آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
احکام وقف
یکی از مؤمنین مبلغ... تومان پول نقد را، وقف حضرت سیدالشهدا علیهالسلام کردهاند. آیا شرعاً وقف پول نقد صحیح است؟
1. وقف پول که هیچ فائدهای بدون نقل عین ندارد صحیح نیست.
2. اگر مقصود، نذر پول بود؛ نه وقف آن، و تعبیر «وقف» بر اثر آگاه نبودن [به مسئله] باشد احتیاطاً در اجلال و تکریم حضرت سیدالشهدا علیهالسلام صرف شود.
14مهر 1391
1. زمینهای زراعتی روستاها تا حدود چهل سال قبل به علت قلّت نیروی انسانی و مشکلات کِشت با وسایل سنّتی و اولیه کشت و زرع به این صورت انجام میشد که نصف زمین زراعتی یک روستا در یک سال و نصف دیگر زمین مزروعی همان روستا در سال دیگر کشت میشد. با توجه به مورد فوق کشاورز میبایست در جایی ساکن باشد تا موفق به کشت گردد و از طرف دیگر بیش از نصف زمینهای زراعتی روستایی با دست توانای مردم آباد شده است.
2. اهالی روستای... هر ساله در روز عاشورا مهماندار مهمانان حضرت امام حسین علیه السلام هستند؛ یعنی در روز عاشورا چندین روستای مجاور جهت عزاداری سرور شهیدان علیه السلام از قدیم الایام به این روستا میآیند و ناهار را مهمان اهالی این روستا میباشند.
با توجه به موارد فوق آیا اجاره زمین مسکونی و زراعی شامل حال مردم این روستا میشود یا خیر؟
1. زمینهایی که در تاریخ وقف، موات بوده و بعداً آباد شده، اعم از مسکونی و زراعی، وقف نیست.
2. زمینهایی که در تاریخ وقف آباد و ملک واقف بوده، مقداری را که واقفْ وقف کرده است همان مقدارْ وقف است و درآمد آن به همان مصرف معیّن در وقفنامه صرف میشود.
3. اگر هزینه مهمانداری عاشورا در زمان وقف، جزء مخارج عزاداری بوده، هماکنون برابر وقفنامه به حساب وقف عمل شود.
محرم 1419
تغییر کاربری وقف
در روستایی فرد خیّری زمینی را به مساحت 600 متر وقف مسجد کرد و بعد از وقف فوت نمود. زمین وقفی دقیقاً کنار یک خانهای به فاصله 2/5 متری قرار دارد و اگر مسجد ساخته شود، مزاحم همسایه میگردد. از طرف دیگر، روبهروی حسینیۀ روستا، چند متری باغ و زمین به مساحت 3500 متر میباشد. به علت فاصله داشتن زمین مسجد و حسینیه اهالی روستا قصد کردند که زمین وقفی یاد شده را فروخته و در روبهروی حسینیه باغی را به اندازه 600 متر بخرند و وقف مسجد کنند. آیا این عوض کردن زمین وقفی با زمین مکان دیگر - البته به اسم واقف انجام شود - امکانپذیر است؟ در ضمن در باغ یادشده میشود، مسجد، قبرستان، مخابرات، خانۀ بهداشت و اماکن عمومی ساخته شود؟
به وقف باید عمل شود. فقط در صورتی تعویض و تبدیل آن جایز است که نگهداری وضع موجود زیانبار باشد؛ یا تبدیل آن به مصلحت وقف باشد؛ لیکن مصرف آن محفوظ است و هرگونه تصرف مصلحتآمیز آن باید با نظر متولّی شرعی و امین انجام شود و در صورت نداشتن متولّی شرعی به حاکم شرع مراجعه شود، لذا در این مسئله به نماینده رهبری در استان مراجعه شود.
واقفی قطعه زمینی را وقف مدرسه کرده، وقفنامه را نوشته و امضاء نیز کرده است؛ اما اکنون پشیمان شده است و میگوید: من زمین دیگری را واگذار میکنم، حال آنکه زمین مورد نظر وی از نظر ارزش از زمین اول کمتر است؛ آیا این انتقال جایز است؟
اگر صیغه وقف جاری و زمینِ وقف نیز قبض شده، تغییر آن جایز نیست.
1382/10/20
شخصی حدود نیم قرن پیش، در زمینی، حمامی ساخته و پس از درگذشت او فرزند ارشدش ده سال آن را اداره میکرد و عواید اندک آن را برای تعمیرات آن و کمک به ایتام و فقرا به مصرف میرسانید. نزد یک به سه سال است که درِ حمام بسته شده و اهالی نیز به خاطر احداث حمامهای خصوصی، نیازی به حمام عمومی ندارند. لازم به ذکر است که این موقوفه هیچ شناسنامهای در اداره اوقاف شهرستانمان نداشته و ندارد و وقف آن شفاهی و داخل محل بوده است.
آیا میتوان این زمین را خریداری کرد و ثمن آن را به صورت نقد به فرزند ارشد واقف واگذار کرد تا آن را برای تعمیر مسجد نوساختۀ محل یا احداث حسینیۀ محل - که از نظر فضای ساختمانی فعلی کوچک است - و یا در آبادانی و عمران محل مصرف نماید؟
1. وقف بودن زمین حمّام، طبق شهرت بین مؤمنان محل، ثابت است.
2. اگر حمام مزبور هیچگونه مورد بهرهبرداری نیست، زمین آن را میتوان به مرکز درمانی اختصاص داد.
3. اگر زمین حمّام مزبور مورد استفاده بهداشت و درمان نیست، میتوان با حفظ وقف بودن آن در حریم حسینیه یا مسجد قرار گیرد.
4. اگر جزء مسجد قرار گرفت، حکم مسجد ندارد.
5. خرید زمین حمّام در صورت تبدیل به زمین دیگر با رعایت مصلحت وقف، جایز است.
دی 86
زمینی جهت حسینیه خریداری شده است و از زمان خریداری زمین یک مرتبه آش گندم در آن زمین طبخ شده و پرچم برافراشته گردیده است. حال به خاطر کم عرض بودن کوچه، جمعی از هیئت امناء خواستار آن شدهاند تا خانهای که روبهروی مسجد حضرت جواد الائمه علیهالسلام است را جهت حسینیه خریداری نمایند. استدعا میشود نظر مبارک را در مورد فروش زمین و خرید خانه جهت حسینیه را اعلام فرمایید.
1. زمین مزبور به صورت وقف درآمد.
2. اگر ضرورتی باشد، تبدیل آن به احسن جایز است.
81/11/9
شخصی قطعه زمینی واقع در روستایی جهت احداث درمانگاه به صورت عادی و مکتوب و ثبت در وصیتنامه وقف نموده؛ حال از حضرتعالی استدعا میشود نظر مبارک شرعی خود را در مورد وقف بودن زمین مذکور علیرغم اینکه به صورت رسمی نبوده، اعلام فرمایید.
1. اگر واقف زمین وقفی را به قبض متولّی داد، هر چند متولّی خودش باشد وقف مزبور صحیح است و باید طبق آن عمل شود.
2. در صورت شهادت مطّلعان معتبر، وقف بودن ثابت میشود، هر چند در دفتر رسمی ثبت نشده باشد.
84/8/26
اهالی روستایی در حال احداث حسینیه میباشند که در مقابل آن یک ابوالفضلی سقّاخانه کهن و با سابقه وجود دارد. به دلیل عدم وسعت حیاط حسینیه قصد تخریب آن را دارند و در عوض، طبقه فوقانی حسینیه به نام ابوالفضلی احداث شود. نظر حضرت عالی در این مورد چیست؟
1. اگر زمین وقفِ سقّاخانه است، تغییر آن بدون ضرورت، جایز نیست.
2. اگر سقّاخانه در حریم حسینیّه ساخته شده، تغییر آن جایز است.
1381/1/20
1. در منطقۀ ما قبرستان مخروبهای وجود دارد که فعلاً در آن هیچ مردهای دفن نمیشود و سندی و مدرکی راجع به اینکه این قبرستان وقف است یا ملک شخصی و یا مراتع است در دسترس نیست؛ ولی نظر قاطبه اهالی این است که این قبرستان از زمینهای مراتع عمومی میباشد. دولت وقت در وسط این قبرستان سه باب مدرسه احداث کرده است، بنابراین قبرستان عملاً به دو بخش تقسیم شده است و همچنین در نظر دارد که در بقیۀ قبرستان ساختمانهای آموزشی دیگر و فضای سبز احداث کند و محلۀ ما از لحاظ مسجد در مضیقه میباشد و چند مسجد کوچک دارد که آنها هم در طرح خیابانکشی و غیره دولت قرار دارند؛ ولی در محلْ زمین مناسبی به جز این قبرستان که در وسط محله قرار دارد، در دسترسی اهالی وجود ندارد و اهالی میخواهند در این قبرستان مسجد بنا کنند. در قسمتی که برای این کار در نظر گرفته شده است در حدود صد سال است که هیچ مُردهای دفن نشده و آثار و علائمی از قبور احتمالی وجود ندارد و برخی از اهالی در آن آشغال میریزند. آیا در این قسمت قبرستان شرعاً میتوان مسجد بنا کرد یا نه؟ لطفاً در اینباره حکم خدا را مرقوم و بیان فرمایید.
1. در قسمتی که در آن قبور مسلمانان است، نمیشود مسجد ساخت.
2. در قسمتی که در آن آثار قبر وجود ندارد و جدای از قبرستان محسوب میشود، ساختن مسجد در آن جایز است.
74/12/8
در قسمتی که برای احداث مسجد در نظر گرفته شده است و شرایط آن در سؤال قبلی مطرح و بیان گردیده است در هنگام کَندن پی ساختمان مسجد به قبر مؤمن و استخوان او برخورد کردیم و رسیدیم به جای باریکی؛ تکلیف ما چیست و چه باید بکنیم؟ لطفاً حکم خدا را بیان و مرقوم فرمایید؟
1. آنچه از بدن مؤمن در هنگام کَندن زمین، ظاهر شد باید دفن شود.
2. اگر نشانۀ قبرستان بودنِ زمین معلوم شد، نمیتوان در آن مسجد ساخت.
3. اگر زمینی قبرستانِ متروک باشد به طوری که در آن مُرده دفن نمیشود، ساختن نمازخانه جایز است.
همچنانکه در سؤال اول گفته شد، بر اثر احداث سه باب مدرسه قبرستان مذکور به دو بخش تقسیم شده است؛ در قسمتی از این قبرستان آثار و علائم قبور پیدا و نمایان است؛ ولی مُردهای در آن دفن نمیشود. این قسمت نیز قرار است توسط دولت به پارک یا فضای آموزشی تبدیل و تغییر شود و همچنین در آن آشغال میریزند و بچهها توپبازی میکنند. آیا شرعاً در این قسمت میتوان مسجد بنا کرد یا نه؟ آیا در این قسمت برای ایجاد ساختمان مسجد میتوان نبش قبر کرد یا نه؟ در صورت منفی بودن جواب سؤال اخیر تکلیف ما چیست و چه باید کرد؟ لطفاً حُکم خدا را بیان و مرقوم فرمایید.
1. نبش قبر جایز نیست.
2. اگر هنگام کَندن زمین بدون آگاهی قبلی به قبر مسلمانان برخورد شد، مانعی ندارد.
74/12/8
حسینیۀ... دارای مکانی به عنوان آشپزخانه بوده است که مالک اصلی آن بدون خواندن صیغه وقف، مکان فوق را جهت بهرهبرداری در راستای تعزیت و سوگواری سرور و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین علیهالسلام و کلیه مراسم مذهبی اهدا نموده بود.
با گذشت زمان، مکان فوقالذکر به دلیل دوری از حسینیه متروک و بلااستفاده واقع گردید؛ حال با توجه به مطالب مرقوم، به نظر حضرتعالی آیا ممکن است این مکان را اجاره داد و از حقالاجارۀ آن در مصارف حسینیه استفاده نمود؟
1. اگر مکان مرقوم را به قصد وقف اهدا نمود و قبض شد و مورد بهرهبرداری قرار گرفت، وقف محقّق میشود.
2. مکان وقفی یادشده را میتوان اجاره داد و مالالاجاره را در مصارف حسینیه مخصوصاً آشپزخانه آن هزینه کرد.
3. لازم است برای حفظ عنوان وقفِ مزبور، سعی بلیغ مبذول گردد.
مرداد 83
در قریۀ... اهالی حسینیه مجلّلی را با مساعی جمیله بناء کردند. متأسفانه جلوی این حسینیه بنایی به نام سقّاخانه واقع است که موجب نقص بر شکوه و زیبایی حسینیه میشود، بلکه باعث میشود که حسینیه در مضیقه قرار گیرد.
طریق استخلاص از این مشکل چیست؟ آیا میشود سقّاخانه را از آن مکان خراب کرد و در مکان دیگری در حریم همان حسینیه ساخت؟ یا اینکه قسمتی از حسینیه در طبقه بالای جائی است که قابل است، همان را سقّاخانه قرار دهند. آیا جایز است که همان قسمت سقّاخانه شود؟ طریقی که بشود از این مشکل رهایی یافت چیست؟ مرقوم بفرمایید.
در صورتی که سقّاخانه مزبور مزاحم استفادۀ صحیح از حسینیه باشد، تبدیل آن به محلّ مناسب اشکال ندارد.
74/3/24
فردی خیّر بدون وقفنامۀ مکتوب، زمینی را صرفاً جهت استفاده حمام در اختیار اهالی گذاشت و در آن زمین یک حمام بنا شد که تمامی اهالی و غیره از آن استفاده میکردند. هم اکنون حمام جدیدی در کنارش بنا شده است و حمام قدیمی به عنوان انباری و استراحتگاه حمامی مورد استفاده قرار میگیرد. آیا میشود در این حمام تغییر کاربری ایجاد نمود و آن را به فروشگاه، کتابخانه، زینبیه و... تبدیل نمود؛ یا حمام نمره جدیدی در این مکان احداث نمود؟
1. با احراز وقف و قبض و قبولِ فعلی، نیازی به وقفنامۀ مکتوب نیست.
2. مادامی که انتفاع از حمام وقفی ممکن باشد، تغییر کاربری جایز نیست.
3. در صورت ضرورت به طوری که به هیچ [وجه] نتوان از زمین و بنای وقفی استفادۀ حمام نمود، تغییر آن به چیزی که به هدف واقف نزد یک باشد، جایز است.
1381/3/24
فردی زمینی را خریداری و به قبرستان ملحق نموده و در مبایعهنامه آن تصریح شده است خریدار تصمیم به وقف آن جهت دفن عموم مسلمانان دارد؛ ولی وقفنامهای موجود نمیباشد. امروز چون به توسعه حسینیه کنار قبرستان نیاز است، تصمیم داریم در آن زمین خریداری شده و الحاقی که هیچ جنازهای در آن دفن نشده است، حسینیهای بنا کنیم. آیا این کار جایز است؟ آیا میشود از فضای بالای زمین مذکور جهت ساخت حسینیه استفاده کرد و سطح زمین را برای دفن اموات استفاده نمود؟
1. در سطح زمین مزبور، قبور مناسب حفر و آماده بهرهبرداری شود.
2. حق الارض به عنوان اجاره به قبرستان تأدیه گردد.
3. چون وقف معاطاتی در صورت قبض، صحیح است، جریان وقف زمین یادشده تحریر شود.
1382/2/9
زمینی پیش از 60 سال وقف شده است که مقداری از محصول آن برای بزرگداشت شهدای بدر و اُحد و حنین و کربلا خرج شود و تاکنون به همان صورت عمل میشد، الآن به مقدرای از آن زمین برای تأسیس سالن مطالعه احتیاج مبرم داریم، آیا این کار جایز است؟
1. تغییر کاربری در صورتی که درآمد آن بیشتر یا مساوی باشد جایز است.
2. لازم است اجاره زمین وقفی برابر وقفنامه مصرف شود.
3. تولیت متولی شرعی محفوظ و تمام امور با سرپرستی او انجام شود.
89/12/22
زمین کشاورزی موقوفهای، به دلیل تغییر بافت شهری، امکان کشاورزی در آن وجود ندارد، اکنون تنها راه ممکن برای احیای آن، ساختن منازل مسکونی؛ یا خدمات عمومی، با رعایت حقوق مشروط در وقفنامه است. آیا میتوان با رعایت شرایط یادشده کاربری آن را تغییر داد؟
1. وقف صدقه جاریه است نه جامده؛
2. عرصه زمین وقف جاوید و دائم است؛
3. در صورت حصر واقف که بهرهبرداری از آن فقط کشاورزی باشد، در وضعی که کشاورزی ممکن و سودآور است، تغییر کاربری جائز نیست؛
4. در صورت عدم حصر واقف، متولی میتواند کیفیت بهرهبرداری از زمین وقف شده را تغییر دهد.
1393/7/8
آبانباری که فعلاً فاقد استفادۀ شهرداری است و کلاً با خاک و مانند آن پر شده؛ یا زیر خیابان واقع شده است. تصرف و خرید و فروش این آبانبارها و زمینِ آبخیزِ متعلق به آنها چه صورتی دارد، آیا میتوان آن را خرید و در آن ساختمان بنا کرد؛ یا لازم است صاحبان موقوفه؛ یا وارثان ایشان در آن تصرف نمایند و اگر واقفین در حال حیات نباشند و وارثی نداشته باشند، تکلیف چیست؟
1. خرید و فروش زمین وقفی جایز نیست؛
2. متولی میتواند زمین وقفی را اجاره دهد تا در آن زمین، ساختمان ساخته شود؛
3. اجاره آن را باید به مصرف وقف برساند.
1391/12/10
مسائل متفرقه وقف
در شهر ما، زادهای است که اراضی موقوفه به وقف عام دارد که برای منزل مسکونی و مغازه و غیره استفاده شده است، قطعهای از این زمینها را برای مسجد جامع در نظر گرفتهایم که ان شاء الله با همت والای مردم متدیّن ساخته شود. آیا اختصاص دادن این قسمت از زمینهای موقوفه برای مسجد جامع جایز است؟
زمینی که برای مطلق کار خیر وقف شده باشد میتوان در آن مسجد احداث کرد به طوری که ابدیّت آن به وسیله وقف مطلق حاصل شده باشد و عنوان مسجد شدن به وسیله وقفِ بنا و قصد آن پدید آید.
آبان 89
در صورتی که جاده و خیابان احتیاج به عقبنشینی داشته باشد و این کار موجب تخریب دیوار حسینیه و قبوری خواهد شد، که دو مورد از این قبور، از سادات است و سی سال هم از آنها گذشته است و قبر چند نفر دیگر هم کمتر از سی سال میباشد و تخریب قبر میّت نیز کلّی نیست بلکه نصف خاک از روی قبر گرفته میشود و دوباره شنریزی و آسفالت میشود آیا تخریب دیوار حیاط حسینیه و قبر میّت اشکال دارد یا نه؟
1. تخریب حسینیه که وقف نیست با رضایت صاحب آن جایز است.
2. تخریب مقداری از ظاهر قبر و ترمیم آن، که نه نبش قبر است و نه هتک مؤمن، جایز است.
74/5/30
احکام مسجد
قسمتی از مسجد به کتابخانه و فعالیتهای فرهنگی بسیج اختصاص دارد و فقط در شبهای احیاء در اختیار نمازگزاران قرار میگیرد و زمانی که نماز جماعت برقرار نباشد، بعضاً به صورت فرادا نماز اقامه میشود؛ مستدعی است نظر مبارک را در زمینۀ ادامه فعالیت بسیج در مکان فوقالذکر مرقوم فرمایید.
1. مکان مزبور، جزء مسجد است و رعایت احکام مسجد در آن لازم است.
2. استفاده فرهنگی و مانند آن، که مطابق اهداف نظام اسلامی باشد، جایز است.
3. رعایت وفاق و نظر مساعد تولیت و هیئت امنا راجح است.
1381/3/2
شخصی ارمنی مراسم ترحیم پدرش را در مسجد برگزار میکند و در مجلس ترحیم مؤمنان و بزرگداشت شهیدان نیز در مسجد حضور مییابد. آیا حضور فرد اهلکتاب در مسجد، هتک مقام مسجد به شمار میآید؟
اگر فرد مزبور آداب ظاهری ورود به مسجد را رعایت کند و متشرّعان محل حضور او را هتک به مسجد ندانند، شرکت او جایز است.
81/3/23
نصب عکس در مساجد چه صورت دارد. اگر این عکسها رو به قبله نباشد چطور؟
1. منقوش نمودن دیوار مسجد به عکس مکروه است.
2. نماز خواندن در مکانی که در آن عکس است هر چند مقابل نباشد مکروه است.
3. نصب عکس مناسب مسجد نیست.
1387/9/12
در متن وقفنامهای، به استفادۀ از زمین و ساختمان برای مسجد و امور دینی، اخلاقی و اجتماعی به نفع اسلام تصریح شده است. طبقۀ همکف آن مسجدی دارد که ظرفیت کافی برای نمازگزاران را دارد. ساختن مدرسه علمیه بر روی ساختمان مسجد مزاحمتی در امور مسجد ایجاد نمیکند. با توجه به این امور، حکم شرعی تأسیس مدرسه علمیه بر روی ساختمان مسجد چیست؟
متن وقفنامه:
.... و تمام طبقات بالا جهت منافع شخصی و عمومی حرام، زیرا مختص به مسجد و امور دینی و اخلاقی و اجتماعی که به نفع اسلام میباشد دارد و تولیت آن را حجت الاسلام و المسلمین جناب... معلوم مینمایند.
1. با توجه به وقفنامه، احداث کتابخانه و مدرس روی ساختمان مسجد جائز است؛
2. احداث حجره جهت طلّاب علوم دینی جائز است؛
3. احداث روشویی و محل وضوگرفتن جائز است؛
4. از احداث سرویس بهداشتی و مانند آن اجتناب شود.
1392/4/18
اجاره و فروش اموال مسجد
1. آیا میشود موکتهای مسجد که مازاد بر احتیاج است را فروخت؛ یا میتوان برای مجالس عروسی و غیره اجاره داد؟ اگر زیانی وارد شود، جایز است در این صورت اجاره داده شود یا خیر؟
2. آیا فروختن ظروف مسجد و اثاثیۀ دیگر آن به دلیل فرسودگی که بخواهند آن را تبدیل به لوازم جدیدتر نمود، جایز است یا خیر؟
3. آیا اجاره دادن اموال مسجد که هم وقف خاص و هم وقف عام دارد جایز است یا خیر؟ ضمن اینکه مقداری از وقوف عام و خاص با هم مخلوط شده و تشخیص و تفک یک آن مشکل است؛ در این صورت آیا میشود اجاره داد یا خیر؟
4. آیا تهیه و خرید برای اموال مسجد بایستی به نیّت وقف عام باشد یا خاص که در صورت اجاره دادن مشکل شرعی نداشته باشد؟
1. اثاث مسجد از قبیل فرش، ظرف و لوازم دیگر را در صورت وقف خاص و زائد بر احتیاج میتوان فروخت یا اجاره داد و درآمد حاصل را در همان مسجد صرف کرد و در صورت وقف عام به مساجد دیگر منتقل کرد.
2. در صورت مشتبه شدن وقف خاص و عام، احوط ترک فروش یا اجاره است.
3. زیانهای عادی از درآمد کم میشود و زیانهای عمدی و غیر عادی به عهده کسی است که ضرر وارد کرده است.
تخریب و بازسازی مسجد
آیا تخریب مسجد جامع قدیمی جایز است یا خیر؟ با توجه به اینکه ساختمان قدیمی مسجد به علت کثرت جمعیت و دامنۀ فعالیتهای اسلامی و دینی ظرفیت و گنجایش جمعیت و برنامه را ندارد.
1. توسعۀ مسجد، به طوری که سبب تخریب نباشد، بدون اشکال است.
2. توسعۀ مسجد، به گونهای که موجب تخریب شود، در صورت ضرورت، جایز است.
تذکر: تخریب بنای کهن، موجب محو میراث فرهنگی نشود.
1381/12/20
مسجدی به صورت همکف و یک طبقه احداث شده بود اینک هیئت امنای آن در نظر دارد به دلیل فرسودگی بنا و افزایش جمعیت منطقه آن را تخریب و با توجه به طرح تعریض شهرداری در مساحتی کمتر اقدام به تجدید بنای مسجد در چند طبقه نماید.
طبقه زیر زمین مخصوص آشپزخانه و...
طبقه همکف فضای مسجد مخصوص آقایان
طبقه اول فضای مسجد مخصوص بانوان
طبقه دوم مخصوص سالن همایش، ختم و...
طبقه سوم مخصوص فضای مجتمع فرهنگی
طبقه چهارم مخصوص خانه عالم و خانه سرایدار
با توجه به اینکه در زمان احداث بنای اولیه برای کل مساحت زمینی که قصد احداث بنای جدید در آن است، صیغه مسجد خوانده شده بود لذا سؤالات ذیل مطرح است:
آیا حکم مسجد در خصوص طبقات پایینتر یا بالاتر از عرصهای که صیغه مسجد برایش قرائت شده وارد است؟
آیا در طبقات پایینتر یا بالاتر از عرصهای که صیغه مسجد برایش قرائت شده میتوان سرویس بهداشتی (توالت) احداث کرد؟
آیا میتوان در طبقات بالاتر از عرصهای که صیغه مسجد برایش قرائت شده (عیان)، خانه عالم و خانه سرایدار (با توجه به امورات جاریه زندگی خانوادگی) احداث کرد؟
1. آنچه به عنوان مسجد وقف شد تغییر کاربری آن جایز نیست.
2. آنچه برای مسجد نه به عنوان مسجد وقف شد احداث بناهای مرقوم در استفتاء جایز است.
3. احداث آشپزخانه و مانند آن در زیر زمین جایز است.
4. احداث طبقه اول جهت نماز بانوان مانند همکف برای نماز آقایان بلا مانع است.
5. احداث مجتمع فرهنگی (قرآن، فقه، اخلاق و...) جایز است.
6. از احداث واحد مسکونی اجتناب شود.
87/4/10
در یکی از روستاهای شهرستان ما مسجدی با قدمت 45 سال در حال تخریب میباشد. و با توجه به اینکه مهندسین ساختمان نظر به تخریب کلی بنا و ساخت مجدّد آن دادهاند و مؤمنین و متدیّنین این روستا هم آماده کمکرسانی جهت ساخت مجدّد آن میباشند از محضر معظم له خواهشمند است نظر مبارک را در ارتباط با تخریب مسجد و ساخت مجدّد آن مرقوم فرمایید تا موجبات آرامش قلوب مؤمنین و متدیّنین این روستا فراهم گردد.
عمران مسجد، بازسازی و نوسازی آن جایز بلکه راجح است.
87/7/7
مستدعی است بیان فرمایید که ساختن گنبد و گلدسته برای مساجد و حسینیهها - که امروزه به عنوان نمادهای مذهبی برای این مکان شمرده میشود - در شرع انور چه حکمی دارد؟
1. شرع انور نسبت به نمادهای مرقوم ترغیب نفرموده است.
2. شایسته است مؤمنان اعزّهم الله از اینگونه نمادها پرهیز فرمایند.
88/2/20