آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
موارد سقوط اذان و اقامه
مسئله 973. اذان و اقامه در چند مورد ساقط میشوند: یکم: کسی که وارد نماز جماعتی شده و میخواهد با آن جماعت نماز بگزارد، در صورتی که برای آن نماز جماعت، اذان و اقامه گفته شده باشد، اذان و اقامه از او ساقط است، هر چند او هنگام اذان و اقامه حاضر نبوده و بعضی از رکعتها را ادراک نکرده باشد، اگر این نماز جماعت در مسجد برگزار شد، نباید برای نماز خود اذان و اقامه بگوید.
دوم: کسی که برای اقامه نماز مستقل وارد مسجدی شد که در آن، نماز جماعت صحیح با اذان و اقامه برگزار شد و او در آن نماز شرکت نکرده یا بعد از تمام شدن نماز جماعت وارد شد، به شرط آنکه تمام صفها پراکنده نشده باشند؛ حتی یک صف هم باقی باشد اذان و اقامه از او ساقط است؛ چه بخواهد به تنهایی نماز بگزارد یا به جماعت و در صورت جماعت، چه امام باشد و چه مأموم.
مسئله 974. هر گاه شک کند که نماز جماعت قبلی صحیح بود یا نه، اذان و اقامه از او ساقط است؛ ولی اگر شک کند که برای نماز جماعت سابق اذان و اقامه گفته شد یا نه، یا شک کند که مکان نماز او و مکان نماز جماعت قبلی یک مکان محسوباند یا دو مکان - مانند سطح مسجد و بام آن - اذان و اقامه از وی ساقط نیست.
سوم: کسی که اذان و اقامه دیگری را شنید، میتواند به آن اکتفا کند و برای نماز خود اذان و اقامه نگوید، به شرط آنکه تمام فصول اذان و اقامه را به طور کامل شنیده باشد و در صورت ناقص شنیدن یا نشنیدن بعضی از فصول، میتواند آنچه را درست نشنید، خودش بگوید و به همان اکتفا نماید، به شرط حفظ ترتیب، اگر فقط اذان را شنید، میتواند اقامه را خود بگوید؛ ولی اگر اقامه را شنید، بخواهد اذان را خود بگوید، چون ترتیب محفوظ نمیشود، نمیتواند به شنیدن اقامه اکتفا کند.
مسئله 975. مستحب است کسی که اذان دیگـری را میشنود، خواه اذان اعلام و خواه اذان نماز (اذان اِعظام) - جمـاعت یا فـرادا - آن را بدون فاصله بازگو کند و بازگو کردن اقامهای که میشنود، به امید ثواب، خوب است.
مسئله 976. چون با شنیدن اذان و اقامه دیگری میتوان برای نماز به آن اکتفا کرد، حکایت آنها ثواب خاص خود را دارد و برای اکتفا به آن اثری ندارد، چون اثر - یعنی صحت اکتفا - با شنیدن حاصل شده است.
مسئله 977. شنیدن اذانی که حرام است، مانند اذان با آواز لهوی مختصّ به مجلس گناه، نیز شنیدنی که حرام است، هرچند اذان صحیح و حلال است، مانند شنیدن مرد صدای اذان زن نامحرم را به قصد لذت، برای نماز کافی نیست.
مسئله 978. شنیدن اذان و اقامه مرد برای مرد و زن کفایت میکند و شنیدن اذان و اقامه زن برای زن و برای مردی که محرم اوست، کفایت میکند و برای مرد نامحرم، احتیاط، عدم اکتفاست.
مسئله 979. شنیدن اذان نماز کسی برای نماز دیگری، کافی است؛ نه شنیدن اذان در گوش نوزاد؛ یا موارد دیگری که اصل مشروع بودن آنها ثابت شده باشد؛ چه رسد به موارد غیر ثابت.
مسئله 980. اذان و اقامه نماز جماعت مردان را باید مرد بگوید و اذان و اقامۀ نماز جماعت زنان، نیز زنان و مردان محرم را زن میتواند بگوید، هرچند احتیاط در صورت اخیر، ترک است.
مسئله 981. ترتیب هجده جمله اذان و هفده جمله اقامه باید محفوظ باشد و اگر بر خلاف آن گفته شد، باید برابر نظم یادشده دوباره گفته شود، مثلاً اگر «حیّ علی خیر العمل» پیش از «حیّ علی الفلاح» گفته شد، دوباره باید «حیّ علی خیر العمل» گفته شود.
مسئله 982. اتصال جملههای اذان با هم، نیز اتصال جملههای اقامه با هم باید محفوظ باشد، به صورتی که عرفاً آنها را گسسته از هم ندانند.
مسئله 983. بین اذان و اقامه، هم ترتیب لازم است، هم اتصال؛ یعنی اذان مقدّم بر اقامه گفته میشود و بین اذان و اقامه فاصله نباشد، به مقداری که عرفاً آن دو را جدا و بیگانه از هم ببینند؛ در این صورت، مستحب است دوباره گفته شوند.
مسئله 984. بین اذان و اقامه و نماز، فاصلهای که عرفاً آن دو را بیگانۀ از نماز ببیند نباشد؛ در صورت فاصله زیاد بین آنها و بین نماز، دوباره گفته میشوند.
مسئله 985. اذان و اقامه نماز باید بعد از دخول وقت باشد؛ اگر همه جملههای اذان و اقامه عمداً یا سهواً قبل از دخول وقت گفته شد، یا بعضی از آنها قبل از وقت و برخی از آنها بعد از دخول وقت ادا شده باشد، دوباره باید گفته شوند.
مسئله 986. اگر پیش از گفتن اقامه شک کند که اذان گفته یا نه، مستحب است اذان را بگوید و اگر پیش از شروع در جملهای از جملههای اذان یا اقامه شک کند که جمله قبل را گفته یا نه، باید جمله قبل را بگوید؛ ولی پس از شروع در جمله بعدی، اگر شک کند که جمله قبل را گفته یا نه، لازم نیست جمله قبل را بازگو کند.
مسئله 987. مستحب است گویندۀ اذان رو به قبله بایستد و با طهارت باشد و با صدای بلند و کشیده اذان بگوید و بین جملههای اذان کمی فاصله دهد و بین آنها غیر از ذکر و دعا سخن دیگری نگوید.
مسئله 988. مستحب است گویندۀ اقامه رو به قبله و آرام باشد و اقامه را از اذان آهستهتر بگوید و فاصله جملههای آن را از فاصله جملههای اذان کمتر کند؛ لیکن جملهها را به هم نچسباند.
مسئله 989. مستحب است بین اذان و اقامه در غیر نماز مغرب، دو رکعت نماز بگزارد؛ یا یک گام بردارد؛ یا بنشیند؛ یا سجده نماید؛ یا ذکری بگوید؛ یا دعا کند و در نماز مغرب، به یکی از این امور اکتفا میشود.
مسئله 990. اذان و اقامه باید به عربی صحیح، نه به غیر آن - مانند فارسی، ترکی و... - و نه به عربی غیر صحیح گفته شود.
مسئله 991. مستحب است کسی که برای اذان تعیین میشود، عادل و وقتشناس و دارای صدای مناسب و رسا بوده و جای پخش اذان بلند باشد.