آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
انواع شک در نماز
شکهای نماز چند قسم است؛ بعضی از آنها نماز را باطل میکنند و به برخی از آنها نباید اعتنا کرد و پارهای از آنها نماز را باطل نمیکنند و دستور خاص دارند که ذکر میشود.
شک های باطل
مسئله 1211. شکهایی که نماز را باطل میکند:
یکم. شک در شمارۀ رکعتهای نماز واجب دو رکعتی؛ مانند نماز صبح و نماز مسافر؛ ولی شک در شمارۀ رکعتهای نماز مستحب و برخی از نمازهای احتیاطْ نماز را باطل نمیکند.
دوم. شک در شمارۀ رکعتهای نماز سه رکعتی؛ مانند نماز مغرب.
سوم. شک در نماز چهار رکعتی، میان یک رکعت و بیش از آن.
چهارم. شک در نماز چهار رکعتی بین دو رکعت و بیش از آن، پیش از تمام شدن سجده دوم.
پنجم. شک در نماز چهار رکعتی، میان دو رکعت و پنج رکعت یا دو و بیشتر از پنج رکعت، هرچند بعد از تمام شدن سجده دوم باشد.
ششم. شک در نماز چهار رکعتی، بین سه رکعت و شش رکعت یا سه و بیش از شش رکعت.
هفتم. شک در نماز چهار رکعتی، میان چهار و شش یا چهار و بیش از شش؛ چه پیش از تمام شدن سجدۀ دوم باشد یا پس از آن؛ ولی اگر پس از سجدۀ دوم، شک بین چهار و شش یا چهار و بیشتر از شش برای او پیش آید، به احتیاط مستحب بر چهار بنا بگذارد و نماز را تمام کند و پس از نماز دو سجدۀ سهو بهجا آورد و نماز را هم دوباره اقامه کند.
هشتم. شک در رکعتهای نماز، در نماز چهار رکعتی که اصلاً نداند چند رکعت خوانده است.
مسئله 1212. مقصود از شکی که نماز را باطل میکند، صرف اِبهام و تردید ابتدایی نیست، بنابراین اگر یکی از شکهای باطلکننده برای نمازگزار پیش آید، نمیتواند نماز را به هم بزند، بلکه کاملاً باید فکر کند تا یکی از دو طرف معلوم شود؛ یا از معلوم شدن آن ناامید گردد؛ یعنی شک او مستقر و پا برجا شود؛ در این صورت به هم زدن نماز مانعی ندارد، هرچند به احتیاط به قدری صبر کند تا از صورت نمازگزار خارج شود.
شک های بی اعتبار
مسئله 1213. شکهایی که نباید به آنها اعتنا کرد:
یکم. شک در چیزی که محل بهجا آوردن آن، گذشته است؛ مانند اینکه در رکوع شک کند که حمد را خوانده یا نه.
دوم. شک بعد از سلام نماز.
سوم. شک پس از گذشتن وقت نماز.
چهارم. شک کثیر الشک؛ یعنی کسی که بسیار شک میکند.
پنجم. شک امام جماعت در شمارۀ رکعتهای نماز، در صورتی که مأموم شمارۀ آنها را بداند؛ همچنین شک مأموم، درصورتیکه امام جماعت شمارۀ رکعتهای نماز را بداند. در این جهت، فرقی بین شکهای باطل و صحیح نیست؛ یعنی شک در نمازهای دو رکعتی و سه رکعتی، همانند شک در نماز چهار رکعتی است.
ششم. شک در نماز مستحبی.
هر یک اینها احکامی دارد که اکنون بخشی از آنها ذکر میشوند.
یکم. شک بعد از محل
مسئله 1214. اگر در بین نماز دربارۀ یکی از کارهای واجبی که از محل بهجا آوردن آن گذشته شک کند که آن را انجام داده یا نه - مثلاً شک کند که حمد خوانده یا نه - چنانچه به کار واجب یا مستحبی که باید پس از آن انجام دهد - مانند قرائت سوره - مشغول نشده، باید آنچه را که در انجام دادن آن شک کرده، بهجا آورد؛ یعنی در مثال مذکور سورۀ حمد را بخواند و اگر به کار واجب یا مستحبی که باید بعد از آن انجام دهد مشغول شده، به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1215. اگر در حال خواندن حمد یا سوره مثلاً شک کند که جزء قبلی را خوانده یا نه، اگر آن جزء مشکوک، از نظر معنا کاملاً مستقل از جزء فعلی باشد، باید به شک خود اعتنا نکند و چنانچه آن جزء مشکوک، جزء همین جملهای محسوب میشود که اکنون در حال قرائت آن است، واجب است احتیاطاً به شک خود اعتنا کند و آن جزء مشکوک را قربة الی الله بهجا آورد.
مسئله 1216. هرگاه پس از رکوع یا سجود، مثلاً شک کند که شروط صحت و کارهای واجب آن را - مانند ذکر و آرام بودن بدن - انجام داده یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1217. هرگاه، درحالیکه به سجده میرود، شک کند که رکوع را انجام داده یا نه، یا شک کند که پس از رکوع ایستاده یا نه، بنا بر احتیاط واجب باید به شک خود اعتنا کند و برگردد و آن وظیفه مشکوک را بهجا آورد.
مسئله 1218. اگر در حال برخاستن از رکعت دوم شک کند که سجده یا تشهد را بهجا آورده یا نه، بنا بر احتیاط واجب باید به شک خود اعتنا کند و برگردد و آن را بهجا آورد؛ نیز اگر در حال برخاستن از رکعت یکم و سوم شک کند که سجده را بهجا آورده یا نه، به احتیاط واجب برگردد و آن را انجام دهد؛ ولی چنانچه پس از ایستادن شک کند که سجده یا تشهد را انجام داده، به شک اعتنا نکند.
مسئله 1219. کسی که نشسته یا به پهلو قرارگرفته نماز میگزارد، اگر پیش از مشغول شدن به حمد یا تسبیحات، شک کند که سجده یا تشهد را بهجا آورده یا نه، به احتیاط واجب باید به شک خود اعتنا کند و آن را بهجا آورد و اگر در حال خواندن حمد یا تسبیحات، شک کند که سجده یا تشهد را بهجا آورده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1220. هرگاه شک کند که یکی از رکنهای نماز را بهجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کاری نشده که بعد از آن است، باید آن را بهجا آورد؛ برای مثال، اگر پیش از خواندن تشهد شک کند که دو سجده را بهجا آورده یا نه، باید بهجا آورد و چنانچه پس از آن یادش بیاید که آن رکن را به جا آورده بوده، چون رکنْ اضافه شده، نمازش باطل است.
مسئله 1221. هرگاه شک کند عملی را که رکن نیست بهجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کاری نشده که بعد از آن است، باید آن را بهجا آورد؛ برای مثال، اگر پیش از خواندن سوره شک کند که حمد را خوانده یا نه، باید حمد را بخواند و چنانچه پس از انجام دادن آن یادش بیاید که آن را بهجا آورده بود، چون رکن اضافه نشده، نمازش صحیح است و احتیاط مستحب، انجام دادن دو سجده سهو است.
مسئله 1222. هرگاه در واجب رکنی شک کند و وارد جزء بعدی نماز شود، به شک خود اعتنا نکند؛ برای مثال، اگر درحال تشهد شک کند که دو سجده را بهجا آورده یا نه، به شک خود اعتنا نکند و اگر یادش بیاید که آن رکن را بهجا نیاورده، درصورتیکه مشغول رکن بعد نشده، باید آن را بهجا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده، نمازش بر اثر ترک رکن باطل است؛ مثلاً اگر پیش از رکوع رکعت بعد یادش بیاید که دو سجده را بهجا نیاورده، باید بهجا آورد و اگر در رکوع یا پس از آن یادش بیاید، نمازش باطل است.
مسئله 1223. هرگاه شک کند عملی را که رکن نیست بهجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کاری شده که پس از آن است، به شک خود اعتنا نکند؛ برای مثال، اگر در حال خواندن سوره، شک کند که حمد را خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نکند و چنانچه بعد یادش بیاید که آن را بهجا نیاورده، در صورتی که مشغول رکن بعد نشده، باید آن را و آنچه را پس از آن است، بهجا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده، نمازش صحیح است، پس اگر در قنوت یادش بیاید که حمد را نخوانده، باید حمد و سوره را بخواند و چنانچه در رکوع یادش بیاید، نماز او صحیح است.
مسئله 1224. اگر شک کند که سلام نماز را گفته یا نه، یا شک کند درست گفته یا نه، چنانچه مشغول تعقیب نماز یا نماز دیگر شده، یا به کاری مشغول شده که نماز را به هم میزند و از حال نمازگزار بیرون رفته، به شک خود اعتنا نکند و اگر پیش از اینها شک کند، باید سلام را بگوید؛ امّا اگر در صحیح گفتن سلام شک کند، در هر دو صورت به شک خود اعتنا نکند؛ چه مشغول کار دیگر شده باشد یا نه.
مسئله 1225. اگر پس از انجام دادن چیزی از نماز در صحیح بودن آن شک کند - مثلاً پس از تکبیرة الإحرام یا حمد یا آیهای از آن، شک کند که صحیح گفته یا نه - نباید به شک خود اعتنا کند.
دوم. شک پس از سلام
مسئله 1226. هرگونه شکی درباره صحت و بطلان نماز، پس از سلام نماز، بیاعتبار است؛ برای مثال، شک کند رکوع کرده یا نه و آیا صحیح انجام داده یا نه، یا بعد از سلام نماز چهار رکعتی شک کند که چهار رکعت خوانده یا پنج رکعت، به شک خود اعتنا نکند؛ ولی اگر هر دو طرف شک او باطل باشد - مانند آنکه پس از سلام نماز چهار رکعتی شک کند که نماز او سه رکعت بوده یا پنج رکعت - نمازش باطل است.
سوم. شک پس از وقت
مسئله 1227. اگر پس از گذشتن وقت نماز شک کند که نماز را بهجا آورده یا نه، یا گمان کند که بهجا نیاورده، انجام دادن آن لازم نیست؛ ولی اگر پیش از گذشتن وقت، چنین شک یا گمانی داشته باشد، باید آن نماز را بهجا آورد، بلکه اگر گمان کند و اطمینان نداشته باشد که انجام داده، باید آن را بهجا آورد.
مسئله 1228. اگر پس از گذشتن وقت شک کند که نماز را درست خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1229. اگر پس از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار رکعت نماز بهجا آورده، ولی نداند به نیت ظهر بوده یا به نیت عصر، باید چهار رکعت نماز قضا به نیت نمازی که بر او واجب است، بهجا آورد.
مسئله 1230. اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشاء بداند یک نماز بهجا آورده، اما نداند سه رکعتی بوده یا چهار رکعتی، باید قضای نماز مغرب و عشاء را بهجا آورد.
چهارم. کَثِیرُ الشک (کسی که بسیار شک می کند)
مسئله 1231. اگر کسی در یک نماز سه بار شک کند، یا در سه نماز پیاپی - مانند نمـاز صبـح و ظـهر و عصر - شک کند، کثیر الشک است و چنانچه فراوانی شک کردن او از غضب یا ترس یا پریشانی حواس نباشد، به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1232. اگر کثیر الشک در بهجا آوردن چیزی از نماز شک کند، چنانچه بهجا آوردن آن، نماز را باطل نمیکند، باید بنا بگذارد که آن را بهجا آورده؛ برای مثال، چنانچه شک کند که رکوع کرده یا نه، باید بنا بگذارد که رکوع کرده است، اما اگر بهجا آوردن آن، نماز را باطل میکند، باید بنا بگذارد که آن را انجام نداده است؛ مثلاً اگر شک کند که یک رکوع انجام داده یا بیشتر، چون اضافه شدن رکوعْ نماز را باطل میکند، باید بنا بگذارد که بیشتر از یک رکوع انجام نداده است.
مسئله 1233. کسی که در یک چیز نماز بسیار شک میکند، چنانچه در چیزهای دیگر نماز شک کند، باید در آن چیزها به حکم شک عمل کند؛ برای مثال، کسی که بسیار شک میکند که سجده کرده یا نه، اگر در انجام دادن رکوع شک کند، باید به حکم شک در رکوع رفتار کند؛ یعنی اگر ایستاده، رکوع را بهجا آورد و اگر به سجده رفته، اعتنا نکند.
مسئله 1234. آن که در نماز مخصوصی - مانند نماز ظهر - بسیار شک میکند، فقط در آن نماز باید به شک خود اعتنا نکند؛ ولی اگر در نماز دیگر - مثلاً در نماز عصر - شک کند، باید به حکم شک رفتار کند.
مسئله 1235. اگر کسی در جای مخصوصی نماز بگزارد، بسیار شک میکند، فقط در آنجا به شک خود اعتنا نکند و با نماز خواندن در غیر آنجا، چنانچه شکی برای او پیش آید، باید به حکم شک عمل کند.
مسئله 1236. اگر انسان شک کند که کثیرالشک شده یا نه، بنا میگذارد که کثیرالشک نشده و باید به حکم شک عمل کند. کثیر الشک تا یقین نکند که به حال معمولی مردم برگشته، باید به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1237. کسی که بسیار شک میکند، اگر شک کند که رکنی را بهجا آورده یا نه و اعتنا نکند و سپس یادش بیاید که آن را بهجا نیاورده، چنانچه مشغول رکن بعد نشده، باید آن را بهجا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده، نمازش باطل است؛ برای مثال، چنانچه شک کند که رکوع را بهجا آورده یا نه و به آن اعتنا نکند، و پیش از سجده یادش بیاید که بهجا نیاورده، باید رکوع را بهجا آورد و اگر در سجده یادش بیاید که رکوع را بهجا نیاورده، نماز او باطل است.
مسئله 1238. کسی که بسیار شک میکند، اگر در چیزی که رکن نیست، شک کند که آن را بهجا آورده یا نه و اعتنا نکند و سپس یادش بیاید که آن را انجام نداده، چنانچه از محل بهجا آوردن آن نگذشته، باید آن را انجام دهد و چنانچه از محل آن گذشته، نمازش صحیح است؛ برای مثال، اگر شک کند که حمد را خوانده یا نه و اعتنا نکند و در قنوت یادش بیاید که نخوانده، باید حمد و سوره را بخواند و اگر در رکوع یادش بیاید، نماز او صحیح است.
مسئله 1239. اشخاص وسواسی باید به یقین و شک خود عمل نکنند، بلکه مانند افراد معمولی عمل کنند؛ خواه برای آنان یقین حاصل شود یا نه؛ و اگر همچون افراد معمولی عمل نکنند، در بسیاری از موارد، نماز آنان باطل است.
پنجم. شک امام و مأموم
مسئله 1240. اگر امام جماعت در شمارۀ رکعتها یا افعال نماز شک کند - مثل اینکه شک کند که سه رکعت گزارده یا چهار رکعت - چنانچه مأموم یقین یا گمانِ معتبر داشته باشد که چهار رکعت گزارده و به امام بفهماند که چهار رکعت گزارده است، امام باید نماز را چهار رکعت بداند و گزاردن نماز احتیاط لازم نیست؛ نیز اگر امام یقین یا گمانِ معتبر داشته باشد که فلان رکعت گزارده است و مأموم در شمارۀ رکعتهای نماز شک کند، باید به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1241. اگر در نماز جماعت، هم امام، هم مأموم شک کنند و شک هرکدام با دیگری فرق داشت، هرکدام به وظیفۀ خود عمل میکند و حکم سهو امام یا مأموم یا هر دو نیز همین است.
ششم. شک در نماز مستحبّی
مسئله 1242. اگر در شمارۀ رکعتهای نماز مستحبی شک کند، چنانچه طرف بیشتر شک، نماز را باطل میکند، باید بر کمتر بنا بگذارد؛ مثلاً در نافلۀ صبح شک کند که دو رکعت بهجا آورده یا سه رکعت، باید بنا بگذارد که دو رکعت بهجا آورده است؛ ولی اگر عدد بیشتر شک نماز را باطل نمیکند - مثلاً شک کند که دو رکعت انجام داده یا یک رکعت - به هر طرف شک عمل کند، نمازش صحیح است.
مسئله 1243. کم شدن رکن در نماز نافله، به احتیاط واجب، آن را باطل میکند؛ ولی اضافه شدن رکن آن را باطل نمیکند، پس اگر یکی از کارهای نافله را فراموش کند و هنگامی یادش بیاید که مشغول رکن بعد از آن شده، باید برگردد و آن کار را انجام دهد و دوباره آن رکن را بهجا آورد؛ برای مثال، اگر در رکوع یادش بیاید که سوره را نخوانده، باید برگردد و سوره را بخواند و دوباره به رکوع رود.
مسئله 1244. اگر در یکی از کارهای نافله - خواه رکن باشد یا غیر رکن - شک کند، چنانچه محل آن نگذشته، باید بهجا آورد و اگر محل آن گذشته، به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1245. گمان در رکعتهای نماز مستحبی، حکم شک را دارد؛ یعنی میتوان بنا را بر اقل یا اکثر نهاد، هرچند احتیاط، عمل به گمان است، در صورتی که سبب بطلان نباشد.
مسئله 1246. اگر در نماز نافله کاری کند که برای آن در نماز واجب سجدۀ سهو واجب میشود - مثلاً یک سجده یا تشهد را فراموش کند - لازم نیست پس از نماز، سجدۀ سهو یا قضای سجده و تشهد را بهجا آورد.
مسئله 1247. اگر شک کند که نماز مستحبی را بهجا آورده یا نه، چنانچه آن نماز مانند نماز جعفر طیّار وقت معیّن نداشته باشد، بنا بگذارد که بهجا نیاورده است و چنانچه در نافلههایی مانند نافلۀ یومیه - که وقت معیّن دارد - چنین شکی پیش از گذشتن وقت آن، پیش آید، همین حکم جاری است؛ ولی اگر پس از گذشتن وقت شک کند که بهجا آورده است یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
شک های صحیح
مسئله 1248. در نُه صورت اگر در شمارۀ رکعتهای نماز چهار رکعتی شک کند، باید فکر کند، پس اگر یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا کرد، همان طرف را بگیرد و نماز را ادامه دهد و اگر فکرش به جایی نرسید، به دستورهایی که یاد میشود، عمل کند. آن نُه صورت بدین شرحاند:
یکم. پس از سر برداشتن از سجده دوم شک کند که رکعت دوم است یا رکعت سوم، که باید بنا بگذارد که سه رکعت نماز گزارده و یک رکعت دیگر بر آن بیفزاید و نماز را تمام کند و پس از نماز، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته - به صورتی که بعداً گفته میشود - بهجا آورد.
دوم. شک میان دو و چهار بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم که باید بنا بگذارد چهار رکعت خوانده و نماز را تمام کند و پس از نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد.
سوم. شک میان دو و سه و چهار، پس از سر برداشتن از سجدۀ دوم که باید بر چهار بنا بگذارد و بعد از نماز، دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و سپس دو رکعت نشسته بهجا آورد؛ ولی اگر پس از سجدۀ یکم یا پیش از سر برداشتن از سجدۀ دوم یکی از این سه شک برای او پیش آید، میتواند نماز را رها کند و دوباره بهجا آورد.
چهارم. شک میان چهار و پنج، پس از سر بر داشتن از سجدۀ دوم که باید بر چهار بنا بگذارد و نماز را تمام کند و پس از نماز دو سجدۀ سهو بهجا آورد؛ ولی اگر پس از سجدۀ یکم، یا پیش از سر برداشتن از سجدۀ دوم، این شک، برای او پیش آید، به احتیاط استحبابی به دستوری که ذکر شد، عمل کند، اگرچه نمازش باطل است و باید دوباره بهجا آورد.
پنجم. شک میان سه و چهار، که در هر جای نماز باشد، باید بر چهار بنا بگذارد و نماز را تمام کند و پس از نماز، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بهجا آورد.
ششم. شک میان چهار و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بهجا آورد.
هفتم. شک میان سه و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد.
هشتم. شک میان سه و چهار و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و بعد از سلام نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و سپس دو رکعت نشسته بهجا آورد.
نهم. شک میان پنج و شش در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسئله 1249. اگر یکی از شکهای صحیح برای انسان پیش آید، نباید نماز را بشکند، بلکه باید به دستور شک عمل کند و چنانچه نماز را بشکند، معصیت کرده است، پس اگر پیش از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند - مانند رو گرداندن از قبله - نماز را از سر گیرد، نماز دومش هم باطل است و چنانچه پس از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند، مشغول نماز شود، نماز دومش صحیح است.
مسئله 1250. اگر یکی از شکهایی که نماز احتیاط برای آنها واجب است، در نماز پیش آید و نمازگزار نماز را تمام کند و بدون گزاردن نماز احتیاط، نماز را از سر بگیرد، معصیت کرده است، پس چنانچه پیش از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند، نماز را از سر گرفته، نماز دومش هم بنا بر احتیاط لازم باطل است؛ اما اگر پس از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند، مشغول نماز شده، نماز دومش صحیح است.
مسئله 1251. اگر یکی از شکهای صحیح برای نمازگزار پیش آید، باید فوراً فکر کند تا یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا شود؛ ولی اگر چیزهایی که به واسطۀ آنها ممکن است یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا شود از بین نمیرود، چنانچه کمی بعد فکر کند، درصورتیکه نیّت اصل نماز محفوظ باشد، اشکال ندارد؛ مثلاً اگر در سجده شک کند، میتواند تا پس از سجده، فکر کردن را تأخیر بیندازد.
مسئله 1252. اگر در آغاز گمانش به یک طرف بیشتر باشد و سپس دو طرف در نظر او مساوی شود، باید به دستور شک عمل کند؛ اما اگر نخست دو طرف در نظر او مساوی باشد و به طرفی که وظیفۀ اوست بنا بگذارد و سپس گمانش به طرف دیگر برود، باید بر همان طرف بنا بگذارد و نماز را تمام کند.
مسئله 1253. اگر پس از نماز بفهمد که در میان نماز حال تردیدی داشته، مثلاً دو رکعت گزارده؛ یا سه رکعت و بر سه بنا گذاشته، ولی نداند که گمانش به گزاردن سه رکعت بوده یا هر دو طرف در نظر او مساوی بوده، به احتیاط مستحب باید نماز احتیاط را بهجا آورد.
مسئله 1254. اگر هنگام تشهد یا پس از ایستادن شک کند که دو سجده را بهجا آورده یا نه و در همان موقع یکی از شکهایی که اگر پس از تمام شدن دو سجده پیش آید صحیح است، برای او پیش آید - مثلاً شک کند که دو رکعت گزارده یا سه رکعت - باید به حکم آن شک عمل کند و نمازش صحیح است.
مسئله 1255. اگر پیش از آن که مشغول تشهد شود، یا در رکعتهایی که تشهد ندارد پیش از ایستادن، شک کند که دو سجده را بهجا آورده یا نه و در آن هنگام، یکی از شکهایی که پس از تمام شدن دو سجده صحیح است، برایش پیش آید، نمازش باطل است.
مسئله 1256. اگر در حال ایستاده، بین سه و چهار یا بین سه و چهار و پنج شک کند و یادش بیاید که دو سجده، یا یک سجده از رکعت پیش بهجا نیاورده، نمازش باطل است.
مسئله 1257. اگر شک قبلی او از بین برود و شک دیگری برایش پیش آید، برای مثال، نخست شک کند که دو رکعت خوانده یا سه رکعت و سپس شک کند که سه رکعت خوانده یا چهار رکعت، باید به دستور شک دوم عمل کند.
مسئله 1258. اگر پس از نماز شک کند که در نماز مثلاً بین دو و چهار شک کرده یا بین سه و چهار - یعنی میداند که شک او یکی از این دو قسم بود - باید به دستور هر دو شک عمل کند و اعاده نماز لازم نیست.
مسئله 1259. اگر پس از نماز بفهمد که در نماز شکی برای او پیش آمده؛ ولی نداند از شکهای باطل بوده یا از شکهای صحیح و اگر از شکهای صحیح بوده، کدام قسم آن بوده است، به احتیاط واجب باید به حکم شکهای صحیح که احتمالش را میداده، عمل کند و نماز را هم دوباره بهجا آورد.
مسئله 1260. آن که نشسته نماز میگزارد، اگر شکی برایش پیش آید که باید برای آن، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بهجا آورد، باید دو رکعت نشسته بهجا آورد، بلکه اگر شکی پیش آید که باید برای آن، دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد، باید دو رکعت نشسته انجام دهد.
مسئله 1261. آن که ایستاده نماز میگزارد، اگر در حال نماز احتیاط، از ایستادن عاجز شود، باید مانند کسی که نماز را نشسته میگزارد - و حکم آن در مسئله پیش ذکر شده - نماز احتیاط را بهجا آورد.
مسئله 1262. آن که نشسته نماز میگزارد، اگر در حال نماز احتیاط بتواند بایستد، باید به وظیفۀ کسی که نماز را ایستاده میگزارد، عمل کند.
نماز احتیاط
مسئله 1263. کسی که نماز احتیاط بر او واجب است، پس از سلام نماز، در حالی که تمام شروط صحت نماز را دارد، باید فوراً نیت نماز احتیاط کند و پس از تکبیر، حمد را بخواند و به رکوع رود و دو سجده کند، پس اگر یک رکعت نماز احتیاط بر او واجب است، بعد از دو سجده، تشهد بخواند و سلام دهد و اگر دو رکعت نماز احتیاط بر او واجب است پس از دو سجده، یک رکعت دیگر مثل رکعت نخست بهجا آورد و بعد از تشهد سلام دهد.
مسئله 1264. نماز احتیاط، سوره و قنوت ندارد و به احتیاط واجب سورۀ حمد و «بسم الله» آن را هم آهسته بگوید.
مسئله 1265. اگر پیش از نماز احتیاط بفهمد، نمازی که بهجا آورده درست بوده، لازم نیست نماز احتیاط بگزارد و اگر در بین نماز احتیاط بفهمد، لازم نیست آن را تمام کند.
مسئله 1266. اگر پیش از نماز احتیاط بفهمد که رکعتهای نمازش کم بوده - مثلاً به جای چهار رکعت سه رکعت خوانده - چنانچه کاری که نماز را باطل میکند انجام نداده، باید آنچه از نماز را بهجا نیاورده بهجا آورد و برای سلام بیجا دو سجده سهو انجام دهد و چنانچه کاری که نماز را باطل میکند، انجام داده - مثلاً پشت به قبله کرده - باید نماز را دوباره بهجا آورد.
مسئله 1267. اگر پس از نماز احتیاط بفهمد کسری نمازش به مقدار نماز احتیاط بوده - مثلاً در شک بین سه و چهار، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد و سپس بفهمد نماز را سه رکعت خوانده بود - نمازش صحیح است.
مسئله 1268. اگر پس از نماز احتیاط بفهمد کسری نماز او کمتر از نماز احتیاط بوده - مثلاً در شک بین دو و چهار، دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد و سپس بفهمد نماز را سه رکعت خوانده بود - باید کسری نماز را به نماز متصل نموده و نماز را هم دوباره بهجا آورد.
مسئله 1269. اگر پس از بهجا آوردن نماز احتیاط بفهمد کسری نماز او بیشتر از نماز احتیاط بوده - مثلاً در شک بین سه و چهار یک رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد و بعد بفهمد نماز او دو رکعت بوده - چنانچه پس از نماز احتیاط، کاری که نماز را باطل میکند انجام داده - مثلاً پشت به قبله کرده - باید دوباره نماز بگزارد و اگر کاری که نماز را باطل میکند انجام نداده، باید دو رکعت کسری نمازش را بهجا آورد و نماز را هم اعاده کند.
مسئله 1270. اگر میان دو و سه و چهار شک کند و پس از گزاردن دو رکعت نماز احتیاط ایستاده، یادش بیاید که نماز او دو رکعت بوده، لازم نیست دو رکعت نماز احتیاط نشسته را بهجا آورد.
مسئله 1271. اگر میان سه و چهار شک کند و موقعی که دو رکعت نماز احتیاط نشسته یا یک رکعت ایستاده را گزارده، یادش بیاید که نماز او سه رکعت بوده، باید نماز احتیاط را تمام کند و نمازش صحیح است.
مسئله 1272. اگر میان دو و سه و چهار شک کند و پس از سلام در حال گزاردن دو رکعت نماز احتیاط ایستاده پیش از رکوع رکعت دوم یادش بیاید که نماز او سه رکعت بوده، باید بنشیند و نماز احتیاط را یک رکعتی تمام کند و برای سلام زائد سجده سهو کند و بنا بر احتیاط مستحب نماز را دوباره بهجا آورد.
مسئله 1273. اگر در میان نماز احتیاط بفهمد کسری نمازش بیشتر یا کمتر از نماز احتیاط بوده، چنانچه نتواند نماز احتیاط را مطابق کسری نمازش تمام کند، باید آن را رها کند و کسری نماز را بهجا آورد و در صورت لزوم، سجده سهو آن را انجام دهد و به احتیاط واجب، دوباره نماز بگزارد؛ مثلاً در شک بین سه و چهار، اگر موقعی که دو رکعت نماز احتیاط نشسته را بهجا میآورد، یادش بیاید که نماز او دو رکعت بوده، چون نمیتواند دو رکعت نشسته را به جای دو رکعت ایستاده حساب کند، به احتیاط واجب باید نماز احتیاط نشسته را رها کند و دو رکعت کسری نمازش را بگزارد و پس از سجده سهو نماز را هم دوباره بهجا آورد.
مسئله 1274. اگر شک کند نماز احتیاطی که بر او واجب بوده، آن را بهجا آورده یا نه، چنانچه وقت نماز گذشته باشد، به شک خود اعتنا نکند و اگر وقت دارد و مشغول کار دیگری نشده و از جای نماز برنخاسته و کاری هم - مثل روگرداندن از قبله که نماز را باطل میکند - انجام نداده، باید نماز احتیاط را بهجا آورد؛ اما اگر مشغول کار دیگری شده یا کاری که نماز را باطل میکند بهجا آورده، یا میان نماز و شک او بسیار طول کشیده، به شک اعتنا نکند.
مسئله 1275. اگر در نماز احتیاط، رکنی را کم یا افزون کند، یا مثلاً به جای یک رکعت دو رکعت بهجا آورد، نماز باطل میشود و دوباره باید اصل نماز را اقامه کند.
مسئله 1276. موقعی که مشغول نماز احتیاط است، اگر در یکی از کارهای آن شک کند، چنانچه محل آن نگذشته، باید بهجا آورد و اگر محلش گذشته، باید به شک خود اعتنا نکند؛ مثلاً اگر شک کند که حمد را خوانده یا نه، چنانچه به رکوع نرفته، باید بخواند و اگر به رکوع رفته، به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1277. اگر در شمارۀ رکعتهای نماز احتیاط شک کند، باید بر بیشتر بنا بگذارد؛ ولی چنانچه طرف بیشتر شک، نماز را باطل میکند، بر کمتر بنا بگذارد و نمازش صحیح است و به احتیاط مستحب، دوباره نماز احتیاط را بگزارد و پس از آن اصل نماز را اعاده کند.
مسئله 1278. اگر در نماز احتیاط چیزی که رکن نیست سهواً کم یا اضافه شود، بنا بر احتیاط واجب، سجدۀ سهو دارد.
مسئله 1279. اگر پس از سلام نماز احتیاط، شک کند که یکی از اجزاء یا شروط آن را بهجا آورده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
مسئله 1280. اگر در نماز احتیاط، تشهد یا یک سجده را فراموش کند و محل انجام دادن آن گذشته باشد، به احتیاط واجب، پس از سلام، آن را قضا کند.
مسئله 1281. اگر نماز احتیاط و قضای یک سجده یا قضای یک تشهد یا دو سجدۀ سهو بر او واجب شود، باید نخست نماز احتیاط را بهجا آورد.
مسئله 1282. حکم گمان نمازگزار در رکعتهای نماز، حکم یقین است؛ مثلاً اگر در نماز چهار رکعتی گمان دارد که نماز را چهار رکعت بهجا آورده، نباید نماز احتیاط بگزارد؛ نیز چنانچه در غیر رکعتها گمان پیدا کند، میتواند به گمان خود عمل کند.
مسئله 1283. حکم شک و سهو و گمان در نمازهای واجب یومیه و نمازهای واجب دیگر فرقی ندارد؛ برای مثال، اگر در نماز آیات شک کند که یک رکعت خوانده یا دو رکعت، چون شک او در نماز دو رکعتی است، نمازش باطل میشود و اگر به یکی از دو طرف گمان داشته باشد، براساس گمان خود عمل کند.
سجده سهو
مسئله 1284. نمازگزار پس از سلام نماز، برای چند چیز باید دو سجدۀ سهو به دستوری که بعداً ذکر میشود بهجا آورد/:
یکم. در بین نماز، سهواً حرف بزند. دوم. یک سجده را فراموش کند. سوم. در نماز چهار رکعتی، پس از ذکر واجب سجدۀ دوم شک کند که چهار رکعت گزارده یا پنج رکعت. چهارم. در جایی که نباید نماز را سلام دهد - مثلاً در رکعت یکم - سهواً سلام بدهد. پنجم. تشهد را فراموش کند. ششم. نمازگزار در جایی که باید بنشیند - مانند هنگام تشهّد - به اشتباه بایستد یا در جایی که باید بایستد - مانند موقع خواندن حمد و سوره - به اشتباه بنشیند. هفتم. اگر در نماز، چیزی که غیر رکن است، اضافه یا کم کند و زمانی یادش بیاید که نتواند آن را بهجا آورد. هشتم. اگر به اشتباه یا به خیال اینکه نمازش تمام شده حرف بزند، باید دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسئله 1285. برای حرفی یا صدایی که از آه کشیدن و سرفه پیدا میشود، سجدۀ سهو واجب نیست؛ ولی اگر مثلاً سهواً «آخ» یا «آه» بگوید، باید سجدۀ سهو انجام دهد.
مسئله 1286. اگر چیزی را که سهواً غلط خوانده دوباره صحیح بخواند، برای دوباره خواندن آن، سجدۀ سهو واجب نیست.
مسئله 1287. اگر در نماز سهواً چند کلمه حرف بزند و تمام آنها یک بار حساب شود، دو سجدۀ سهو پس از سلام نماز کافی است.
مسئله 1288. اگر سهواً تسبیحات اربعه را نگوید یا بیشتر یا کمتر از سه مرتبه بگوید، بعد از نماز دو سجدۀ سهو بهجا آورد، کافی است.
مسئله 1289. اگر در جایی که نباید سلام نماز را بگوید به اشتباه بگوید: «السلام علینا و علی عباد الله الصالحین» یا بگوید: «السلام علیکم و رحمة الله و برکاته» باید دو سجدۀ سهو بهجا آورد؛ ولی چنانچه به اشتباه، مقداری از این دو سلام را بگوید یا بگوید: «السلام عل یک أیها النبی و رحمة الله و برکاته» به احتیاط واجب، دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسئله 1290. اگر در جایی که نباید سلام دهد به اشتباه هر سه سلام را بگوید، یک بار دو سجدۀ سهو کافی است.
مسئله 1291. اگر یک سجده یا تشهد را فراموش کند و پیش از رکوع رکعت بعد یادش بیاید، باید برگردد و بهجا آورد و به احتیاط واجب بعد از سلام، دو سجده سهو بهجا آورد.
مسئله 1292. اگر در رکوع یا پس از آن، یادش بیاید که یک سجده یا تشهد از رکعت پیش را فراموش کرده، باید پس از سلام، سجده یا تشهد را قضا کند و پس از آن، دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسئله 1293. اگر سجده سهو را پس از سلام نماز به عمد بهجا نیاورد، معصیت کرده؛ ولی نماز باطل نمیشود و واجب است هر چه زودتر آن را انجام دهد و چنانچه سهواً به جا نیاورد، هر وقت یادش آمد، باید فوراً انجام دهد و لازم نیست دوباره نماز بگزارد.
مسئله 1294. اگر شک دارد که سجدۀ سهو بر او واجب شده یا نه، لازم نیست بهجا آورد.
مسئله 1295. کسی که شک دارد دو سجده سهو بر او واجب شده یا چهار تا، اگر دو سجده بهجا آورد، کافی است.
مسئله 1296. اگر بداند یکی از دو سجدۀ سهو را بهجا نیاورده، باید دوباره دو سجدۀ سهو بهجا آورد و چنانچه سهواً سه سجده انجام داده، باید دوباره دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسئله 1297. اگر واجبی از واجبات سجدۀ سهو را فراموش کرده، چنانچه از محلّ آن نگذشته است، آن را بهجا میآورد و اگر پس از سلام فهمیده، بنا بر احتیاط، سجدۀ سهو را اعاده کند.
مسئله 1298. اگر در سجدۀ سهو شک کرده که دو سجده بهجا آورده یا یک سجده، چنانچه پیش از تشهد باشد، بر یک بنا میگذارد و اگر پس از ورود در تشهد باشد، بر دو بنا میگذارد و اگر شک کرده که دو سجده بهجا آورده یا سه سجده، بر دو بنا میگذارد؛ امّا اگر شک کرده که اصل سجده را بهجا آورده یا نه، باید بهجا آورد.
شیوۀ سجدۀ سهو
مسئله 1299. شیوۀ سجدۀ سهو این است که پس از سلام نماز فوراً نیّت سجدۀ سهو کند و پیشانی را بر چیزی که سجده بر آن صحیح است، بگذارد و بگوید: «بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ صَلَّی اللهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ»؛ یا بگوید: «بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ اللهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ و آلِ مُحَمَّدٍ» و بهتر است بگوید: «بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ السَّلامُ عَلَیکَ أیُّهَا النَّبِیُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَکاتُهُ».
سپس بنشیند و دوباره به سجده رود و یکی از ذکرهای یاد شده را بگوید و بنشیند و پس از تشهد سلام دهد.
قضای سجده و تشهد فراموش شده
مسئله 1300. در قضای سجده و تشهد فراموش شده - که پس از سلام نماز انجام میگیرد - باید تمام شروط نماز - مانند پاک بودن بدن و لباس و رو به قبله بودن و شرطهای دیگر - رعایت شود.
مسئله 1301. اگر چند سجده یا تشهد را فراموش کند، مثلاً یک سجده از رکعت یکم و یک سجده از رکعت دوم را فراموش کند، باید پس از نماز، قضای هر دو را با سجدههای سهوی که برای آنها لازم است، بهجا آورد و لازم نیست معیّن کند که قضای کدام یک از آنهاست.
مسئله 1302. اگر یک سجده و تشهد را فراموش کند، به احتیاط مستحب، هر کدام را اول فراموش کرده، نخست قضا کند و اگر نداند کدام اول فراموش شده، به احتیاط مستحب، یک سجده و تشهد و سپس یک سجده دیگر انجام دهد؛ یا یک تشهد و یک سجده و آنگاه یک تشهد دیگر انجام دهد، تا یقین کند سجده و تشهد را به ترتیبی که فراموش کرده، قضا کرده است.
مسئله 1303. اگر به خیال اینکه اول سجده را فراموش کرده، نخست قضای آن را بهجا آورد و پس از خواندن تشهد، به یادش بیاید که اول تشهد را فراموش کرده بود، به احتیاط مستحب، دوباره سجده را قضا کند؛ نیز اگر به گمان اینکه اول تشهد را فراموش کرده، نخست قضای آن را بهجا آورد و پس از سجده یادش بیاید که اول سجده را فراموش کرده بود، به احتیاط مستحب، دوباره تشهد را بخواند.
مسئله 1304. اگر میان سلام نماز و قضای سجده یا تشهد، کاری کند که انجام دادن عمدی یا سهوی آن در نماز، مایه باطل شدن نماز است - مانند پشت به قبله کردن - باید قضای سجده و تشهد را بهجا آورد و بنا بر احتیاط لازم، نماز را دوباره اقامه کند.
مسئله 1305. اگر پس از سلام نماز یادش بیاید که یک سجده از رکعت آخر یا تشهد رکعت آخر را فراموش کرده، باید در صورتی که همه شروط صحت نماز را دارد، قضای سجده یا تشهد فراموش شده را بهجا آورد و پس از آن دو سجدۀ سهو انجام دهد.
مسئله 1306. اگر میان سلام نماز و قضای سجده یا تشهد کاری کند که برای آن سجدۀ سهو واجب میشود - مثل آنکه سهواً حرف بزند - باید سجده یا تشهد را قضا کند و بنا بر احتیاط، دو سجدۀ سهو دیگر انجام دهد.
مسئله 1307. اگر میداند سجده یا تشهد را فراموش کرده، اما نمیداند که سجده را فراموش کرده یا تشهد را، به احتیاط واجب، هر دو را قضا کند و هر کدام را اول بهجا آورد، اشکال ندارد و باید یک بار سجده سهو نیز بهجا آورد.
مسئله 1308. اگر شک دارد که سجده یا تشهد را فراموش کرده یا نه، نه قضا واجب است؛ نه سجدۀ سهو.
مسئله 1309. اگر بداند سجده یا تشهد را فراموش کرده؛ ولی شک کند که پیش از رکوع رکعت بعد آن را انجام داده یا نه، به احتیاط واجب، آن را قضا کند.
مسئله 1310. کسی که باید سجده یا تشهد را قضا کند، اگر برای کار دیگری هم، سجدۀ سهو بر او واجب شود، باید پس از نماز، سجده یا تشهد را قضا کند و سپس سجدههای سهو را انجام دهد.
مسئله 1311. اگر شک دارد که پس از نماز، قضای سجده یا تشهد فراموش شده را انجام داده یا نه، چنانچه وقت نماز نگذشته، باید سجده یا تشهد را قضا کند و با گذشتن وقت نماز، به احتیاط مستحب، سجده یا تشهد را قضا کند.
مسئله 1312. برای قضای سجده یا تشهّد، پس از نماز نیّت میکند و سپس بدون «الله اکبر» و چیز اضافی دیگر، همان سجده یا تشهّد را قضا میکند و سپس به احتیاط، سجدۀ سهو انجام میدهد.
کم یا اضافه کردن اجزاء و کم کردن شروط نماز
مسئله 1313. هرگاه چیزی از واجبات نماز را به عمد کم یا اضافه کند، اگرچه یک حرف آن باشد، نماز باطل است.
مسئله 1314. اگر با ندانستن حکم شرعی، چیزی از اجزای نماز را کم یا اضافه کند، چنانچه آن جزءْ رکن نباشد و نمازگزار جاهل قاصر باشد، نمازش صحیح است و اگر نمازگزار جاهل مقصّر باشد، به احتیاط واجب، نماز او باطل است.
مسئله 1315. اگر در بین نماز یا پس از آن بفهمد وضو یا غسلش باطل بوده، یا بدون وضو یا غسل مشغول نماز شده، باید نماز را دوباره با وضو یا غسل بهجا آورد و اگر وقت گذشته، قضا کند.
مسئله 1316. اگر با رسیدن به رکوع یادش بیاید که دو سجده از رکعت پیش را فراموش کرده، نمازش باطل است و اگر پیش از رسیدن به رکوع یادش بیاید باید برگردد و دو سجده را بهجا آورد و برخیزد و حمد و سوره یا تسبیحات را بخواند و نماز را تمام کند و دو سجدۀ سهو برای ایستادن زائد انجام دهد.
مسئله 1317. اگر پیش از گفتن «السَّلامُ عَلَیْنا» و «السَّلامُ عَلَیْکُمْ» یادش بیاید که دو سجدۀ رکعت آخر را بهجا نیاورده، باید دو سجده را انجام دهد و دوباره تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجدۀ سهو برای تشهد زائد انجام دهد.
مسئله 1318. اگر پیش از سلام نماز یادش بیاید که یک رکعت یا بیشتر، از آخر نماز را نگزارده، باید مقدار فراموش شده را بهجا آورد.
مسئله 1319. اگر پس از سلام نماز یادش بیاید که یک رکعت یا بیشتر از آخر نماز را نگزارده، چنانچه کاری انجام داده که چنانچه در نماز به عمد یا سهو رخ دهد، نماز را باطل میکند - مانند پشت به قبله کردن - در این صورت، نمازش باطل است؛ اما اگر چنین کاری انجام نداده، باید فوراً مقدار فراموش شده را بهجا آورد و دو سجدۀ سهو برای سلام زائد انجام دهد.
مسئله 1320. هرگاه پس از سلام نماز عملی انجام دهد که اگر در نماز به عمد یا سهو رخ دهد، نماز را باطل میکند - مانند پشت به قبله کردن - و سپس یادش بیاید که دو سجدۀ آخر را بهجا نیاورده، نمازش باطل است؛ ولی چنانچه پیش از انجام دادن کاری که نماز را باطل میکند، یادش بیاید، باید برگردد و دو سجده فراموش شده را بهجا آورد و تشهد و سلام را دوباره بگوید و دو سجدۀ سهو برای سلامی که اوّل گفته، بهجا آورد و نمازش صحیح است و به احتیاط مستحب، اصل نماز را پس از آن اعاده کند.
مسئله 1321. اگر بفهمد نماز را پیش از وقت، یا پشت به قبله یا به سمت راست یا به طرف چپ قبله بهجا آورده، باید دوباره نماز بگزارد و اگر وقت گذشته، باید قضا کند.