آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
مستحبات دفن
مسئله 660. خوب است به امید آنکه مطلوب پروردگار باشد قبر را به اندازۀ قد انسانِ متوسط گود کنند و میّت را در نزدیکترین قبرستان دفن کنند، مگر قبرستانِ دورتر، از جهتی بهتر باشد؛ مانند آنکه مردمان خوب در آنجا دفن شده باشند؛ یا مردم برای فاتحۀ اهل قبور بیشتر به آنجا بروند؛ نیز هنگام دفن، جنازه را در چند قدمی قبر بر زمین بگذارند و تا سه بار کم کم نزد یک ببرند و در هر بار زمین بگذارند و بردارند و در نوبت چهارم، آن را وارد قبر کنند و اگر میّت مرد است، در بار سوم، به گونهای زمین بگذارند که سر او طرف پایین قبر باشد و در بار چهارم از طرف سر وارد قبر کنند.
اگر میّت خانم است، در بار سوم، سمت قبلۀ قبر بگذارند و به پهنا وارد قبر کنند و هنگام وارد کردن، پارچهای روی قبر بگیرند؛ نیز جنازه را به آرامی از تابوت بردارند و وارد قبر کنند و دعاهایی که دستور داده شده، پیش از دفن و موقع دفن بخوانند و پس از آنکه میّت را در لحد گذاشتند، گرههای کفن را باز کنند و صورت میّت را روی خاک بگذارند و بالشی از خاک زیر سر او بسازند و پشت میّت، خشت خام یا کلوخی بگذارند که میّت به پشت برنگردد و پیش از آنکه لحد را بپوشانند، کسی که او را دفن میکند، دست راست خود را به شانۀ راست میّت بزند و دست چپ را به قوت بر شانۀ چپ میّت بگذارد و دهان را نزد یک گوش او ببرد و به شدّت حرکتش دهد و سه بار بگوید: «اسْمَعْ افْهَمْ یا فُلانَ بْنَ فُلان» و به جای فلان، اسم میّت و پدرش را بگوید؛ مثلاً اگر اسم او محمد و اسم پدرش علی است، سه بار بگوید: «اسْمَعْ افْهَمْ یا مُحَمَّدَ بْنَ عَلی».
پس از آن بگوید: «هَلْ أنْتَ عَلَی الْعَهْدِ الَّذِی فَارَقْتَنا عَلَیهِ مِنْ شَهَادَةِ اَنْ لا إِلهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شریکَ لَهُ وَأنَّ مُحَمَّداً صَلّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَسَیِّدُ النَّبِیّینَ وَ خاتَمُ الْمُرْسَلِینَ وأنَّ عَلِیّاً أَمیرُالْمُؤمِنینَ وَسَیِّدُ الْوصِیِّینَ وَإمامٌ افْتَرَضَ اللهُ طاعَتَهُ عَلَی الْعالَمینَ وَأنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ وَعَلِیِّ بْنَ الْحُسَیْنِ وَمُحَمَّدَ بْنَ عَلِیِّ وَجَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ وَمُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ وَعَلِیِّ بن مُوسی وَمُحَمَّدَ بْنَ عَلِیِّ وَعَلیّ بْنَ مُحَمَّدٍ وَالْحَسَنَ بْنَ عَلیّ وَ الْقائِمَ الْحُجَّةَ الْمَهْدِیّ - صَلَواتُ اللهِ عَلَیْهِمْ - أئِمَّةُ الْمُؤمِنینَ وَحُجَجُ اللهِ عَلَی الْخَلْقِ أَجْمَعِینَ وَأئِمَّتُکَ أئِمَّةُ هُدیً بِکَ اَبْرارٌ یا فُلانَ بْنَ فُلانٍ» و به جای فلان بن فلان اسم میّت و پدرش را بگوید.
سپس بگوید: «إذا اَتاک الْمَلَکانِ الْمُقَرَّبانِ رَسُولَیْنِ مِنْ عِندِ اللهِ - تَبارَک وَ تَعالَی - وَسَأَلاکَ عَنْ رَبِّکَ وَعَنْ نَبِیِّکَ وَعَنْ دِیِنِکَ وَعَنْ کِتابِکَ وَعَنْ قِبْلَتِکَ وَعَنْ أئِمَّتِکَ فَلا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ وَقُلْ فِی جَوابِهِما اللهُ رَبّی وَمُحَمَّدٌ - صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ - نَبِیّی وَالإِسْلامُ دِینِی وَالْقُرْآنُ کِتابِی وَالْکَعْبَةُ قِبْلَتِی وَاَمیرُالْمُؤمِنینَ عَلِیُّ بْنُ أبی طالِبٍ إمامی وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِیّ المُجْتَبی إمامی وَالْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیّ الشَّهیدُ بِکَرْبَلاءَ إمامی وَعَلِیٌّ زَیْنُ الْعابِدِینَ إمَامی وَمُحَمَّدٌ البِاقِرُ إمَامی وَجَعْفَرٌ الصّادِقُ إمَامی وَمُوسَی الکاظِمُ إِمامی وَعَلِیٌّ الرِّضا إِمامی ومُحَمَّدٌ الجَوادُ إِمامی وعَلیٌّ الْهَادِی إمَامی وَالْحَسَنُ الْعَسْکَریُّ إمَامی وَالْحُجَّةُ الْمُنْتَظَرُ إمامی هؤُلاءِ صَلَواتُ اللهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ أئِمَّتِی وَسَادَتِی وَقَادَتِی وَ شُفَعَائِی بِهِمْ أَتَولَّی وَمِنْ أعدائِهِمْ أَتَبَرَّأُ فِی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ ثُمَّ اعْلَمْ یا فُلانَ بْنَ فُلان» و به جای فلان بن فلان اسم میّت و پدرش را بگوید.
آنگاه بگوید: «إنَّ اللهَ - تَبَارَکَ وَتَعَالَی - نِعْمَ الرَّبُّ وَأنَّ مُحَمَّداً - صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ - نِعْمَ الرَّسُولُ وَأنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طالِبٍ وَأوْلادَهُ الْمَعْصُومینَ الْأَئِمَّةَ الْاثْنَی عَشَرَ نِعْمَ الْأئِمَّةُ وَأنَّ ما جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ - صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ - حَقٌ وَأنَّ الْمَوْتَ حَقٌ وَسُؤالَ مُنْکَرٍ وَنَکیرٍ فِی القَبْرِ حَقٌّ وَالْبَعْثَ حَقٌّ وَالنُّشُورَ حَقٌّ وَالصِّراطَ حَقٌّ وَالْمیزانَ حَقٌّ وَتَطایُرَ الْکُتُبِ حَقٌّ وَأنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَالنّارَ حَقُّ وَأنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیْبَ فِیهَا وَأنَّ اللهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ» سپس بگوید: «أَ فَهِمْتَ یا فُلانُ» و به جای فلان، اسم میّت را بگوید و پس از آن بگوید: «ثَبَّتَکَ اللهُ بِالْقَولِ الثَّابِتِ وَ هَداکَ اللهُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ عَرَّفَ اللهُ بَیْنَکَ وَبَیْنَ اوْلیائِکَ فی مُسْتَقَرٍّ مِنْ رَحْمَتِهِ» آنگاه بگوید: «اللهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَاصْعَدْ بِرُوحِهِ إلَیکَ وَلَقِّهِ مِنکَ بُرهَاناً أللّهُمَّ عَفوَکَ عَفْوَکَ».
مسئله 661. خوب است به امید اینکه مطلوب پروردگار باشد، کسی که میّت را در قبر میگذارد، با طهارت و سربرهنه و پابرهنه باشد و از طرف پای میّت از قبر بیرون بیاید و غیر از خویشان میّت کسانی که حاضرند، با پشت دست خاک بر قبر بریزند و بگویند «إِنّا للهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ». اگر میّت خانم است، کسی که با او محرم است او را در قبر بگذارد و چنانچه محرمی نباشد، خویشانش او را در قبر بگذارند و اگر مرده زن باشد، تمام فعل و ضمیرِ راجع به میتْ مؤنث یاد میشود.
مسئله 662. خوب است به امید اینکه مطلوب پروردگار باشد، قبر را مربع یا مربع مستطیل بسازند و به اندازۀ چهار انگشت از زمین بلند کنند و نشانهای روی آن بگذارند که اشتباه نشود و روی قبر آب بپاشند و پس از پاشیدن آب، کسانی که حاضرند، دستها را بر قبر بگذارند و انگشتها را باز کرده و در خاک فرو برند و هفت بار سورۀ مبارکۀ: «إنّا أَنْزَلْناهُ» را بخوانند و برای میّت آمرزش طلب کنند و این دعا را بخوانند: «اللهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَاصْعِدْ الَیْکَ رُوحَهُ وَلَقِّهِ مِنْکَ رِضْواناً وَاسْکِنْ قَبرَهُ مِنْ رَحْمَتِکَ ما تُغْنیهِ بِهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ».
مسئله 663. پس از رفتن تشییعکنندگان جنازه، مستحب است ولیّ میّت، یا کسی که از طرف ولیّ اجازه دارد، دعاهایی را که دستور داده شده، به میّت تلقین کند.
مسئله 664. پس از دفن، مستحب است صاحبان عزا را تسلیت گویند؛ ولی اگر مدتی گذشته است که با تسلیت گفتن، مصیبت یادشان میآید، ترک آن بهتر است؛ همچنین مستحب است تا سه روز برای بازماندگان میّت غذا بفرستند و غذا خوردن نزد آنان و در منزلشان مکروه است.
مسئله 665. مستحب است انسان در مرگ خویشان، مخصوصاً در مرگ فرزند، صبر کند و هر وقت میّت را یاد میکند، «إِنّا للهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» بگوید و برای میّت قرآن بخواند و سر قبر پدر و مادر از خداوند حاجت بخواهد و قبر را محکم بسازد که زود خراب نشود.
مسئله 666. جایز نیست انسان در مرگ کسی صورت و بدن خود را بخراشد و به خود آسیب برساند.
مسئله 667. پاره کردن یقه در مرگ غیر پدر و برادر، جایز نیست.
مسئله 668. اگر مرد در مرگ همسر یا فرزند یقه یا لباس خود را پاره کند، یا زن در عزای میّت صورت خود را بخراشد، بهگونهایکه خون بیاید، یا موی خود را بکند، بنابر احتیاط مستحب یک بنده آزاد کند، یا ده فقیر را طعام دهد؛ یا آنان را بپوشاند و چنانچه نتواند، بنابر احتیاط سه روز روزه بگیرد، بلکه اگر خون هم نیاید، به احتیاط مستحب به این دستور عمل کند.
مسئله 669. بنا بر احتیاط مستحب، در گریۀ بر میّت صدا را بسیار بلند نکنند.