آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
احکام تَخَلّی (ادرار و مدفوع کردن)
مسئله 56. انسان به هنگام تخلّی و موارد دیگر، واجب است عورتِ جلو و پشت خود را از کسی که مکلّف است - هرچند مثل خواهر و مادر با او محرم باشد - بپوشاند و نگاه آنها به عورت دیگری حرام است. از دیوانۀ ممیّز، نیز بچهای که خوب و بد را میفهمد، باید عورت خود را بپوشاند؛ ولی زن و شوهر لازم نیست عورت خود را از یکدیگر بپوشانند.
مسئله 57. برای پوشاندن عورت، چیز مخصوصی لازم نیست؛ حتی اگر با دست و غیر آن - مانند آب کدر، تاریکی، رفتن به جایی که عورت دیده نشود - مانع دیدن شود، کفایت میکند.
مسئله 58. هنگام تخلّی باید طرف جلوی بدن، یعنی شکم و سینه رو به قبله یا پشت به قبله نباشد و در این حکم، بین خانه و صحرا فرق نیست.
مسئله 59. اگر موقع تخلّی طرف جلوی بدن کسی رو به قبله یا پشت به قبله باشد و عورت را از قبله بگرداند، کفایت نمیکند و چنانچه جلوی بدن او رو به قبله یا پشت به قبله نباشد، به احتیاط واجب عورت را رو به قبله یا پشت به قبله نکند.
مسئله 60. هنگام تطهیرِ مخرج ادرار و مدفوع، رو به قبله و پشت به قبله بودن اشکالی ندارد؛ ولی اگر هنگام استبراء، ادرار از مخرج بیرون آید، در این حال، رو به قبله یا پشت به قبله بودن، حرام است.
مسئله 61. اگر برای آنکه نامحرم او را نبیند، ناچار شود که رو به قبله یا پشت به قبله قرار گیرد، میتواند رو به قبله یا پشت به قبله قرار گیرد؛ نیز چنانچه از جهت دیگر ناچار باشد که رو به قبله یا پشت به قبله قرار گیرد، مانعی ندارد و اگر ناچار باشد که رو به قبله یا پشت به قبله قرار گیرد، به هر طرف که قرار گیرد، جایز است، هرچند احتیاط این است که پشت به قبله قرار گیرد.
مسئله 62. به احتیاط واجب، بچه را هنگام تخلّی رو به قبله یا پشت به قبله قرار ندهند؛ ولی اگر خود بچه قرار گیرد، جلوگیری از او واجب نیست، هرچند بهتر است.
مسئله 63. در ساختمانی که دستشویی آن، رو به قبله یا پشت به قبله ساخته شده (از روی عمد باشد، یا اشتباه، یا ندانستن مسئله) باید به گونهای قرار گیرد که رو به قبله یا پشت به قبله نباشد.
مسئله 64. اگر قبله را نمیداند، باید با جستوجو آگاه شود و چنانچه راهی برای آگاهی نیست، در صورت ضرورت، به هر طرف قرار گیرد، اشکالی ندارد. در هواپیما و قطار نیز باید به همین حکم عمل شود.
مسئله 65. در چند مکان تخلّی (ادرار یا مدفوع) حرام است: 1. در کوچههای بن بست، در صورتی که صاحبانش اجازه نداده باشند؛ یا اجازۀ آنها بیاثر باشد؛ همچنین در کوچهها و راههای عمومی که مسیر مردم و سبب ضرر به عابر یا آلوده شدن هوای محیط زیست باشد. 2. در ملک کسی که اجازه تخلّی نداده است. 3. در جایی که برای افراد مخصوصی وقف شده است؛ مانند برخی از مدرسهها. 4. کنار قبر مؤمن و هر مکانی که سبب بیاحترامی به مؤمن یا هتک حرمتِ یکی از مقدّسات دین شود.
مسئله 66. مخرج ادرار، با غیر آب پاک نمیشود و مرد اگر پس از تمام شدن خروج ادرار یکمرتبه بشوید، کافی است؛ ولی زن و کسی که ادرارش از غیر مجرای طبیعی میآید، به احتیاط واجب دو مرتبه بشویند.
مسئله 67. مخرج مدفوع در سه صورت فقط با آب پاک میشود: 1. نجاست دیگری - مانند خون - همراه مدفوع بیرون آمده باشد. 2. نجاستی از بیرون به مخرج مدفوع رسیده باشد. 3. اطراف مخرج بیش از مقدار معمول آلوده شده باشد. در غیر این سه صورت، میتوان مخرج را با آب شست؛ یا به دستوری که بعداً گفته میشود با پارچه، سنگ، کاغذ و مانند اینها پاک کرد، هرچند شستن با آب بهتر است.
مسئله 68. اگر مخرج مدفوع با آب شسته شود، باید چیزی از مدفوع در آن نماند؛ ولی ماندن رنگ و بوی آن مانعی ندارد و چنانچه با شستن بار نخست، ذرهای از مدفوع در آن نماند، دوباره شستن لازم نیست.
مسئله 69. هرگاه با سنگ، کلوخ، کاغذ، پارچه و مانند اینها مدفوع از مخرج برطرف شود، هرچند پاک شدنش محلّ تأمّل است، نماز خواندن مانعی ندارد و چنانچه چیزی هم به آن برسد، نجس نمیشود و ذرّههای کوچک و لزج بودن محل، اشکال ندارد.
مسئله 70. لازم نیست با سه قطعه سنگ، یا سه قطعه پارچه مخرج را پاک کنند، بلکه با اطراف یک قطعه سنگ یا یک قطعه پارچه یا استخوان هم کافی است، بلکه اگر با یک مرتبه هم مدفوع برطرف شد، کفایت میکند.
مسئله 71. پاک کردن مخرج مدفوع با چیزهایی که احترام آنها لازم است - مانند کاغذی که اسم خدا، پیامبران و ائمه: بر آن نوشته شده - معصیت و حرام است، هرچند مخرج پاک میشود. در پاک شدن مخرج با سرگین نیز اشکال است و اگر پاک کند، نمیتواند نماز بگزارد.
مسئله 72. اگر شک کند که مخرج را تطهیر کرده یا نه، اگرچه همیشه پس از ادرار یا مدفوع فوراً تطهیر میکرده، باید خود را تطهیر کند.
مسئله 73. اگر پس از نماز شک کند که پیش از نماز مخرج را تطهیر کرده یا نه، نمازی که خوانده صحیح است؛ ولی برای نمازهای بعد باید تطهیر کند.
اسْتِبْراء
مسئله 74. استبراء، عمل مستحبّی است که مرد پس از بیرون آمدن ادرار انجام میدهد، تا یقین کند ادرار در مجرا نمانده است و آن، اقسامی دارد و بهترین آنها این است که پس از قطع شدن ادرار، اگر مخرج مدفوع نجس شده، نخست آن را تطهیر کند و سپس سه بار با انگشت میانه دست چپ، از مخرج مدفوع تا بیخ آلت بکشد؛ آنگاه شست را روی آلت و انگشت پهلوی شست را زیر آن بگذارد و سه بار تا ختنهگاه بکشد و پس از آن سه بار سر آلت را فشار دهد.
مسئله 75. آبی که گاهی با تحریک شهوت و هنگام ملاعبه (بازی کردن) با همسر از انسان خارج میشود و به آن «مَذی» میگویند، پاک است؛ نیز آبی که گاهی پس از منی بیرون میآید و به آن «وَذی» گفته میشود و آبی که گاهی پس از ادرار بیرون میآید و به آن «وَدی» میگویند، چنانچه ادرار به آن نرسیده باشد، پاک است و اگر کسی پس از ادرار استبراء کند و سپس آبی از او خارج شود و شک کند که ادرار است یا یکی از اینها، پاک است.
مسئله 76. اگر رطوبتی از کسی خارج شود و نداند پاک است یا نه، چنانچه استبراء نکرده باشد یا شک کند که استبراء کرده یا نه، آن رطوبت، نجس است و چنانچه در آن حال وضو گرفته باشد، وضویش باطل میشود؛ ولی اگر پس از استبراء شک کند که درست بوده یا نه، آن رطوبت پاک است و وضو را هم باطل نمیکند.
مسئله 77. کسی که استبراء نکرده، اگر به جهت آنکه مدتی از ادرار کردن او گذشته، یقین کند ادرار در مجرا نمانده است و رطوبتی ببیند و در پاک بودن آن شک کند، آن رطوبتْ پاک است و وضو را هم باطل نمیکند.
مسئله 78. اگر کسی پس از ادرار استبراء کند و وضو بگیرد، چنانچه پس از وضو رطوبتی ببیند که بداند یا ادرار است یا منی، واجب است احتیاطاً غسل کند و وضو هم بگیرد؛ ولی چنانچه پیش از وضو گرفتن چنین رطوبتی را ببیند، فقط گرفتن وضو کافی است.
مسئله 79. زن استبراء از ادرار ندارد و اگر رطوبتی ببیند و شک کند پاک است یا نه، پاک است و وضو و غسل او را هم باطل نمیکند.
برخی کارهای مستحب در تخلّی
مسئله 80. هنگام تخلّی، برخی کارها مستحب است: 1. در جایی قرار گیرد که کسی او را نبیند. 2. در وارد شدن به مکان تخلّی، نخست پای چپ را و در بیرون آمدن، اول پای راست را بگذارد. 3. در حال تخلّی سر را بپوشاند. 4. در حال تخلّی، سنگینی بدن را بر پای چپ بیندازد.
مسئله 81. مستحب است انسان پیش از نماز، خواب و آمیزش و پس از بیرون آمدن منی، ادرار کند.
برخی کارهای مکروه درتخلّی
مسئله 82. هنگام تخلّی، برخی کارها مکروه است: 1. قرار گرفتن روبهروی خورشید و ماه؛ ولی اگر عورت خود را با چیزی بپوشاند، مکروه نیست. 2. نشستن روبهروی باد. 3. نشستن در جایی که محلّ عبور و مرور مردم است؛ مانند جاده، خیابان و کوچه. 4. نشستن جلوی در خانه. 5. نشستن زیر درخت میوه. 6. خوردن. 7. توقف بسیار. 8. تطهیر کردن با دست راست. 9. سخن گفتن، جز برای ضرورت یا به ذکر خدا مشغول بودن. 10. ایستاده ادرار کردن. 11. ادرار کردن در زمینهای سفت و سخت. 12. ادرار کردن در سوراخ جانوران. 13. ادرار کردن در آب، بهویژه آب ایستاده.
مسئله 83. خودداری کردن از ادرار و مدفوع، مکروه است و اگر ضرر برساند، باید خودداری نکند.