آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
نماز جماعت
مسئله 1467. مستحب است نمازهای واجب را، به خصوص نمازهای یومیه، به جماعت بخوانند و در نماز صبح و مغرب و عشاء، به ویژه برای همسایۀ مسجد و کسی که صدای اذان مسجد را میشنود، بیشتر سفارش شده است.
مسئله 1468. در روایتی وارد شده است که اگر یک نفر به امام جماعت اقتدا کند، هر رکعت از نماز آنان ثواب صد و پنجاه نماز دارد و چنانچه دو تن اقتدا کنند، هر رکعتی ثواب ششصد نماز دارد و هر چه بیشتر شوند، ثواب نمازشان بیشتر میشود، تا به ده نفر برسند و شمار آنان که از ده [تن] گذشت، اگر تمام آسمانها کاغذ و دریاها مرکّب و درختها قلم و جنّ و انس و ملائکه نویسنده شوند، نمیتوانند ثواب یک رکعت آن را بنویسند.
مسئله 1469. حاضر نشدن به نماز جماعت از روی بیاعتنایی، جایز نیست و روا نیست که انسان بدون عذر نماز جماعت را ترک کند.
مسئله 1470. مستحب است انسان صبر کند که نماز را به جماعت بهجا آورد و نماز جماعت از نماز اول وقت که به تنهایی گزارده شود، بهتر است؛ نیز نماز جماعتی که کوتاه برگزار شود، از نماز تنهایی طولانی بهتر است.
مسئله 1471. وقتی که نماز جماعت برپا میشود، مستحب است کسی که نمازش را به تنهایی بهجا آورده، دوباره با جماعت اقامه کند و اگر بعد بفهمد که نماز اولش باطل بوده، نماز دوم او کافی است.
مسئله 1472. اگر امام جماعت یا مأموم بخواهد نمازی را که به جماعت خوانده دوباره با جماعت برگزار کند، در صورتی که نمازگزاران جماعت دوم غیر از نمازگزاران جماعت اول باشند، اشکال ندارد.
مسئله 1473. کسی که در نماز وسواس دارد و فقط در صورتی که نماز را با جماعت بهجا آورد از وسواس راحت میشود، باید نماز را با جماعت اقامه کند.
مسئله 1474. اگر پدر یا مادر به فرزند خود امر کند که نماز را به جماعت اقامه کند، چون اطاعت پدر و مادر واجب است، به احتیاط واجب، نماز را به جماعت بهجا آورد و قصد استحباب کند.
مسئله 1475. بنا بر احتیاط واجب، نماز عید فطر و قربان را که بدون حضور امام علیهالسلام واجب نیست در زمان غیبت امام علیهالسلام با جماعت اقامه کنند؛ ولی به قصد رجاء مانع ندارد و نمازهای مستحبی را هم نمیتوان به جماعت برپا کرد، مگر نماز استسقاء که برای آمدن باران برپا میشود.
مسئله 1476. موقعی که امام جماعت نماز یومیه اقامه میکند، هر کدام از نمازهای یومیه را میتوان به او اقتدا کرد؛ ولی اگر نماز یومیهاش را احتیاطی دوباره بهجا میآورد، فقط در صورتی که مأموم احتیاطش با امام یکی باشد، میتواند به او اقتدا کند؛ مانند آنکه دو تن با هم سفر کردهاند و به احتیاط میخواهند نماز را هم شکسته، هم تمام بهجا آورند؛ یکی از آنها میتواند نماز شکسته خود را به نماز شکسته دیگری و نماز تمام را به نماز تمام او اقتدا کند.
مسئله 1477. اگر کسی بداند امام جماعت قضای یقینی نماز یومیۀ خود یا میتی را - که مجانی یا با اجرت انجام میدهد - بهجا میآورد، میتواند به او اقتدا کند؛ ولی اگر نماز خود یا دیگری را احتیاطی قضا میکند، اقتدا به او جایز نیست.
مسئله 1478. اگر کسی نداند نمازی را که امام اقامه میکند، نماز واجب یومیه است، یا نماز مستحب، نمیتواند به او اقتدا کند.
شروط نماز جماعت
شرط یکم. نبودن حائل
میان امام و مأموم، همچنین میان مأمومها نسبت به یکدیگر، نباید مانعی مانند پرده، دیوار، شیشه حائل شود؛ ولی زن در نماز جماعت مردانه استثنا شده است.
مسئله 1479. اگر امام در محراب باشد و کسی پشت سر او اقتدا نکرده باشد، کسانی که دو طرف محراب ایستادهاند و به واسطۀ دیوار محراب، امام را نمیبینند، نمیتوانند به او اقتدا کنند؛ همچنین اگر کسی پشت سر امام اقتدا کرده باشد، اقتدا کردن کسانی که دو طرف او ایستادهاند و به سبب دیوار محراب، امام را نمیبینند، در صورتی که به مأمومان متصل به امام اتصال نداشته باشند، اشکال دارد، بلکه باطل است.
مسئله 1480. اگر با درازی صف نخست، کسانی که دو طرف صف ایستادهاند، امام را نبینند، میتوانند اقتدا کنند؛ نیز اگر با درازی یکی از صفهای دیگر، کسانی که دو طرف آن ایستادهاند صف جلوی خود را نبینند، میتوانند اقتدا کنند.
مسئله 1481. اگر صفهای جماعت تا درب مسجد برسد، کسی که مقابل درب، پشت صف ایستاده، نمازش صحیح است؛ نیز نماز کسانی که پشت سر او اقتدا میکنند، صحیح است؛ همچنین نماز کسانی که دو طرف او ایستادهاند، هرچند صف جلو را نمیبینند، ولی به مأموم مقابل درب مسجد متصلاند، صحیح است.
مسئله 1482. کسی که پشت ستون ایستاده، اگر از طرف راست یا چپ به واسطۀ مأموم دیگر به امام متصل باشد، میتواند اقتدا کند.
شرط دوم. بلندتر نبودن جای امام
مسئله 1483. جای ایستادن امام باید از جای مأموم بلندتر نباشد و اگر اندکی بلندتر باشد، اشکال ندارد؛ نیز اگر زمین سراشیب باشد و امام در طرفی که بلندتر است بایستد، در صورتی که شیب آن بسیار نبوده و به صورتی باشد که به آن زمین مسطّح بگویند، مانعی ندارد.
مسئله 1484. اگر جای مأموم بلندتر از جای امام باشد در صورتی که بلندی به مقدار متعارف زمان قدیم باشد - مثل آنکه امام در صحن مسجد و مأموم در پشت بام بایستد - اشکال ندارد؛ ولی اگر مانند ساختمانهای چند طبقه این زمان باشد، جماعت اشکال دارد.
شرط سوم. رعایت فاصله میان امام و مأموم
باید میان امام جماعت و مأموم یا میان صفوف مأمومها فاصله بسیار نباشد.
مسئله 1485. اگر میان کسانی که در یک صف ایستادهاند، بچۀ ممیز که خوب و بد را میفهمد فاصله شود، چنانچه ندانند نماز او باطل است، میتوانند اقتدا کنند.
مسئله 1486. پس از تکبیر امام اگر صف جلو آمادۀ نماز و تکبیر گفتن آنان نزد یک باشد، کسی که در صف بعد ایستاده، میتواند تکبیر بگوید؛ ولی به احتیاط مستحب صبر کند تا تکبیر صف جلو تمام شود.
مسئله 1487. اگر کسی بداند نماز یک صف از صفهای جلو باطل است، در صفهای بعد نمیتواند اقتدا کند؛ ولی چنانچه نداند نماز آنان صحیح است یا نه، میتواند اقتدا کند.
مسئله 1488. هرگاه بداند نماز امام باطل است - برای مثال، بداند امام وضو ندارد - اگرچه خود امام متوجه نباشد، نمیتواند به او اقتدا کند.
مسئله 1489. اگر مأموم پس از نماز جماعت بفهمد که امام مسلمان یا عادل نبوده، یا به جهتی نمازش باطل بود - مثلاً بیوضو نماز خوانده - نماز مأموم صحیح است و اگر در بین نماز بفهمد، فوری نیّت فرادا کرده و ماندۀ نماز را تمام میکند و نماز او صحیح است؛ اما چنانچه پس از نماز بفهمد که امام جماعت در قرائت یا در ارکان نماز مشکلی داشت، نمازش اشکال دارد.
مسئله 1490. اگر در بین نماز شک کند که اقتدا کرده یا نه، چنانچه در حالی باشد که وظیفۀ مأموم است - مثلاً به حمد و سورۀ امام گوش میدهد - باید نماز را به جماعت تمام کند و چنانچه مشغول کاری باشد که هم وظیفه امام، هم وظیفه مأموم است - مثلاً در رکوع یا سجده باشد - باید نماز را به نیت فرادا تمام کند.
مسئله 1491. مأموم در میان نماز جماعتی که اقامه آن به جماعت واجب نیست، میتواند نیّت فرادا کند.
مسئله 1492. اگر مأموم به عذری پس از حمد و سورۀ امام نیّت فرادا کند، لازم نیست حمد و سوره را بخواند؛ ولی چنانچه پیش از تمام شدن حمد و سوره نیت فرادا کند، باید مقداری را که امام نخوانده بخواند.
مسئله 1493. اگر در بین نماز جماعت نیت فرادا کند، به احتیاط واجب نباید دوباره نیت جماعت کند؛ ولی چنانچه مردد شود که نیت فرادا کند یا نه، و سپس تصمیم بگیرد نماز را با جماعت تمام کند، نمازش صحیح است.
مسئله 1494. اگر شک کند که نیت فرادا کرده یا نه، باید بنا بگذارد که نیت فرادا نکرده است.
مسئله 1495. اگر موقعی که امام در رکوع است به او اقتدا کند و به رکوع امام برسد، اگرچه ذکر امام تمام شده باشد، نمازش به جماعت صحیح است و یک رکعت حساب میشود؛ اما اگر به مقدار رکوع خم شود و به رکوع امام نرسد، نمازش باطل است.
مسئله 1496. اگر موقعی که امام در رکوع است اقتدا کند و به مقدار رکوع خم شود و شک کند که به رکوع امام رسیده یا نه، نمازش باطل است.
مسئله 1497. اگر موقعی که امام در رکوع است اقتدا کند و پیش از آنکه به اندازۀ رکوع خم شود، امام سر از رکوع بردارد، میتواند نیت فرادا کند؛ یا صبر کند تا امام برای رکعت بعد برخیزد و آن را رکعت یکم نماز خود حساب کند؛ ولی اگر برخاستن امام به قدری طول بکشد که نگویند این شخص نماز جماعت میخواند، باید نیت فرادا کند.
مسئله 1498. اگر آغاز نماز جماعت یا بین حمد و سوره اقتدا کند و پیش از آنکه به رکوع رود، امام از رکوع سر بردارد، نماز او به صورت جماعت صحیح است و باید رکوع کند و خود را به امام برساند.
مسئله 1499. اگر موقعی برسد که امام مشغول خواندن تشهد آخر نماز است، چنانچه بخواهد به ثواب جماعت برسد، باید پس از نیت و گفتن تکبیرةالاحرام بنشیند و میتواند تشهد را به قصد قربت مطلق با امام بخواند؛ ولی سلام را نگوید و تا پایان سلام امام صبر کند و سپس بایستد و بدون آنکه دوباره نیت کند و تکبیر بگوید، حمد و سوره را بخواند و آن را رکعت یکم نماز خود حساب کند.
شرط چهارم. عقب تر بودن مأموم از امام
مسئله 1500. مأموم نباید جلوتر از امام بایستد و اگر مساوی او هم بایستد، اشکال دارد و به احتیاط واجب کمی عقبتر از امام بایستد، اگرچه قد او بلندتر از امام باشد که در رکوع و سجود سرش جلوتر از امام باشد.
مسئله 1501. در نماز جماعت باید بین مأموم و امام، نیز بین مأمومها پرده و مانند آن، که پشت آن دیده نمیشود فاصله نباشد؛ همچنین است بین مأموم و مأموم دیگری که این نمازگزار به واسطۀ او به امام متصل شده است؛ ولی اگر امام مرد و مأموم زن باشد، چنانچه بین آن خانم و امام یا بین آن خانم و مأموم دیگری که مرد است و خانم به واسطۀ او به امام متّصل شده است، پرده و مانند آن باشد، اشکال ندارد.
مسئله 1502. اگر پس از شروع به نماز، بین مأموم و امام یا بین مأموم و مأموم دیگری که این مأموم به واسطۀ او به امام متصل است، پرده یا چیز دیگری که پشت آن را نمیتوان دید فاصله شود، نمازش فرادا میشود و باید به وظیفه فرادا عمل کند و نماز او صحیح است.
مسئله 1503. اگر بین جای سجدۀ مأموم و جای ایستادن امام به اندازه گشادی یک گام (مقدار فاصله بین دو قدم بزرگ) فاصله باشد، اشکال ندارد؛ نیز اگر میان نمازگزار و مأمومی که جلوی او ایستاده و این نمازگزار از راه او به امام متصل است، به همین مقدار فاصله باشد، نمازش اشکال ندارد و به احتیاط مستحب جای سجدۀ مأموم با جای پای کسی که جلوی او ایستاده، هیچ فاصلهای نباشد.
مسئله 1504. اگر مأمومها از راه کسی که در سمت راست یا چپ آنها اقتدا کردهاند، به امام متصل باشند و از جلو به امام متصل نباشند، چنانچه به اندازۀ گشادی یک گام (فاصله بین دو قدم بزرگ) هم فاصله داشته باشند، نماز آنها صحیح است.
مسئله 1505. اگر در وسط نمازْ بین مأموم و امام یا بین مأموم و کسی که مأموم از راه او به امام متصل است، بیشتر از یک گام بزرگ فاصله پیدا شود، نمازش فرادا میشود و صحیح است.
مسئله 1506. اگر نماز همۀ کسانی که در صف جلو هستند تمام شود یا همه نیت فرادا کنند، چنانچه فاصله به اندازۀ یک گام بزرگ نباشد، نمازِ نمازگزاران صف بعد به جماعت صحیح است و اگر بیشتر از این مقدار باشد، فرادا میشود و با انجام دادن وظیفه فرادا نماز آنها صحیح است.
مسئله 1507. اگر کسی در رکعت دوم اقتدا کند، قنوت و تشهد را با امام میخواند و احتیاط آن است که موقع خواندن تشهد انگشتان دست و پنجه پا را به زمین بگذارد و زانوها را بلند کند و باید پس از تشهد با امام برخیزد و حمد و سوره را بخواند و اگر برای سوره وقت ندارد، حمد را تمام کند و در رکوع یا سجده خود را به امام برساند؛ یا نیت فرادا کند و نمازش صحیح است؛ ولی اگر در سجده به امام برسد، بهتر است که به احتیاط، دوباره نماز بگزارد.
مسئله 1508. اگر کسی موقعی که امام در رکعت دوم نماز چهار رکعتی است اقتدا کند، باید در رکعت دوم نمازش که رکعت سوم امام است، پس از دو سجده بنشیند و تشهد را به مقدار واجب بخواند و برخیزد و چنانچه برای گفتن سه بار تسبیحات وقت ندارد، یک بار بگوید و در رکوع یا سجده خود را به امام برساند.
مسئله 1509. اگر امام در رکعت سوم یا چهارم باشد و مأموم بداند که اگر اقتدا کند و حمد را بخواند به رکوع امام نمیرسد، به احتیاط واجب صبر کند تا امام به رکوع رود و سپس اقتدا کند.
مسئله 1510. اگر در حال قیام رکعت سوم یا چهارم امام اقتدا کند، باید حمد و سوره را بخواند و اگر برای سوره وقت ندارد، باید حمد را تمام کند و در رکوع یا سجده خود را به امام برساند؛ ولی چنانچه در سجده به امام برسد، بهتر است که احتیاطاً نماز را دوباره اقامه کند.
مسئله 1511. کسی که میداند اگر سوره را بخواند در رکوع به امام نمیرسد، باید سوره را نخواند؛ ولی اگر خواند و فاصله کوتاه بود، نمازش صحیح است.
مسئله 1512. کسی که اطمینان دارد که اگر سوره را شروع یا تمام کند به رکوع امام میرسد، به احتیاط واجب سوره را شروع کند؛ یا اگر شروع کرده، تمام کند.
مسئله 1513. کسی که یقین دارد، اگر سوره را بخواند به رکوع امام میرسد، چنانچه سوره را بخواند و به رکوع نرسد، نماز جماعتش صحیح است.
مسئله 1514. اگر امام به حالت نماز ایستاده باشد و مأموم نداند که وی در کدام رکعت است، میتواند اقتدا کند؛ ولی باید حمد و سوره را به قصد قربت بخواند و اگر بعد بفهمد که امام در رکعت یکم یا دوم بوده، نماز جماعتش صحیح است.
مسئله 1515. اگر به این گمان که امام در رکعت یکم یا دوم است حمد و سوره نخواند و پس از رکوع بفهمد که امام در رکعت سوم یا چهارم بوده، نمازش صحیح است؛ ولی چنانچه پیش از رکوع بفهمد، باید حمد و سوره را بخواند و اگر وقت ندارد، فقط حمد را بخواند و در رکوع یا سجده خود را به امام برساند.
مسئله 1516. اگر به این گمان که امام در رکعت سوم یا چهارم است، حمد و سوره بخواند و پیش از رکوع یا پس از آن بفهمد که در رکعت یکم یا دوم بوده، نماز جماعتش صحیح است.
مسئله 1517. اگر در حال اشتغال به نماز مستحبیْ نماز جماعت برپا شود، چنانچه اطمینان ندارد که با تمام کردن نماز به جماعت برسد، مستحب است نماز را رها کند و مشغول نماز جماعت شود، بلکه اگر اطمینان نداشته باشد که به رکعت یکم برسد مستحب است به همین دستور رفتار کند.
مسئله 1518. اگر موقعی که مشغول نماز سه رکعتی یا چهار رکعتی است، جماعت برپا شود، چنانچه به رکوع رکعت سوم نرفته و اطمینان ندارد که اگر نماز را تمام کند به جماعت برسد، مستحب است به نیت نماز مستحبی، نماز را دو رکعتی تمام کند و خود را به جماعت برساند.
مسئله 1519. اگر نماز امام تمام شود و مأموم مشغول تشهد یا سلام اول باشد، لازم نیست نیت فرادا کند.
مسئله 1520. کسی که یک رکعت از امام عقب مانده، وقتی امام تشهد رکعت آخر را میخواند، میتواند برخیزد و نماز را تمام کند؛ یا انگشتان دست و پنجۀ پا را به زمین بگذارد و به صورت نیمخیز درآید و صبر کند تا امام سلام نماز را بگوید و سپس برخیزد.
شروط امام جماعت
مسئله 1521. امام جماعت باید بالغ و عاقل و شیعۀ دوازده امامی و عادل و حلالزاده باشد و نماز را به صورت صحیح بهجا آورد؛ نیز اگر مأموم مرد است، امام او هم باید مرد باشد. امامت زن برای زن منعی ندارد و اقتدا کردن بچۀ ممیّز که خوب و بد را میفهمد، به بچۀ ممیّز دیگر، جایز است.
مسئله 1522. عدالت امام جماعت باید برای مأموم محرز باشد و با شک در اصل عدالت کسی نمیتوان به او اقتدا کرد و در صورتی که امام را عادل میدانسته، اگر شک کند به عدالت خود باقی است یا نه، میتواند به او اقتدا کند.
مسئله 1523. کسی که ایستاده نماز میگزارد، نمیتواند به کسی که نشسته یا خوابیده نماز میگزارد اقتدا کند و کسی که نشسته نماز میگزارد، نمیتواند به کسی که خوابیده نماز میگزارد، اقتدا کند.
مسئله 1524. کسی که نشسته نماز میگزارد، میتواند به کسی که نشسته نماز میگزارد اقتدا کند؛ همچنین کسی که خوابیده است، میتواند به کسی که نشسته نماز میگزارد اقتدا کند؛ ولی کسی که نشسته نماز میگزارد، نمیتواند به کسی که خوابیده نماز میگزارد، اقتدا کند.
مسئله 1525. اگر امام جماعت به عذری با تیمم یا با وضوی جبیرهای نماز بگزارد، میتوان به او اقتدا کرد، ولی چنانچه به عذری با لباس نجس نماز میگزارد، بنا بر احتیاط مستحب نباید به او اقتدا کرد.
مسئله 1526. اگر امام مرضی دارد که نمیتواند از بیرون آمدن ادرار یا مدفوع خودداری کند، به احتیاط واجب، نمیشود به او اقتدا کرد.
مسئله 1527. به احتیاط واجب، کسی که مرض خوره یا پیسی دارد، نباید امام جماعت شود.
احکام جماعت
مسئله 1528. موقعی که مأموم نیت میکند، باید امام را معیّن کند؛ ولی دانستن اسم او لازم نیست؛ مثلاً اگر نیّت کند اقتدا میکنم به امام حاضر، نمازش صحیح است.
مسئله 1529. اگر کسی به قصد اینکه امام جماعتْ فلانی است، اقتدا کند، به گونهای که اگر دیگری باشد، اقتدا نمیکند، نماز او به جماعت باطل است، هرچند آن دیگری هم نزد او عادل باشد و اگر مأموم در این حال به صورت وجوب یا استحباب یا احتیاط، حمد و سوره نماز خود را خوانده باشد، نماز او به صورت فرادا صحیح است؛ ولی چنانچه به صورتی بوده که اگر پیش از نماز میفهمید که شخص دیگری است، به او هم مثل اوّلی اقتدا میکرد، نمازش به جماعت نیز صحیح است.
مسئله 1530. اگر امام جماعت در بین نماز از قیام عاجز شد، لازم است مأموم نیت فرادا کند و نماز خود را بهجا آورد؛ همچنین است هر نقصی که مانع از اقتداست.
مسئله 1531. مأموم باید غیر از حمد و سوره، همه چیز نماز را خودش بخواند؛ ولی اگر رکعت اول یا دوم او رکعت سوم یا چهارم امام باشد و در حال قیام امام به او اقتدا کند، باید حمد و سوره را بخواند.
مسئله 1532. اگر مأموم در رکعت یکم و دوم نماز صبح و مغرب و عشاء صدای حمد و سورۀ امام را بشنود، اگرچه کلمات را تشخیص ندهد، باید حمد و سوره را نخواند و اگر صدای امام را نشنود، مستحب است حمد و سوره بخواند؛ ولی باید آهسته بخواند و چنانچه سهواً بلند بخواند، اشکال ندارد.
مسئله 1533. اگر مأموم برخی از کلمات حمد و سورۀ نماز صبح و مغرب و عشای امام را بشنود، به احتیاط واجب، حمد و سوره را نخواند.
مسئله 1534. اگر مأموم به سهو حمد و سوره بخواند، یا خیال کند صدایی را که میشنود صدای امام نیست و حمد و سوره بخواند و بعد بفهمد صدای امام بوده، نمازش صحیح است.
مسئله 1535. اگر شک کند که صدای امام را میشنود یا نه، یا صدایی بشنود و نداند صدای امام است یا صدای کسی دیگر، میتواند حمد و سوره بخواند.
مسئله 1536. مأموم باید در رکعت یکم و دوم نماز ظهر و عصر، حمد و سوره نخواند و مستحب است به جای آن ذکر بگوید.
مسئله 1537. مأموم نباید تکبیرةالاحرام را پیش از امام بگوید، بلکه به احتیاط واجب تا تکبیر امام تمام نشده، تکبیر نگوید.
مسئله 1538. اگر مأموم پیش از امام به عمد هم سلام دهد، نمازش صحیح است.
مسئله 1539. اگر مأموم غیر از تکبیرةالاحرام و سلام چیزهای دیگر نماز را پیش از امام بگوید، اشکال ندارد، ولی چنانچه آنها را بشنود، یا بداند امام چه وقت میگوید، به احتیاط مستحب پیش از امام نگوید.
مسئله 1540. مأموم باید غیر از آنچه در نماز خوانده میشود، کارهای دیگر آن را - مانند رکوع و سجود - با امام یا کمی پس از او بهجا آورد و اگر به عمد پیش از امام یا مدتی پس از امام انجام دهد، به جهت ترک متابعت معصیت کرده؛ ولی نمازش صحیح است؛ امّا اگر در دو رکن پشت سر هم از امام جلو یا عقب بیفتد، به احتیاط مستحب، باید نماز را تمام کند و دوباره اقامه کند.
مسئله 1541. اگر به سهو پیش از امام سر از رکوع بردارد، چنانچه امام در رکوع باشد، باید به رکوع برگردد و با امام سر بردارد و در این صورت، اضافه شدن رکوع که رکن است، نماز را باطل نمیکند؛ ولی اگر به رکوع برگردد و پیش از آنکه به رکوع برسد، امام سر بردارد، نمازش باطل است.
مسئله 1542. اگر به اشتباه سر از سجده بردارد و ببیند امام در سجده است، باید به سجده برگردد و چنانچه در هر دو سجده این کار رخ دهد، برای اضافه شدن دو سجده که رکن است، نماز باطل نمیشود.
مسئله 1543. کسی که به اشتباه پیش از امام از سجده سر برداشته، هرگاه به سجده برگردد و هنوز به سجده نرسیده امام سر بردارد، نمازش صحیح است؛ ولی چنانچه در هر دو سجده از یک رکعت این کار رخ دهد، نماز باطل است.
مسئله 1544. اگر به اشتباه سر از رکوع یا سجده بردارد و به سهو یا به خیال اینکه به امام نمیرسد، به رکوع یا سجده نرود، نمازش صحیح است.
مسئله 1545. اگر مأموم از سجده سر بردارد و ببیند امام در سجده است، چنانچه به خیال اینکه سجدۀ یکم امام است، به قصد اینکه با امام سجده کند به سجده رود و سپس بفهمد سجدۀ دوم امام بوده، باید بنا بر احتیاط نماز را تمام کند و نماز را دوباره انجام دهد. و اگر به خیال اینکه سجدۀ دوم امام است، به سجده رود و بفهمد سجدۀ یکم امام بوده، باید از امام متابعت کرده و به سجده رود و نماز را تمام کند و اعاده آن مستحب است.
مسئله 1546. اگر به سهو پیش از امام به رکوع رود و در حالی باشد که اگر سر بر دارد به مقداری از قرائت امام میرسد، چنانچه سر بردارد و با امام به رکوع رود، نمازش صحیح است.
مسئله 1547. اگر به سهو پیش از امام به رکوع رود و به صورتی باشد که اگر برگردد به چیزی از قرائت امام نمیرسد، میتواند سر بردارد و با امام نماز را تمام کند و نمازش صحیح است، اگرچه احتیاط استحبابی در این صورت، اعادۀ نماز است و اگر سر برندارد تا امام به او برسد، نمازش صحیح است.
مسئله 1548. اگر به سهو پیش از امام به سجده رود، میتواند سر بردارد و با امام به سجده رود و نمازش صحیح است، اگرچه احتیاط استحبابی در این صورت، اعادۀ نماز است و چنانچه سر برنداشت، نمازش صحیح است.
مسئله 1549. اگر امام در رکعتی که قنوت ندارد، به اشتباه قنوت بخواند، یا در رکعتی که تشهد ندارد، به اشتباه مشغول خواندن تشهد شود، مأموم نباید قنوت و تشهد را بخواند؛ ولی نمیتواند پیش از امام به رکوع رود؛ یا پیش از ایستادن امام بایستد، بلکه باید صبر کند، تا قنوت و تشهد امام تمام شود و بقیۀ نماز را با او بهجا آورد.
مسئله 1550. در تحقق جماعت، فقط کافی است که مأموم نیّت اقتدا داشته باشد و نیّت امامت برای امام جماعت، معتبر نیست و بدون نیّت او، جماعت از طرفین محقق میشود و احکام آن، از قبیل متابعت و شک، جاری است؛ امّا در استحقاق ثواب جماعت برای امام بدون نیّت، جای تأمّل است و در این صورت، احتیاط مستحب برای امام این است که احکام جماعت را بر این نماز جاری نکند.
مسئله 1551. امام جماعت باید یک نفر باشد؛ ولی اگر در بین نماز برای امام حادثهای پیش آمد - مثل فوت، بیهوشی، دیوانگی، حدث، مرض، جاری شدن خون از بینی و احتیاج به قضای حاجت و همچنین است اگر امام متوجّه شود که طهارت نداشته یا نماز او شکسته بوده است - امام یا مأمومها میتوانند شخص دیگری را امام قرار دهند؛ خواه آن فرد از اعضای جماعت باشد؛ یا کسی باشد که ابتدائاً میخواهد نماز بگزارد.
برخی امور مستحب در نماز جماعت
مسئله 1552. اگر مأموم یک مرد باشد، مستحب است طرف راست امام بایستد و چنانچه یک زن باشد، مستحب است در طرف راست امام، به گونهای بایستد که جای سجدهاش مساوی زانوی امام در حال سجده یا قدم امام باشد و اگر یک مرد و یک زن یا یک مرد و چند خانم باشند، مستحب است مرد طرف راست امام و باقی پشت سر امام بایستند و اگر چند مرد یا چند خانم باشند، مستحب است پشت سر امام بایستند و اگر چند مرد و چند خانم باشند، مستحب است مردها پشت سر امام و خانمها پشت سر مردها بایستند.
مسئله 1553. اگر امام و مأموم یا مأمومها زن باشند، سزاوار است که هر دو یا همه در یک صف قرار گیرند. بلی، اگر شمار آنان فراوان باشد، صفهای بعدی را تشکیل میدهند.
مسئله 1554. مستحب است امام در وسط صف بایستد و اهل علم و کمال و تقوا در صف یکم بایستند.
مسئله 1555. مستحب است صفهای جماعت منظم باشد و بین کسانی که در یک صف ایستادهاند، فاصله نباشد و شانۀ آنان ردیف یکدیگر باشد.
مسئله 1556. مستحب است بعد از گفتن «قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ» مأمومها برخیزند.
مسئله 1557. مستحب است امام جماعت، حال مأمومی را که از دیگران ضعیفتر است، رعایت کند و شتاب نکند تا افراد ضعیف به او برسند؛ نیز مستحب است قنوت و رکوع و سجود را طول ندهد، مگر بداند همه کسانی که به او اقتدا کردهاند، مایلند.
مسئله 1558. مستحب است امام جماعت در حمد و سوره و ذکرهایی که بلند میخواند، صدای خود را به قدری بلند کند که دیگران بشنوند؛ ولی باید بیش از اندازه صدا را بلند نکند.
مسئله 1559. اگر امام در رکوع بفهمد کسی تازه رسیده و میخواهد به او اقتدا کند، مستحب است رکوع را دو برابر عادت طولانی کند و سپس برخیزد، اگرچه بفهمد کس دیگری هم برای اقتدا وارد شده است.
برخی امور مکروه در نماز جماعت
مسئله 1560. اگر در صفهای جماعت جا باشد، مکروه است کسی تنها بایستد.
مسئله 1561. مکروه است مأموم ذکرهای نماز را به صورتی بگوید که امام بشنود.
مسئله 1562. مسافری که نماز ظهر و عصر و عشاء را دو رکعت میگزارد، مکروه است در این نمازها به کسی که مسافر نیست، اقتدا کند و کسی که مسافر نیست، مکروه است در این نمازها به مسافر اقتدا کند.
مسئله 1563. در صورتی که جماعت برپا و «قد قامت الصلاة» گفته شود، خواندن نافله برای مأموم مکروه است و بنا بر اقرب، این کراهت قبل از «قد قامت الصّلاة» نیز هست، در صورتی که بداند به اوّل نماز جماعت نمیرسد.
مسئله 1564. اگر کسی نذر کرده نمازش را به جماعت یا در مسجد اقامه کند، چنانچه آن را فرادا یا در خانه بهجا آورد، نمازش صحیح است، گرچه بر اثر ترک نذر معصیت کرده است.
مسئله 1565. اگر کسی در حالی وارد مسجد شود که صف نماز جماعت - هرچند یک نفر باشد - پس از اقامه جماعت رو به قبله به حالت نمازگزار نشسته باشد، بر این تازه وارد لازم نیست اذان و اقامه بگوید و این حکم، مخصوص مسجد است.