آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
موارد هفت گانه تیمّم
در هفت مورد بدل از وضو و غسل باید تیمّم کرد که در پی میآیند:
یکم. ممکن نبودن تهیۀ آب به اندازه وضو یا غسل
مسئله 684. اگر انسان در آبادی باشد، باید برای تهیۀ آب وضو و غسل، به اندازهای جستوجو کند که از پیدا شدن آن ناامید شود و چنانچه در بیابان باشد، اگر زمین آن پست و بلند است و یا با داشتن درخت و مانند آن، عبور در آن مشکل است، باید در هر یک از چهار سمت به اندازۀ پرتاب یک تیر قدیمی که با کمان پرتاب می کردند، در جستوجوی آب برود و اگر زمین آن اینگونه نیست، باید در هر سمت به اندازۀ پرتاب دو تیر جستوجو کند.
مسئله 685. اگر برخی از چهار سمت، هموار و بعضی دیگر پست و بلند یا عبور در آن مشکل باشد، باید در سمتی که هموار است به اندازۀ پرتاب دو تیر و در طرفی که اینگونه نیست، به اندازۀ پرتاب یک تیر جستوجو کند.
مسئله 686. در هر سمتی که یقین دارد که آب نیست، در آن سمت، جستوجو لازم نیست.
مسئله 687. کسی که وقت نماز او تنگ نیست و برای تهیۀ آب وقت دارد، اگر یقین دارد، در محلی دورتر از مقداری که باید جستوجو کند، آب هست، درصورتیکه مانعی نباشد و مشقت هم نداشته باشد، باید برای تهیۀ آب برود و اگر اطمینان داشته باشد، به احتیاط واجب باید برای تهیۀ آب به آن محل برود؛ ولی اگر اطمینان ندارد - هرچند گمان دارد آب هست - رفتن به آن محل لازم نیست.
مسئله 688. لازم نیست خود انسان در جستوجوی آب برود، بلکه میتواند کسی را که به گفتۀ او اطمینان دارد، بفرستد و در این صورت، اگر یکتن از سوی چند نفر برود، کافی است؛ نیز میتوان به گزارش کسی که از آن ناحیه آگاه و مورد اطمینان است، اکتفا کرد.
مسئله 689. اگر احتمال دهد که در منزل یا داخل بار سفر خود، یا در میان گروه همسفر آب هست، باید به اندازهای جستوجو کند که به نبودن آب یقین کند؛ یا از پیدا کردن آن ناامید شود.
مسئله 690. اگر پیش از وقت نماز جستوجو کند و آب پیدا نکند و تا وقت نماز همانجا بماند، لازم نیست که دوباره در جستوجوی آب برود.
مسئله 691. اگر پس از داخل شدن وقت نماز جستوجو کند و آب پیدا نکند و تا وقت نماز دیگر در همانجا بماند و تحولی پدید نیامد، جستوجو لازم نیست.
مسئله 692. اگر وقت نماز تنگ باشد یا از دزد و درنده بترسد یا جستوجوی آب به اندازهای سخت باشد که نتواند تحمل کند جستوجو لازم نیست؛ ولی اگر بتواند مقداری جستوجو کند، به همان اندازه جستوجو لازم است و چنانچه مالی که احتمال میدهد در جستوجو از بین برود، برای او قابل توجه نباشد و ترس دیگری هم نداشته باشد، جستوجوی آب واجب است.
مسئله 693. اگر در جستوجوی آب نرود تا وقت نماز تنگ شود، معصیت کرده؛ ولی نمازش با تیمّم صحیح است.
مسئله 694. کسی که یقین دارد آب پیدا نمیکند، اگر دنبال آب نرود و با تیمّم نماز بگزارد و پس از نماز بفهمد که با جستوجو میتوانست آب پیدا کند، نمازش باطل است و اعاده در وقت یا قضا در خارج آن لازم است.
مسئله 695. اگر پس از جستوجو آب پیدا نکند و با تیمّم نماز بگزارد و پس از نماز بفهمد در جایی که جستوجو کرده آب بوده، نماز او صحیح است.
مسئله 696. کسی که یقین دارد وقت نماز تنگ است، اگر بدون جستوجو با تیمّم نماز بگزارد و پس از نماز بفهمد که برای جستوجو وقت داشته و دسترسی به آب محتمل بوده، به احتیاط واجب دوباره نمازش را بگزارد و اگر وقت گذشته، قضا کند.
مسئله 697. اگر پس از داخل شدن وقت نماز، وضو داشته باشد و بداند که اگر وضوی خود را باطل کند نمیتواند وضو بگیرد، چنانچه بتواند بدون ضرر و مشقّت وضوی خود را نگهدارد، نباید آن را باطل کند؛ همچنین است اگر بداند یا دو شاهد عادل بگویند تهیۀ آب برای او ممکن نیست، بلکه اگر احتمال صحیح عقلایی هم بدهد، به احتیاط واجب، وضوی خود را باطل نکند.
مسئله 698. اگر پیش از وقت نماز وضو داشته باشد و بداند یا احتمال عقلایی دهد یا دو شاهد عادل بگویند که اگر وضوی خود را باطل کند، تهیۀ آب برای او ممکن نیست، چنانچه بتواند بدون ضرر و مشقّت وضوی خود را نگهدارد، به احتیاط واجب آن را باطل نکند.
مسئله 699. کسی که فقط به مقدار وضو یا به اندازۀ غسل آب دارد، اگر بداند یا دو شاهد عادل بگویند اگر آن را بریزد آب پیدا نمیکند، چنانچه وقت نماز داخل شده باشد، ریختن آن حرام است و به احتیاط واجب، پیش از وقت نماز هم آن را نریزد، بلکه خالی از قُوّت نیست و هرگاه احتمال عقلایی هم بدهد که اگر آب را بریزد دیگر آب پیدا نمیکند، به احتیاط واجب، پیش از وقت نماز هم آب را نریزد و اگر آب را از دست دهد، گناه کرده؛ ولی نماز او با تیمّم صحیح است.
مسئله 700. کسی که میداند یا دو شاهد عادل بگویند آب پیدا نمیکند، اگر پس از داخل شدن وقت نماز وضوی خود را باطل کند، یا آبی که دارد بریزد، معصیت کرده؛ ولی نمازش با تیمّم صحیح است، اگرچه به احتیاط مستحب قضای آن نماز را بهجا آورد.
دوم. دسترسی نداشتن به آب به سبب دشواری بیش از حدّ
مسئله 701. اگر به سبب پیری یا ترس از دزد و جانور و مانند اینها یا نداشتن ابزاری که آب از چاه بکشد، دسترسی به آب نداشته باشد، باید تیمّم کند؛ همچنین است اگر تهیه کردن آب یا استعمال آن مشقّت تحملناپذیر داشته باشد.
مسئله 702. اگر برای کشیدن آب از چاه، ابزاری لازم دارد، باید آن را تهیه کند، اگرچه قیمت آن، چند برابر نرخ رایج باشد؛ همچنین است اگر آب را به چندین برابر قیمتش بفروشند؛ ولی اگر تهیۀ آن ابزار به قدری هزینه دارد که پرداختن آن برای شخص ضرر دارد، تهیه آن واجب نیست.
مسئله 703. اگر ناچار شود که برای تهیۀ آب قرض کند، باید قرض کند؛ ولی کسی که میداند یا اطمینان دارد نمیتواند قرض خود را بپردازد، قرض کردن واجب نیست.
مسئله 704. اگر کندن چاه مشقّت ندارد، به احتیاط واجب برای تهیۀ آب، چاه بکند.
مسئله 705. اگر کسی مقداری آب بیمنّت به او ببخشد، باید قبول کند.
سوم. ترس از ضرر
مسئله 706. اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد، یا بترسد که با استعمال آن، بیماری یا عیبی در او پدید آید، یا بیماری او ادامه یا شدّت یابد، یا به سختی درمان شود، باید تیمّم کند؛ ولی چنانچه آب گرم برای او ضرر ندارد، باید با آب گرم وضو بگیرد یا غسل کند.
مسئله 707. لازم نیست یقین کند که آب برای او ضرر دارد، بلکه اگر احتمال ضرر بدهد، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد و از آن احتمال، ترس برای او پیدا شود، باید تیمّم کند.
مسئله 708. کسی که مبتلا به درد چشم است و آب برای او ضرر دارد، باید تیمّم کند.
مسئله 709. اگر برای یقین یا ترس ضرر تیمّم کند و پیش از نماز بفهمد که آب برایش ضرر ندارد، تیمّم او باطل است و اگر پس از نماز بفهمد، نمازش صحیح است.
مسئله 710. کسی که میداند آب برایش ضرر ندارد، چنانچه غسل کند یا وضو بگیرد و سپس بفهمد که آب برای او ضرر داشته، وضو و غسل وی صحیح است.
چهارم. نیاز به آب برای حفظ جان
مسئله 711. هرگاه بترسد اگر آب را به مصرف وضو یا غسل برساند، خودش یا عیال و اولاد او، یا وابستگان وی - مانند خدمتکار - از تشنگی بمیرند یا بیمار شوند، یا به قدری تشنه شوند که تحمّل آن مشقّت دارد، باید به جای وضو و غسلْ تیمّم کند؛ نیز چنانچه بترسد حیوانی که مانند اسب و قاطر که معمولاً برای خوردن، سرش را نمیبرند، از تشنگی تلف شود، باید آب را به آن بنوشاند و تیمّم کند، اگرچه حیوان مال خودش نباشد؛ همچنین است کسی که حفظ جان او واجب است، به گونهای تشنه باشد که آب ندادن به وی سبب تلف شدن اوست.
مسئله 712. اگر غیر از آب پاکی که برای وضو یا غسل دارد، آب نجسی هم به مقدار آشامیدن خود و وابستگان به خود داشته باشد، باید آب پاک را برای آشامیدن بگذارد و با تیمّم نماز بگزارد؛ ولی چنانچه آب را برای حیوانش بخواهد، باید آب نجس را به آن بدهد و با آب پاک وضو بگیرد و غسل کند.
مسئله 713. وسیله نقلیه مانند اتومبیل که برای حرکت کردن به آب نیاز دارد و اگر آب به آن نرسد مسافران در بیابانِ خطر میمانند، آب را باید به مصرف آن وسیله رساند و تیمّم کرد.
پنجم. نیاز به آب برای تطهیر
مسئله 714. کسی که بدن یا لباسش نجس است و کمی آب دارد که اگر با آن وضو بگیرد یا غسل کند، برای آب کشیدن بدن یا لباس او نمیماند، باید بدن یا لباس را آب بکشد و با تیمّم نماز بگزارد؛ ولی اگر چیزی نداشته باشد که بر آن تیمّم کند، باید آب را به مصرف وضو یا غسل برساند و با بدن یا لباس نجس نماز بگزارد.
ششم. نداشتن آب مباح
مسئله 715. اگر غیر از آب یا ظرفی که استعمال آن حرام است، آب یا ظرف دیگری ندارد - مانند اینکه آب یا ظرفش غصبی یا از طلا و نقره است و آب و ظرف دیگری هم ندارد - باید به جای وضو و غسل تیمّم کند.
هفتم. فرصت نداشتن برای وضو یا غسل
مسئله 716. هرگاه وقت به اندازهای تنگ باشد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند، تمام نماز یا مقداری از آن پس از وقت خوانده میشود، باید تیمّم کند.
مسئله 717. اگر عمداً نماز را به اندازهای تأخیر بیندازد که وقت وضو یا غسل نداشته باشد، معصیت کرده؛ ولی نماز او با تیمّم صحیح است، اگرچه به احتیاط مستحب قضای آن نماز را بهجا آورد.
مسئله 718. کسی که شک دارد که اگر وضو بگیرد، یا غسل کند وقت برای نماز او میماند یا نه، باید تیمّم کند.
مسئله 719. کسی که به جهت تنگی وقت تیمّم کرده، چنانچه پس از نماز آبی که داشته از دستش برود، اگرچه تیمّم خود را نشکسته باشد، در صورتی که وظیفهاش تیمّم باشد، باید دوباره تیمّم کند.
مسئله 720. کسی که آب دارد، اگر به جهت تنگی وقت با تیمّم مشغول نماز شود و در میان نماز آبی که داشته از دستش برود، برای نمازهای بعدی میتواند با همان تیمّم نماز بگزارد.
مسئله 721. اگر انسان به اندازهای وقت دارد که میتواند وضو بگیرد یا غسل کند و نماز را بدون کارهای مستحبّی آن - مثل اقامه و قنوت - بهجا آورد، باید غسل کند؛ یا وضو بگیرد و نماز را بدون کارهای مستحبی آن اقامه کند، بلکه اگر به اندازۀ سوره هم وقت ندارد، باید غسل کند یا وضو بگیرد و بدون سوره نماز بگزارد.
صحیح بودن تیمم به برخی از اجزای زمین
مسئله 722. تیمّم به خاک، ریگ، کلوخ و سنگ اگر پاک باشند، صحیح است و به گِل پخته - مانند آجر و کوزه - نیز صحیح است.
مسئله 723. تیمّم بر سنگ گچ و سنگ آهک و سنگ مرمر سیاه و دیگر اقسام سنگها صحیح است؛ ولی تیمّم به جواهر مثل سنگ عقیق و فیروزه باطل است و به احتیاط واجب با بودن خاک یا چیز دیگری که تیمّم به آن صحیح است، به گچ و آهک پخته هم تیمّم نکند و اگر به خاک و مانند آن دسترسی ندارد و امر دایر است بین گچ یا آهک پخته و میان غبار یا گِل، باید به احتیاط واجب بین تیمّم به هر دو جمع کند.
مسئله 724. اگر خاک، ریگ، کلوخ و سنگ پیدا نشود، باید به گرد و غباری که روی فرش و لباس و مانند اینها نشسته و ظاهر است، تیمّم کند و چنانچه غبار در لای لباس و فرش باشد، تیمّم به آن صحیح نیست، مگر نخست دست بزند تا روی آن غبارآلوده شود و سپس تیمّم کند و چنانچه گرد پیدا نشود، باید به گِل تیمّم کند و اگر گل هم پیدا نشود، به احتیاط مستحب، بدون تیمّم نماز بگزارد و به احتیاط واجب قضای آن را بهجا آورد.
مسئله 725. اگر بتواند با تکاندن فرش و مانند آن خاک تهیه کند، تیمّم به گرد باطل است و اگر بتواند گِل را خشک، و از آن خاک تهیه کند، تیمّم به گِل باطل است.
مسئله 726. کسی که آب ندارد، اگر برف یا یخ داشته باشد، چنانچه ممکن است باید آن را آب کند و با آن وضو بگیرد یا غسل کند و اگر ممکن نیست و چیزی هم که تیمّم به آن صحیح است ندارد، به احتیاط مستحب بدون وضو و تیمّم نماز بگزارد و به احتیاط واجب بعداً قضا کند.
مسئله 727. اگر با خاک و ریگ چیزی مانند کاه که تیمّم به آن باطل است مخلوط شود، نمیتواند به آن تیمّم کند؛ ولی چنانچه آن چیز به قدری کم باشد که در خاک یا ریگ ازبینرفته شمرده شود، تیمّم به آن خاک و ریگ صحیح است.
مسئله 728. اگر چیزی ندارد که بر آن تیمّم کند، چنانچه ممکن است، باید به خریدن و مانند آن تهیه کند.
مسئله 729. تیمّم به دیوار گلی صحیح است و به احتیاط مستحب با بودن زمین یا خاک خشک، به زمین یا خاک نمناک تیمّم نکند.
شروط چیزهای مورد تیمم
یکم. پاک بودن
مسئله 730. چیزی که بر آن تیمّم میکند، باید پاک باشد و اگر چیز پاکی که تیمّم به آن صحیح است ندارد، نماز بر او واجب نیست؛ ولی باید قضای آن را بهجا آورد.
مسئله 731. اگر یقین داشته باشد که تیمّم به چیزی صحیح است و به آن تیمّم کند و سپس بفهمد تیمّم به آن باطل بوده، نمازهایی را که با آن تیمّم گزارده، باید دوباره بهجا آورد.
دوم. مباح بودن
مسئله 732. چیزی که بر آن تیمّم میکند، باید غصبی نباشد.
مسئله 733. تیمّم در فضای غصبی باطل نیست، پس اگر در ملک خود، دستها را به زمین بزند و بیاجازه داخل ملک دیگری شود و دستها را به پیشانی بکشد، تیمّم او باطل نمیشود، هرچند به لحاظ غَصبِ فضا گناه کرده است.
مسئله 734. اگر نداند چیزی که به آن تیمّم میکند، غصبی است یا فراموش کرده باشد، تیمّم او صحیح است، اگرچه خود فراموشکننده غاصب آن چیز باشد.
مسئله 735. کسی که در جای غصبی حبس است، اگر آب و خاک او غصبی است، باید با تیمّم نماز بگزارد.
مستحبات و مکروهات تیمّم
مسئله 736. مستحب است چیزی که بر آن تیمّم میکند، گردی داشته باشد که به دست بماند و پس از زدن دست بر آن، مستحب است دست را بتکاند که مقداری از گرد آن بریزد.
مسئله 737. تیمّم به زمین گود و خاک جاده و زمین شورهزار که نمک روی آن را نگرفته، مکروه است و اگر نمک روی آن را گرفته باشد، باطل است.
چگونگی تیمّم
مسئله 738. در تیمّم چند چیز واجب است: 1. نیّت. 2. زدن کف دو دست با هم بر چیزی که تیمّم به آن صحیح است. 3. کشیدن کف هر دو دست به تمام پیشانی و دو طرف آن، از جایی که موی سر میروید، تا ابروها و بالای بینی و به احتیاط واجب باید دستها روی ابروها هم کشیده شود. 4. کشیدن کف دست چپ به تمام پشت دست راست و پس از آن، کشیدن کف دست راست به تمام پشت دست چپ.
مسئله 739. تیمّم بدل از غسل و بدل از وضو با هم فرقی ندارند.
احکام تیمّم
مسئله 740. اگر مختصری از پیشانی و پشت دستها را هم مسح نکند، تیمّم باطل است؛ چه بر اثر ندانستن حکم شرعی عمداً مسح نکند؛ یا حکم را فراموش کرده باشد؛ ولی دقت فراوان هم لازم نیست و همین قدر که بگویند تمام پیشانی و پشت دست مسح شده، کافی است.
مسئله 741. برای آنکه یقین کند که تمام پشت دست را مسح کرده، باید مقداری بالاتر از مچ را هم مسح کند؛ ولی مسح میان انگشتان لازم نیست.
مسئله 742. پیشانی و پشت دستها را باید از بالا به پایین مسح کند و کارهای آن را باید پشت سر هم بهجا آورد و اگر بین آنها به قدری فاصله بدهد که نگویند تیمّم میکند، باطل است.
مسئله 743. هنگام نیّت باید معیّن کند که تیمّم او بدل از غسل است یا بدل از وضو؛ و اگر بدل از غسل باشد، باید آن غسل را معیّن کند و چنانچه اشتباهاً به جای بدل از وضو، بدل از غسل یا به جای بدل از غسل، بدل از وضو نیّت کند، یا مثلاً در تیمّم بدل از غسل جنابت، نیّت تیمّم بدل از غسل مسّ میّت کند، تیمّم او باطل است.
مسئله 744. در تیمّم باید پیشانی و کف دستها و پشت دستها پاک باشد و اگر کف دست نجس باشد و نتواند آن را آب بکشد، باید با همان کف دست نجس تیمّم کند.
مسئله 745. انسان باید برای تیمّم، انگشتر را از دست بیرون آورد و اگر در پیشانی یا پشت دستها یا در کف دستها مانعی باشد - مثلاً چیزی به آنها چسبیده باشد - باید آن را برطرف کند.
مسئله 746. اگر پیشانی یا پشت دستها زخم است و پارچه یا چیز دیگری را که بر آن بسته نمیتواند باز کند، باید دست را روی آن بکشد؛ نیز چنانچه کف دست زخم باشد و پارچه یا چیز دیگری را که بر آن بسته نتواند باز کند، باید دست را با همان پارچه به چیزی که تیمّم به آن صحیح است، بزند و به پیشانی و پشت دستها بکشد.
مسئله 747. اگر پیشانی و پشت دستها مو داشته باشد، اشکال ندارد؛ ولی اگر موی سر روی پیشانی آمده باشد، باید آن را کنار بزند.
مسئله 748. اگر احتمال دهد که در پیشانی و کف دستها یا پشت دستها مانعی هست، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد، باید جستوجو کند، تا یقین یا اطمینان پیدا کند که مانعی نیست.
مسئله 749. اگر وظیفۀ کسی تیمّم است و نمیتواند تیمّم کند، باید او را تیمّم داد؛ یعنی او را با دست خود او تیمّم داد و اگر تیمّم دادن ممکن نباشد، باید نایب بگیرد و آن نایب، دست خود را به چیزی که تیمّم به آن صحیح است، بزند و به پیشانی و پشت دستهای او بکشد و در این صورت، نایب هم به احتیاط لازم نیّت کند.
مسئله 750. اگر در اثنای تیمّم، پس از ورود به جزء بعدی، شک کند که قسمت پیش از آن را تیمّم داد یا نه، اعتنا نکند و تیمّم او صحیح است؛ نیز اگر پس از بهجا آوردن هر جزء شک کند که درست بهجا آورده یا نه، اعتنا نکند و تیمّم او صحیح است.
مسئله 751. اگر پس از مسحِ دست چپ، یعنی بعد از فراغ از عمل، شک کند که درست تیمّم کرده یا نه، تیمّم او صحیح است.
مسئله 752. کسی که وظیفهاش تیمّم است و احتمال دهد که عذر او برطرف میشود، به احتیاط واجب نباید پیش از وقت نماز، برای نماز تیمّم کند؛ ولی اگر برای کار واجب دیگر یا عمل مستحبّی تیمّم کند و تا وقت نماز عذر او باقی باشد، میتواند با همان تیمّم نماز بگزارد.
مسئله 753. کسی که وظیفهاش تیمّم است، اگر بداند یا اطمینان داشته باشد تا پایان وقت، عذر او باقی است، در وسعت وقت میتواند با تیمّم نماز بگزارد؛ ولی چنانچه بداند یا مطمئن باشد که تا آخر وقت عذر او برطرف میشود، باید صبر کند و با وضو یا غسل نماز بگزارد.
مسئله 754. کسی که توان وضو گرفتن یا غسل کردن ندارد، نمیتواند نمازهای قضای خود را با تیمّم اقامه کند؛ ولی در صورت علم به استمرار عذر میتواند نماز قضا را با تیمّم بهجا آورد.
مسئله 755. کسی که نمیتواند وضو بگیرد یا غسل کند، جایز است نمازهای مستحبّی را - که مثل نافلههای شبانه روز وقت معیّن دارد - با تیمّم بهجا آورد، حتی در اول وقت به شرط آنکه به زوال عذر تا آخر وقت علم نداشته باشد.
مسئله 756. کسی که احتیاطاً باید غسل جبیرهای و تیمّم کند - مثل اینکه جراحتی در پشت اوست - اگر پس از غسل جبیرهای و تیمّم نماز بگزارد و پس از نماز حَدَث اصغری - مانند ادرار - از او سر زند، برای نمازهای بعدی باید وضو بگیرد.
مسئله 757. اگر به جهت نداشتن آب یا عذر دیگری تیمّم کند، پس از برطرف شدن عذر، تیمّم او باطل میشود.
مسئله 758. چیزهایی که وضو را باطل میکند، تیمّم بدل از وضو را هم باطل میکند و چیزهایی که غسل را باطل میسازد، تیمّم بدل از غسل را هم باطل میکند.
مسئله 759. کسی که نمیتواند غسل کند، اگر چند غسل بر او واجب باشد، یکتیمّم بدل از همۀ آنها کافی است.
مسئله 760. کسی که نمیتواند غسل کند، اگر بخواهد عملی را که برای آن غسل واجب است انجام دهد، باید بدل از غسل تیمّم کند و اگر نتواند وضو بگیرد و بخواهد عملی را که برای آن وضو واجب است انجام دهد، باید بدل از وضو تیمّم کند.
مسئله 761. اگر بدل از غسل جنابت تیمّم کند، لازم نیست برای نماز وضو بگیرد؛ ولی چنانچه بدل از غسلهای دیگر تیمّم کند، باید وضو بگیرد و اگر نتواند وضو بگیرد، باید تیمّم دیگری هم بدل از وضو انجام دهد.
مسئله 762. اگر بدل از غسل جنابت تیمّم کند و سپس کاری که وضو را باطل میکند برای او پیش آید، چنانچه برای نمازهای بعد نتواند غسل کند، باید وضو بگیرد و اگر نمیتواند وضو بگیرد، باید بدل از وضو تیمّم کند.
مسئله 763. کسی که وظیفهاش تیمّم بدل از وضو و بدل از غسل است، همین دو تیمّم کفایت میکند و تیمّم دیگری لازم نیست.
مسئله 764. کسی که وظیفهاش تیمّم است، اگر برای کاری تیمّم کند، تا تیمّم و عذر او باقی است، کارهایی را که باید با وضو یا غسل انجام داد، میتواند بهجا آورد؛ ولی چنانچه با داشتن آب برای نماز میّت یا خوابیدن تیمّم کرده، فقط کاری را که برای آن تیمّم کرده میتواند انجام دهد و در مورد تیمّم به سبب تنگی وقت، به احتیاط واجب، کارهایی دیگر را که مشروط به وضو یا غسل است، انجام ندهد.
مسئله 765. در چند مورد مستحب است نمازهایی را که انسان با تیمّم خوانده دوباره بهجا آورد: 1. از استعمال آب ترس داشته و عمداً خود را جنب کرده و با تیمّم نماز خوانده است. 2. میدانسته یا گمان داشته که آب پیدا نمیکند و عمداً خود را جنب کرده و با تیمّم نماز گزارده است. 3. تا پایان وقت، عمداً در جستوجوی آب نرود و با تیمّم نماز بگزارد و سپس بفهمد که اگر جستوجو میکرد، آب پیدا میشد. 4. عمداً نماز را تأخیر انداخته و در آخر وقت با تیمّم نماز گزارده است. 5. میدانسته یا گمان داشته که آب پیدا نمیشود و آبی را که داشته، ریخته است.