آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
چهارم: غواصی در دریا
مسئله 1924. اگر کسی با غواصی در دریا گوهری - مانند لؤلؤ و مرجان و دیگر گوهرها - از دریا بیرون آورد و به مقدار نصاب برسد، خمس دارد.
مصادیق غوص
مسئله 1925. هر چیز گرانبهایی که در قعر دریا متکوّن و روییده میشود، خواه نباتی و خواه معدنی باشد، اگر با غوص بیرون آید، خمس دارد.
مسئله 1926. گوهرهایی که با ابزار و آلات، یا غوّاصی در رودهای بزرگ؛ مانند رود نیل، دجله و فرات به دست میآید، اگر به مقدار نصاب برسد، خمس دارد، مشروط به اینکه این گوهرها در داخل این رودها به وجود آمده باشند؛ نه آنکه از دریاها به آنجا آمده باشند.
مسئله 1927. ماهیها و دیگر آبزیانی که از دریا صید میشوند، از مصادیق غوص نیستند و خمس ندارند.
نصاب غوص
مسئله 1928. غوص نیز مانند معدن و گنج، دارای نصاب است و نصاب آن، یک دینار است. اگر ارزش اشیای غوّاصی شده - پس از کسر هزینههای غوص - به مقدار یک دینار طلا برسد، خمس دارد.
مسئله 1929. جواهراتی که با چند بار غواصی به دست میآیند، اگر مجموع آنها به مقدار نصاب برسد، خمس دارد و چنانچه بین دفعاتْ فاصلۀ طولانی، مانند دو یا سه سال باشد، برای هر دفعه، جداگانه نصابسنجی میشود و هرکدام که به مقدار نصاب برسد، خمس دارد.
مسئله 1930. اگر دو یا چند نفر به صورت شراکت غوّاصی نمایند، سهم هرکدام که به مقدار نصاب برسد، خمس دارد و اگر اینها برای نهاد حقوقی یا شخص دیگری کار میکنند، در این صورت، از مجموعِ غواصی شده، برای نهاد حقوقی یا صاحبکار نصابسنجی میشود.
مسئله 1931. گوهرهای دریایی که با ابزار و ادوات بیرون آورده میشود، غوص به حساب میآید و خمس دارد؛ چه غواص آن به زیر آب برود یا نرود.
گوهرهای بیرون ریخته از دریا
مسئله 1932. گوهرهایی که به سبب جزر و مدّ، از درون دریا به ساحل آمده باشد، جمعآوری آنها، غوص محسوب نمیشود و خمس ندارد.
مسئله 1933. اگر کسی بعضی از اشیاء و گوهرهای دریایی را که روی آب دریا شناور هستند، جمعآوری نماید، به عنوان غوص خمس ندارد.
تعاقب ید غوّاصان در گوهر
مسئله 1934. اگر غواصی به زیر دریا رفت و گوهری به دست آورد و غواص دیگر از او گرفت، با فرض اینکه غواص اول، قصد حیازت آن را داشته باشد، باید خمس آن را بپردازد و مالک آن خواهد بود و غواص دوم، مالک آن نخواهد بود؛ چنانچه غوّاص اول، قصد حیازت آن را نداشت و غواص دوم از او گرفت، غواص دوم، مالک آن میشود و باید خمس آن را بپردازد.
شرط نبودن قصد حیازت در غوص
مسئله 1935. اگر کسی به قصد حفّاری، لایروبی یا اکتشاف معدن نفت و مانند آن به زیر دریا رفت و گوهری یافت و بیرون آورد، در این صورت، اگرچه به قصد غوص و حیازت گوهر به دریا نرفته است؛ ولی کار او عنوان غوص دارد و باید پس از کسر هزینه و رسیدن به مقدار نصاب، خمس آن را بپردازد.
یافتن گوهر در شکم حیوانِ غواصی شده
مسئله 1936. اگر کسی با غواصی، حیوانی را بیرون آورد که در درون آن گوهری وجود دارد، این فرض دو صورت دارد:
صورت یکم: در غالب موارد، در شکم آن حیوان، گوهری وجود دارد؛ مانند صدفهای دریایی، در این صورت، خمس دارد. صورت دوم: در غالب موارد چنین نیست، بنا بر احتیاط واجب خمس دارد.
کسر هزینه های غوّاصی
مسئله 1937. اگر کسی چند بار غواصی کرده و در یکی از آنها گوهری به دست آورده است، میتواند هزینه چند بار محاسبه و از قیمت گوهرهای به دست آمده کسر کند. چنانچه بین آنها فاصله زیادی شده باشد، هزینههای پیشین کسر نمیشود، پس اگر کسی چند بار غواصی کند و چیزی به دست نیاورد و پس از یک سال دوباره غواصی کند و گوهری به دست آورد، هزینههای سال قبل از آن کسر نمیشود.
مسئله 1938. اگر کسی، دیگری را برای استخراج لؤلؤ و گوهرهای دریایی اجیر کند، گوهرهای به دست آمده از غواصی، مال اجیر کننده است و خمس نیز بر عهدۀ اوست.
گوهر به دست آمده از ساحل
مسئله 1939. اگر کسی به قصد حفاری یا لایروبی به زیر دریا رفت و به همراه خارج کردن گِل و لای، گوهری نیز خارج شد و کنار ساحل افتاد و رهگذری آن را برداشت، این گوهر مِلک رهگذر میشود و از باب غوص خمس ندارد.
گوهرهای به دست آمده از کشتی غرق شده
مسئله 1940. اگر جواهرات یا لؤلؤ و مرجان، بر اثر سانحه دریایی از کشتی غرق شده به دریا افتاده باشد و غواصی آنها را خارج نماید، سه حالت دارد:
یکم: یقین دارد که مالک آن اعراض نکرده؛ در این صورت، مِلک غواص نمیشود و حکم «لُقَطَه» را دارد.
دوم: شک دارد که آیا مالکش اعراض کرده یا نه؛ در این صورت، ملکیت مالک استصحاب میشود و غواص مالک آن نخواهد شد.
سوم: یقین داشته باشد که مالک اعراض کرده است؛ در این صورت، غوّاص مالک میشود؛ ولی به عنوان غوص خمس ندارد.
حکم معدن غوّاصی شده
مسئله 1941. اگر غوّاصی در اعماق دریا اشیاء معدنی را - مانند عقیق و یاقوت و غیره - استخراج کند، براساس قاعده، به عنوان معدن خمس دارد؛ اما برپایه روایات، به عنوان غوص خمس دارد.
عنبر دریایی و نصاب آن
مسئله 1942. عنبری که از دریا به دست میآید، چهار حالت دارد: یا به واسطه غوّاصی است؛ یا به وسیله آلات و ادوات استخراج میشود؛ یا از روی آب جمعآوری میشود؛ یا امواج دریا آن را به ساحل میآورد و از ساحل جمعآوری میشود. عنبر به دست آمده در هر چهار صورت، خمس دارد.
مسئله 1943. عنبری که با غوص یا ابزار و ادواتی که ملحق به غوص است، استخراج شود، نصاب دارد و نصابش یک دینار است؛ ولی عنبری که از روی آب دریا یا ساحل آن به دست آید، اگرچه کمتر از یک دینار باشد، بنا بر احتیاط واجب، خمس دارد.
اجتماع دو عنوان خمسی و نصاب آن
مسئله 1944. اگر کسی با غوص، معدنی را به دست آورد، یا با غوص گنجی را بیابد، یا مواد معدنی را در غنائم جنگی به دست آورد، در نصابسنجی، احتیاط در آن است که کمترین نصاب را ملاک قرار دهد و بین بیست دینار و یک دینار، به لحاظ رعایت مصلحت گیرندگان خمس، یک دینار را نصاب قرار دهد.