر کالا در دست خریدار تغیّر یافت، خریدار نمیتواند معامله را به هم بزند، بلکه فقط یکی از دو کار را میتواند انجام دهد: 1. امضای داد و ستد بدون درخواست چیزی؛ 2. امضای آن با درخواست همان تفاوت یادشده.
مسئله 2334. هرگاه فروشنده بفهمد بهایی که برای کالای فروختۀ خود گرفته قبلاً عیب داشت و این بها مالِ مشخّصی بوده، نه کلّی در ذمّه، میتواند یکی از سه کار یادشده در مسئله سابق را انجام دهد و اگر بها، کلّیِ در ذمّۀ خریدار بود، نمیتواند معامله را به هم بزند یا تفاوت گذشته را بگیرد، بلکه میتواند معیوب را رد کند و سالم را مطالبه نماید.
مسئله 2335. اگر پس از معاملۀ کالای معیّن و عوض مشخّص، یکی از آنها بدون دخالت فروشنده در عوض و خریدار در کالا معیوب شود، طرف دیگر میتواند معامله را به هم بزند، چنانکه میتواند آن را امضا نماید؛ ولی هیچ کدام نمیتواند تفاوت یادشده در مسئله گذشته را مطالبه کند. البته میتواند با عقد صلح در برابر «حق به هم زدن معامله» چیزی دریافت کند.
مسئله 2336. هرگاه پس از معامله معلوم شود که کالا یا بهای آن، پیش از داد و ستد معیوب بود، میتواند مقداری از زمان را جهت مطالعه و مصلحتاندیشی تأمل کند، نه بیش از آن، آنگاه فوراً رد کند و اگر رد نکرد، دیگر حقّ به هم زدن معامله را ندارد و رد کردن معامله لازم نیست در حضور طرف داد و ستد باشد. البته برای اثبات آن، مناسب است گواه داشته باشد.
مسئله 2337. در چند صورت نمیتوان معامله معیوب را به هم زد، یا تفاوت قیمت گرفت:
یکم: خریدار یا فروشنده بداند که کالا یا عوض آن عیب دارد؛ دوم: هنگام معامله هر کدام از دو طرف داد و ستد بگوید هرگونه عیبی در کالا یا در عوض آن یافت شود، پس نمیدهم و تفاوت قیمت نمیگیرم؛ همچنین است اگر یکی از دو طرف بگوید «هرگونه عیبی ظهور کرد پس نمیگیرم» و دیگری قبول کند؛ سوم: هنگام معامله، هر کدام از خریدار و فروشندۀ کالای معیّن و عوض مشخّص بگوید: «این شیء معلوم را کالا یا عوض قرار دادم، با هر عیبی که ممکن است در آن باشد» و طرف دیگر، آن را بپذیرد. البته اگر عیب معیّنی را مطرح کنند و عیب دیگر در آن باشد و طرف دیگر از آن آگاه نباشد، حق بههمزدن معامله یا دریافت تفاوت محفوظ است. البته در تمام مواردی که به عیب کالا یا بها رضایت داده شود، حق به هم زدن معامله مطرح نخواهد بود.
مسئله 2338. در چند صورت، اگر خریدار یا فروشنده بفهمند کالا یا عوض عیب دارد، نمیتوانند معامله را به هم بزنند، هرچند حق دریافت نسبت تفاوت قیمت سالم و معیب را از پولی که داده شد یا باید داده میشد دارند.
یکم: پس از معامله تغییری در مال ایجاد کند که در عرف گفته شود این مال دگرگون شد، مانند بریدن پارچه جهت دوختن لباس؛ دوم: پس از تحویلگرفتن، عیبِ دیگر پیدا کند؛ سوم: کسی که مال معیوب به دست او رسید، فقط حقّ به هم زدن معامله را ساقط کرده باشد. البته اگر حیوانی معیوب بود و بعد از تحویل خریدار در ظرف سه روز بدون تفریط مشتری، عیب دیگری پیدا کرد، میتوان معامله را از جهت خیار حیوان به هم زد؛ نیز اگر خریدار تا مدتی حق به هم زدن داد و ستد را داشته باشد و در آن مدت، مال عیب دیگری پیدا کند، مشتری میتواند معامله را به هم بزند، هرچند مال را تحویل گرفته باشد.