آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی
مرجع تقلید شیعه
قضا و کفّاره
مسئله 1766. در روزۀ ماه رمضان، انجام دادن عمدی و اختیاری کاری که روزه را باطل میکند، موجب قضا و کفّاره است؛ مثلاً اگر دروغ بستن به خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله ، فرو بردن تمام سر در آب و قی کردن، با علم و عمد و اختیار انجام گیرد، قضا و کفّاره دارد؛ ولی جُنُب در شب ماه رمضان، اگر از خواب دوم به بعد تا صبح خواب بماند، روزۀ او قضا دارد؛ اما کفّاره ندارد، چون ملاک کفّاره، افطار عمدی و اختیاری است و در اینجا افطاری نیست.
مسئله 1767. اگر روزهدار با ندانستن مسئله، کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد، بنا بر اقوا کفّاره بر او واجب نیست، پس اگر روزهدار به خیال اینکه جماع کردن با همسر در حال روزه حلال است، با او آمیزش کند، کفّاره بر او واجب نیست.
مسئله 1768. چنانچه روزهدار در روزۀ واجب، شک دارد که مغرب شده یا نه و افطار کند، قضا و کفّاره بر او واجب میشود؛ ولی اگر بر اثر عوامل طبیعی و تاریکی هوا فکر کرده مغرب شده و افطار کند و سپس متوجه شود که مغرب نبوده، روزۀ او صحیح است و قضا ندارد.
مسئله 1769. کسی که به قصد روزۀ واجب غیر ماه رمضان، مانند روزۀ نذری یا استیجاری، سحری خورده، درحالیکه صبح بوده، روزۀ او باطل است.
مسئله 1770. روزههای واجبی که باطل کردن آنها کفّاره دارد، چنیناند: 1. روزۀ ماه رمضان. 2. روزۀ قضای ماه رمضان. 3. روزۀ نذر روز معیّن. 4. روزۀ اعتکاف.
انواع کفّاره
مسئله 1771. کفّارۀ باطل کردن عمدی روزۀ ماه رمضان، یکی از این سه کار است: 1. دو ماه روزه گرفتن، که 31 روز آن پیاپی باشد. 2. یک بنده آزاد کردن. 3. 60 فقیر را سیر کردن که به هر فقیر یک چارک (ده سیر) طعامِ غالب آن بلد پرداخت میشود و مستحب است به هر یک از 60 فقیر 2 چارک بپردازند. اگر کسی از انجام دادن آن عاجز باشد، باید چیزی صدقه بدهد و استغفار کند.
مسئله 1772. اگر با کار حرام - مثل خوردن شراب یا عمل زنا - روزه را بهعمد باطل کند، به احتیاط واجب، کفّارۀ جمع دارد؛ یعنی هر سه کار یادشده در مسئلۀ قبلی را باید انجام دهد.
مسئله 1773. اگر روزۀ قضای ماه رمضان را بعد از ظهر باطل کند، باید 10 فقیر را سیر کند و اگر نتوانست 10 فقیر را سیر کند، 3 روز روزه بگیرد.
مسئله 1774. اگر نذر کند در روز معیّنی - مثل روز جمعه - روزه بگیرد، چنانچه عمدا روزۀ خود را در آن روز باطل کند، باید کفّارۀ یمین بپردازد؛ یعنی 10 مسکین را اطعام کند؛ یا 10 مسکین را بپوشاند و یا 1 بنده آزاد کند و در صورتی که هیچ کدام از این سه کار برایش مقدور نباشد، باید 3 روز روزه بگیرد.
مسئله 1775. اگر معتکف، مرتکب عمل جماع شود، چه در روز باشد یا شب، باید کفاره بدهد و کفّارۀ آن، یکی از سه چیز است؛ یعنی 1 بنده آزاد کند، یا 2 ماه روزه بگیرد، یا 60 فقیر را سیر کند.
مسئله 1776. اگر کسی عمداً روزۀ ماه رمضان را افطار کند و سپس به حدّ شرعی سفر کند، چه برای فرار از کفّاره باشد یا نه، قضا و کفّاره بر او واجب است.
مسئله 1777. کسی که روزۀ ماه رمضان را بهعمد افطار کند و سپس عذر روزهداری مانند بیماری، حیض، جنون، مسافرت و مانند آن برای او پدید آید، کفّارۀ افطار عمدی ساقط نیست؛ یعنی یکی از سه کار یادشده (در مسئله 1772) بر او واجب است.
مسئله 1778. اگر روزهدار با همسر خود که روزه دارد در روز ماه رمضان با رضایت او آمیزش کند، قضا و کفّاره بر هردو واجب است و به جهت معصیتی که کردهاند، باید تعزیر شوند.
مسئله 1779. اگر مرد با اجبار، از زن سلب اختیار کند و با او آمیزش کند و خانم از اول تا آخر راضی به این عمل نباشد، مرد معصیت کرده و علاوه بر قضا باید دو کفّاره بدهد و تعزیر شود، ولی روزۀ زن باطل نمیشود و کفّاره و تعزیر ندارد.
مسئله 1780. اگر در حال روزۀ ماه رمضان، مرد با همسر خود آمیزش کند و خانم ابتدا راضی به این کار باشد، ولی در ادامۀ عمل ناراضی باشد، مرد و زن هر دو باید کفاره بپردازند و تعزیر شوند و قضا را بهجا آورند.
مسئله 1781. اگر مرد با همسر خود در روزۀ رمضان آمیزش کند و خانم ابتدا راضی نباشد، ولی در ادامه راضی شود، مرد باید دو کفّاره بپردازد و تعزیر شود و زن باید قضای روزه را بگیرد.
مسئله 1782. اگر زن در روزۀ ماه رمضان، شوهرش را وادار کند که با او آمیزش کند، زن معصیت کرده و علاوه بر قضا باید یک کفاره بپردازد.
مسئله 1783. اگر در ماه رمضان مرد مسافر باشد، یا با داشتن عذری دیگر، روزه نداشته باشد، نباید همسر روزهدار خود را به آمیزش وادار کند؛ ولی اگر مرتکب چنین عملی شد، کفّاره ندارد.
مسئله 1784. دادن کفّاره، واجب فوری نیست؛ ولی مکلف نباید به گونهای تأخیر بیندازد که مایۀ سستی و بیاعتنایی به امر خدا شود.
مسئله 1785. اگر کسی برای باطل کردن عمدی روزۀ ماه رمضانْ کفّارهای به عهده او باشد، دیگری نمیتواند تبرعاً به نیابت از او، از عهدۀ کفّاره برآید؛ مثلاً به جای او 60 روز روزه بگیرد.
مسئله 1786. در اطعام به 60 فقیر، باید به هر کدام، 1 چارک پرداخت شود و فرقی بین بچه و بزرگسال نیست و نمیتوان به یک نفر، دو سهم یا بیشتر پرداخت کرد.
موارد قضادارِ کفاره ندار و برخی موارد قضاندارِ بی کفاره
مسئله 1787. اگر جُنُب با تصمیم بر غسلکردن بخوابد و پس از خواب اول یا دوم یا سوم بعد از اذان صبح بیدار شود، روزه او باطل است و فقط قضا دارد.
مسئله 1788. کسی که در ماه رمضان قصد روزه ندارد، امّا از اول صبح تا غروب چیزی که روزه را باطل میکند انجام ندهد، روزۀ او باطل است و قضا دارد؛ ولی کفاره ندارد.
مسئله 1789. شخصی که قصد روزه کرده، ولی در بین روز، از نیّت روزه برگردد، یا قصد کرده مثلاً آب بخورد، امّا آبی نخورده باشد، روزه او باطل است و قضا دارد؛ ولی کفّاره ندارد.
مسئله 1790. جُنُبی که غسل جنابت را فراموش کند و چند روز در حال جنابت روزه بگیرد، روزۀ او باطل است و قضا دارد؛ ولی کفّاره ندارد.
مسئله 1791. کسی که عادتش بر این است که هنگام بازی کردن با همسر، منی از او خارج میشود و با انجامدادن چنین کاری منی از او خارج شود، روزه او باطل است و قضا دارد؛ ولی کفّاره ندارد.
مسئله 1792. کسی که با اعتماد بر خبر دو عادل یا یک عادل، مبنی بر اینکه مغرب شده، روزهاش را افطار کند و سپس معلوم شود مغرب شرعی نبوده است، روزه او باطل است و قضا دارد؛ ولی کفّاره ندارد.
مسئله 1793. کسی که بدون تحقیق از صبح شدن یا با اعتماد بر خبر شخص غیر کارشناس، مشغول خوردن سحری شود، یا بر اثر عواملی مانند نابینایی، متوجه طلوع فجر نشده، یا در آن شک داشته و مشغول خوردن سحری باشد و سپس متوجه شود که صبح شده، روزۀ او باطل است و قضا دارد؛ ولی کفّاره ندارد.
مسئله 1794. کسی که در سحرگاه با تحقیق و نگاه به افق اطمینان پیدا کند صبح نشده، یا دو عادل کارشناس شهادت دهند که صبح نشده و او سحری بخورد، در حالیکه صبح بوده، روزۀ او صحیح است.
مسئله 1795. در همۀ موارد یادشده که روزۀ او باطل بوده، باید تا مغرب به رسم ادب، چیزی که روزه را باطل میکند، انجام ندهد.
مسئله 1796. بیماری که در ماه رمضان نتوانسته روزه بگیرد و پس از ماه رمضان بهبود یافته، باید روزه را قضا کند.
احکام روزۀ قضا
مسئله 1797. کسی که از چند ماه رمضان، روزۀ قضا بر عهده دارد و وقت هم وسعت دارد، میتواند هرکدام را نیّت کند؛ ولی اگر وقت ماه رمضان آخر تنگ باشد - برای مثال، چهار روز روزۀ قضا بر عهده دارد که دو روز از ماه رمضان سالهای قبل و دو روزش مربوط به ماه رمضان سال آخر است و دو روز هم به ماه رمضان مانده باشد - لازم است در نیّت، ماه رمضان سال آخر را تعیین کند و اگر تعیین نکند، برای سالهای قبل حساب میشود و برای ماه رمضان سال آخر باید کفّارۀ تأخیر بدهد.