آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
تغییر کاربری وقف
در روستایی فرد خیّری زمینی را به مساحت 600 متر وقف مسجد کرد و بعد از وقف فوت نمود. زمین وقفی دقیقاً کنار یک خانهای به فاصله 2/5 متری قرار دارد و اگر مسجد ساخته شود، مزاحم همسایه میگردد. از طرف دیگر، روبهروی حسینیۀ روستا، چند متری باغ و زمین به مساحت 3500 متر میباشد. به علت فاصله داشتن زمین مسجد و حسینیه اهالی روستا قصد کردند که زمین وقفی یاد شده را فروخته و در روبهروی حسینیه باغی را به اندازه 600 متر بخرند و وقف مسجد کنند. آیا این عوض کردن زمین وقفی با زمین مکان دیگر - البته به اسم واقف انجام شود - امکانپذیر است؟ در ضمن در باغ یادشده میشود، مسجد، قبرستان، مخابرات، خانۀ بهداشت و اماکن عمومی ساخته شود؟
به وقف باید عمل شود. فقط در صورتی تعویض و تبدیل آن جایز است که نگهداری وضع موجود زیانبار باشد؛ یا تبدیل آن به مصلحت وقف باشد؛ لیکن مصرف آن محفوظ است و هرگونه تصرف مصلحتآمیز آن باید با نظر متولّی شرعی و امین انجام شود و در صورت نداشتن متولّی شرعی به حاکم شرع مراجعه شود، لذا در این مسئله به نماینده رهبری در استان مراجعه شود.
واقفی قطعه زمینی را وقف مدرسه کرده، وقفنامه را نوشته و امضاء نیز کرده است؛ اما اکنون پشیمان شده است و میگوید: من زمین دیگری را واگذار میکنم، حال آنکه زمین مورد نظر وی از نظر ارزش از زمین اول کمتر است؛ آیا این انتقال جایز است؟
اگر صیغه وقف جاری و زمینِ وقف نیز قبض شده، تغییر آن جایز نیست.
1382/10/20
شخصی حدود نیم قرن پیش، در زمینی، حمامی ساخته و پس از درگذشت او فرزند ارشدش ده سال آن را اداره میکرد و عواید اندک آن را برای تعمیرات آن و کمک به ایتام و فقرا به مصرف میرسانید. نزد یک به سه سال است که درِ حمام بسته شده و اهالی نیز به خاطر احداث حمامهای خصوصی، نیازی به حمام عمومی ندارند. لازم به ذکر است که این موقوفه هیچ شناسنامهای در اداره اوقاف شهرستانمان نداشته و ندارد و وقف آن شفاهی و داخل محل بوده است.
آیا میتوان این زمین را خریداری کرد و ثمن آن را به صورت نقد به فرزند ارشد واقف واگذار کرد تا آن را برای تعمیر مسجد نوساختۀ محل یا احداث حسینیۀ محل - که از نظر فضای ساختمانی فعلی کوچک است - و یا در آبادانی و عمران محل مصرف نماید؟
1. وقف بودن زمین حمّام، طبق شهرت بین مؤمنان محل، ثابت است.
2. اگر حمام مزبور هیچگونه مورد بهرهبرداری نیست، زمین آن را میتوان به مرکز درمانی اختصاص داد.
3. اگر زمین حمّام مزبور مورد استفاده بهداشت و درمان نیست، میتوان با حفظ وقف بودن آن در حریم حسینیه یا مسجد قرار گیرد.
4. اگر جزء مسجد قرار گرفت، حکم مسجد ندارد.
5. خرید زمین حمّام در صورت تبدیل به زمین دیگر با رعایت مصلحت وقف، جایز است.
دی 86
زمینی جهت حسینیه خریداری شده است و از زمان خریداری زمین یک مرتبه آش گندم در آن زمین طبخ شده و پرچم برافراشته گردیده است. حال به خاطر کم عرض بودن کوچه، جمعی از هیئت امناء خواستار آن شدهاند تا خانهای که روبهروی مسجد حضرت جواد الائمه علیهالسلام است را جهت حسینیه خریداری نمایند. استدعا میشود نظر مبارک را در مورد فروش زمین و خرید خانه جهت حسینیه را اعلام فرمایید.
1. زمین مزبور به صورت وقف درآمد.
2. اگر ضرورتی باشد، تبدیل آن به احسن جایز است.
81/11/9
شخصی قطعه زمینی واقع در روستایی جهت احداث درمانگاه به صورت عادی و مکتوب و ثبت در وصیتنامه وقف نموده؛ حال از حضرتعالی استدعا میشود نظر مبارک شرعی خود را در مورد وقف بودن زمین مذکور علیرغم اینکه به صورت رسمی نبوده، اعلام فرمایید.
1. اگر واقف زمین وقفی را به قبض متولّی داد، هر چند متولّی خودش باشد وقف مزبور صحیح است و باید طبق آن عمل شود.
2. در صورت شهادت مطّلعان معتبر، وقف بودن ثابت میشود، هر چند در دفتر رسمی ثبت نشده باشد.
84/8/26
اهالی روستایی در حال احداث حسینیه میباشند که در مقابل آن یک ابوالفضلی سقّاخانه کهن و با سابقه وجود دارد. به دلیل عدم وسعت حیاط حسینیه قصد تخریب آن را دارند و در عوض، طبقه فوقانی حسینیه به نام ابوالفضلی احداث شود. نظر حضرت عالی در این مورد چیست؟
1. اگر زمین وقفِ سقّاخانه است، تغییر آن بدون ضرورت، جایز نیست.
2. اگر سقّاخانه در حریم حسینیّه ساخته شده، تغییر آن جایز است.
1381/1/20
1. در منطقۀ ما قبرستان مخروبهای وجود دارد که فعلاً در آن هیچ مردهای دفن نمیشود و سندی و مدرکی راجع به اینکه این قبرستان وقف است یا ملک شخصی و یا مراتع است در دسترس نیست؛ ولی نظر قاطبه اهالی این است که این قبرستان از زمینهای مراتع عمومی میباشد. دولت وقت در وسط این قبرستان سه باب مدرسه احداث کرده است، بنابراین قبرستان عملاً به دو بخش تقسیم شده است و همچنین در نظر دارد که در بقیۀ قبرستان ساختمانهای آموزشی دیگر و فضای سبز احداث کند و محلۀ ما از لحاظ مسجد در مضیقه میباشد و چند مسجد کوچک دارد که آنها هم در طرح خیابانکشی و غیره دولت قرار دارند؛ ولی در محلْ زمین مناسبی به جز این قبرستان که در وسط محله قرار دارد، در دسترسی اهالی وجود ندارد و اهالی میخواهند در این قبرستان مسجد بنا کنند. در قسمتی که برای این کار در نظر گرفته شده است در حدود صد سال است که هیچ مُردهای دفن نشده و آثار و علائمی از قبور احتمالی وجود ندارد و برخی از اهالی در آن آشغال میریزند. آیا در این قسمت قبرستان شرعاً میتوان مسجد بنا کرد یا نه؟ لطفاً در اینباره حکم خدا را مرقوم و بیان فرمایید.
1. در قسمتی که در آن قبور مسلمانان است، نمیشود مسجد ساخت.
2. در قسمتی که در آن آثار قبر وجود ندارد و جدای از قبرستان محسوب میشود، ساختن مسجد در آن جایز است.
74/12/8
در قسمتی که برای احداث مسجد در نظر گرفته شده است و شرایط آن در سؤال قبلی مطرح و بیان گردیده است در هنگام کَندن پی ساختمان مسجد به قبر مؤمن و استخوان او برخورد کردیم و رسیدیم به جای باریکی؛ تکلیف ما چیست و چه باید بکنیم؟ لطفاً حکم خدا را بیان و مرقوم فرمایید؟
1. آنچه از بدن مؤمن در هنگام کَندن زمین، ظاهر شد باید دفن شود.
2. اگر نشانۀ قبرستان بودنِ زمین معلوم شد، نمیتوان در آن مسجد ساخت.
3. اگر زمینی قبرستانِ متروک باشد به طوری که در آن مُرده دفن نمیشود، ساختن نمازخانه جایز است.
همچنانکه در سؤال اول گفته شد، بر اثر احداث سه باب مدرسه قبرستان مذکور به دو بخش تقسیم شده است؛ در قسمتی از این قبرستان آثار و علائم قبور پیدا و نمایان است؛ ولی مُردهای در آن دفن نمیشود. این قسمت نیز قرار است توسط دولت به پارک یا فضای آموزشی تبدیل و تغییر شود و همچنین در آن آشغال میریزند و بچهها توپبازی میکنند. آیا شرعاً در این قسمت میتوان مسجد بنا کرد یا نه؟ آیا در این قسمت برای ایجاد ساختمان مسجد میتوان نبش قبر کرد یا نه؟ در صورت منفی بودن جواب سؤال اخیر تکلیف ما چیست و چه باید کرد؟ لطفاً حُکم خدا را بیان و مرقوم فرمایید.
1. نبش قبر جایز نیست.
2. اگر هنگام کَندن زمین بدون آگاهی قبلی به قبر مسلمانان برخورد شد، مانعی ندارد.
74/12/8
حسینیۀ... دارای مکانی به عنوان آشپزخانه بوده است که مالک اصلی آن بدون خواندن صیغه وقف، مکان فوق را جهت بهرهبرداری در راستای تعزیت و سوگواری سرور و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین علیهالسلام و کلیه مراسم مذهبی اهدا نموده بود.
با گذشت زمان، مکان فوقالذکر به دلیل دوری از حسینیه متروک و بلااستفاده واقع گردید؛ حال با توجه به مطالب مرقوم، به نظر حضرتعالی آیا ممکن است این مکان را اجاره داد و از حقالاجارۀ آن در مصارف حسینیه استفاده نمود؟
1. اگر مکان مرقوم را به قصد وقف اهدا نمود و قبض شد و مورد بهرهبرداری قرار گرفت، وقف محقّق میشود.
2. مکان وقفی یادشده را میتوان اجاره داد و مالالاجاره را در مصارف حسینیه مخصوصاً آشپزخانه آن هزینه کرد.
3. لازم است برای حفظ عنوان وقفِ مزبور، سعی بلیغ مبذول گردد.
مرداد 83
در قریۀ... اهالی حسینیه مجلّلی را با مساعی جمیله بناء کردند. متأسفانه جلوی این حسینیه بنایی به نام سقّاخانه واقع است که موجب نقص بر شکوه و زیبایی حسینیه میشود، بلکه باعث میشود که حسینیه در مضیقه قرار گیرد.
طریق استخلاص از این مشکل چیست؟ آیا میشود سقّاخانه را از آن مکان خراب کرد و در مکان دیگری در حریم همان حسینیه ساخت؟ یا اینکه قسمتی از حسینیه در طبقه بالای جائی است که قابل است، همان را سقّاخانه قرار دهند. آیا جایز است که همان قسمت سقّاخانه شود؟ طریقی که بشود از این مشکل رهایی یافت چیست؟ مرقوم بفرمایید.
در صورتی که سقّاخانه مزبور مزاحم استفادۀ صحیح از حسینیه باشد، تبدیل آن به محلّ مناسب اشکال ندارد.
74/3/24
فردی خیّر بدون وقفنامۀ مکتوب، زمینی را صرفاً جهت استفاده حمام در اختیار اهالی گذاشت و در آن زمین یک حمام بنا شد که تمامی اهالی و غیره از آن استفاده میکردند. هم اکنون حمام جدیدی در کنارش بنا شده است و حمام قدیمی به عنوان انباری و استراحتگاه حمامی مورد استفاده قرار میگیرد. آیا میشود در این حمام تغییر کاربری ایجاد نمود و آن را به فروشگاه، کتابخانه، زینبیه و... تبدیل نمود؛ یا حمام نمره جدیدی در این مکان احداث نمود؟
1. با احراز وقف و قبض و قبولِ فعلی، نیازی به وقفنامۀ مکتوب نیست.
2. مادامی که انتفاع از حمام وقفی ممکن باشد، تغییر کاربری جایز نیست.
3. در صورت ضرورت به طوری که به هیچ [وجه] نتوان از زمین و بنای وقفی استفادۀ حمام نمود، تغییر آن به چیزی که به هدف واقف نزد یک باشد، جایز است.
1381/3/24
فردی زمینی را خریداری و به قبرستان ملحق نموده و در مبایعهنامه آن تصریح شده است خریدار تصمیم به وقف آن جهت دفن عموم مسلمانان دارد؛ ولی وقفنامهای موجود نمیباشد. امروز چون به توسعه حسینیه کنار قبرستان نیاز است، تصمیم داریم در آن زمین خریداری شده و الحاقی که هیچ جنازهای در آن دفن نشده است، حسینیهای بنا کنیم. آیا این کار جایز است؟ آیا میشود از فضای بالای زمین مذکور جهت ساخت حسینیه استفاده کرد و سطح زمین را برای دفن اموات استفاده نمود؟
1. در سطح زمین مزبور، قبور مناسب حفر و آماده بهرهبرداری شود.
2. حق الارض به عنوان اجاره به قبرستان تأدیه گردد.
3. چون وقف معاطاتی در صورت قبض، صحیح است، جریان وقف زمین یادشده تحریر شود.
1382/2/9
زمینی پیش از 60 سال وقف شده است که مقداری از محصول آن برای بزرگداشت شهدای بدر و اُحد و حنین و کربلا خرج شود و تاکنون به همان صورت عمل میشد، الآن به مقدرای از آن زمین برای تأسیس سالن مطالعه احتیاج مبرم داریم، آیا این کار جایز است؟
1. تغییر کاربری در صورتی که درآمد آن بیشتر یا مساوی باشد جایز است.
2. لازم است اجاره زمین وقفی برابر وقفنامه مصرف شود.
3. تولیت متولی شرعی محفوظ و تمام امور با سرپرستی او انجام شود.
89/12/22
زمین کشاورزی موقوفهای، به دلیل تغییر بافت شهری، امکان کشاورزی در آن وجود ندارد، اکنون تنها راه ممکن برای احیای آن، ساختن منازل مسکونی؛ یا خدمات عمومی، با رعایت حقوق مشروط در وقفنامه است. آیا میتوان با رعایت شرایط یادشده کاربری آن را تغییر داد؟
1. وقف صدقه جاریه است نه جامده؛
2. عرصه زمین وقف جاوید و دائم است؛
3. در صورت حصر واقف که بهرهبرداری از آن فقط کشاورزی باشد، در وضعی که کشاورزی ممکن و سودآور است، تغییر کاربری جائز نیست؛
4. در صورت عدم حصر واقف، متولی میتواند کیفیت بهرهبرداری از زمین وقف شده را تغییر دهد.
1393/7/8
آبانباری که فعلاً فاقد استفادۀ شهرداری است و کلاً با خاک و مانند آن پر شده؛ یا زیر خیابان واقع شده است. تصرف و خرید و فروش این آبانبارها و زمینِ آبخیزِ متعلق به آنها چه صورتی دارد، آیا میتوان آن را خرید و در آن ساختمان بنا کرد؛ یا لازم است صاحبان موقوفه؛ یا وارثان ایشان در آن تصرف نمایند و اگر واقفین در حال حیات نباشند و وارثی نداشته باشند، تکلیف چیست؟
1. خرید و فروش زمین وقفی جایز نیست؛
2. متولی میتواند زمین وقفی را اجاره دهد تا در آن زمین، ساختمان ساخته شود؛
3. اجاره آن را باید به مصرف وقف برساند.
1391/12/10