آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
موارد تیمّم
در هفت مورد به جاى وضو و غسل باید تیمّم کرد:
* اوّل: آن که تهیۀ آب به قدر وضو یا غسل ممکن نباشد.
«مسألۀ 682» اگر انسان در آبادى باشد، باید براى تهیۀ آب وضو و غسل، به قدرى جستجو کند که از پیدا شدن آن ناامید شود و اگر در بیابان باشد، چنانچه زمین آن پست و بلند باشد و یا به واسطۀ درخت و مانند آن عبور در آن زمین مشکل باشد، باید در دایره اى که مرکز آن محل نماز خواندن اوست و شعاع آن به اندازۀ پرتاب یک تیر قدیمى است که با کمان پرتاب مى کردند ، در جستجوى آب برود و اگر زمین آن این گونه نباشد،
باید در دایره اى که شعاع آن به اندازۀ پرتاب دو تیر است جستجو نماید.
«مسألۀ 683» اگر بعضى از اطراف، هموار و بعضى دیگر پست و بلند بوده یا عبور در آن مشکل باشد، باید در طرفى که هموار است به اندازۀ پرتاب دو تیر و در طرفى که این طور نیست، به اندازۀ پرتاب یک تیر جستجو کند.
«مسألۀ 684» در هر طرفى که یقین دارد آب نیست، لازم نیست جستجو کند.
«مسألۀ 685» کسى که وقت نماز او تنگ نیست و براى تهیۀ آب وقت دارد، اگر یقین داشته باشد در محلّى دورتر از مقدارى که باید جستجو کند آب هست، در صورتى که مانعى نباشد و مشقّت نیز نداشته باشد، باید براى تهیۀ آب برود و اگر گمان داشته باشد که آب هست، رفتن به آن محل لازم نیست، لکن اگر گمان او نزدیک به یقین باشد، باید براى تهیۀ آب به آن محل برود.
«مسألۀ 686» لازم نیست خود انسان در جستجوى آب برود بلکه مى تواند کسى را که به گفتۀ او اطمینان دارد، بفرستد و در این صورت اگر یک نفر از طرف چند نفر برود کافى است.
«مسألۀ 687» اگر احتمال دهد داخل بار سفر او یا در منزل یا در قافله آب هست، باید به قدرى جستجو نماید که به نبودن آب یقین کند یا از پیدا کردن آن ناامید شود.
«مسألۀ 688» اگر پیش از وقت نماز جستجو نماید و آب پیدا نکند و تا وقت نماز همان جا بماند، لازم نیست که دوباره در جستجوى آب برود، ولى اگر احتمال عقلایى بدهد که در این مدت آبى در آنجا پیدا شده باشد، احتیاطاً باید دوباره جستجو کند.
«مسألۀ 689» اگر بعد از داخل شدن وقت نماز جستجو کند و آب پیدا نکند و تا وقت نماز دیگر در همان جا بماند، جستجو لازم نیست، ولى اگر احتمال عقلایى بدهد که در این مدت آبى در آنجا پیدا شده باشد، احتیاطاً باید دوباره جستجو کند.
«مسألۀ 690» اگر از درنده بترسد یا جستجوى آب به قدرى سخت باشد که نتواند تحمل کند یا وقت نماز به قدرى تنگ باشد که هیچ نتواند جستجو کند، جستجو لازم
نیست؛ ولى اگر بتواند مقدارى جستجو کند، جستجو به همان مقدار لازم است و اگر از دزد بر جان یا مال خود بترسد، نباید در جستجوى آب برود؛ ولى اگر مالى که احتمال مى دهد از بین برود به حسب حال او قابل اعتنا نباشد و ترس دیگرى نیز نداشته باشد، جستجوى آب واجب است.
«مسألۀ 691» اگر در جستجوى آب نرود تا وقت نماز تنگ شود، معصیت کرده، ولى نماز او با تیمّم صحیح است.
«مسألۀ 692» کسى که یقین دارد آب پیدا نمى کند، چنانچه به دنبال آب نرود و با تیمّم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد که اگر جستجو مى کرد آب پیدا مى شد، نماز او باطل است.
«مسألۀ 693» اگر بعد از جستجو، آب پیدا نکند و با تیمّم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد در جایى که جستجو کرده آب بوده، نماز او صحیح است.
«مسألۀ 694» اگر بعد از داخل شدن وقت نماز، وضو داشته باشد و بداند که اگر وضوى خود را باطل کند، نمى تواند وضو بگیرد یا آب پیدا نمى کند، چنانچه بتواند بدون ضرر و مشقّت وضوى خود را نگهدارد، نباید آن را مگر با جِماع - به تفصیلى که در مسألۀ 412 گذشت - باطل کند.
«مسألۀ 695» اگر پیش از وقت نماز وضو داشته باشد و بداند که اگر وضوى خود را باطل کند تهیۀ آب براى او ممکن نیست، چنانچه بتواند بدون ضرر و مشقّت وضوى خود را نگهدارد، احتیاط واجب آن است که آن را باطل نکند.
«مسألۀ 696» کسى که فقط به مقدار وضو یا به مقدار غسل آب دارد، در صورتى که بداند که اگر آن را بریزد آب پیدا نمى کند، چنانچه وقت نماز داخل شده باشد، ریختن آن حرام است، و احتیاط واجب آن است که پیش از وقت نماز نیز آن را نریزد.
«مسألۀ 697» اگر کسى بداند که آب پیدا نمى کند، در صورتى که وضوى خود را باطل کند یا آبى را که دارد بریزد، معصیت کرده، ولى نماز او با تیمّم صحیح است، اگرچه احتیاط مستحب آن است که قضاى آن نماز را نیز بخواند.
* دوم: اگر به واسطه پیرى یا ترس از دزد و جانور و مانند آنها یا نداشتن وسیله اى که آب از چاه بکشد، دسترسى به آب نداشته باشد.
«مسألۀ 698» اگر براى کشیدن آب از چاه، دلو و ریسمان و مانند اینها لازم داشته باشد و مجبور باشد آنها را بخرد یا کرایه نماید، اگرچه قیمت آنها چند برابر معمول باشد، باید تهیّه کند و همچنین اگر آب را به چندین برابر قیمت آن بفروشند، باید آن را بخرد، ولى اگر تهیۀ آنها به قدرى پول بخواهد که نسبت به حال او ضرر یا مشقت داشته باشد، واجب نیست تهیّه نماید.
«مسألۀ 699» اگر ناچار شود که براى تهیۀ آب پول قرض کند، باید قرض نماید، ولى کسى که مى داند یا گمان دارد که نمى تواند قرض خود را بدهد، واجب نیست قرض کند، بلکه نباید قرض کند.
«مسألۀ 700» اگر کندن چاه مشقّت نداشته باشد، باید براى تهیۀ آب چاه بکند.
«مسألۀ 701» اگر کسى بدون منّت و خوارى مقدارى آب به او ببخشد، باید آن را قبول کند.
* سوم: اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد یا بترسد که به واسطۀ استعمال آن، مرض یا عیبى در او پیدا شود یا مرض او طولانى شود یا شدّت پیدا کند یا به سختى معالجه شود، باید تیمّم نماید؛ ولى اگر آب گرم براى او ضرر نداشته باشد، باید با آب گرم وضو بگیرد یا غسل کند.
«مسألۀ 702» لازم نیست یقین کند که آب براى او ضرر دارد، بلکه اگر احتمال ضرر نیز بدهد، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد و از آن احتمال ترس براى او پیدا شود، باید تیمّم کند.
«مسألۀ 703» اگر به واسطۀ یقین یا ترس ضرر، تیمّم کند و پیش از نماز بفهمد که آب براى او ضرر ندارد، تیمّم او باطل است و اگر بعد از نماز بفهمد نیز بنا بر احتیاط واجب، نماز او باطل است.
«مسألۀ 704» کسى که نمى داند آب براى او ضرر دارد، چنانچه غسل کند یا وضو
بگیرد و بعد بفهمد که آب براى او ضررى داشته که از نظر شرع تحمل آن حرام است، وضو یا غسل او احتیاطاً باطل است و اگر ضرر آن به این حد نباشد، وضو یا غسل او صحیح مى باشد.
* چهارم: هرگاه بترسد که اگر آب را به مصرف وضو یا غسل برساند، خود یا همسر یا اولاد یا رفیق او و یا کسانى که با او مربوط هستند، مانند خدمتکاران، از تشنگى بمیرند یا مریض شوند یا به قدرى تشنه شوند که تحمّل آن مشقّت داشته باشد، باید به جاى وضو و غسل تیمّم نماید و نیز اگر حیوانى داشته باشد که معمولاً آن را براى خوردن ذبح نمى کنند - مانند اسب و قاطر - و بترسد که از تشنگى تلف شود، باید آب را به آن بدهد و تیمّم نماید و همچنین اگر کسى که حفظ جان او واجب است و یا حتى کسى که کشتن او فعلاً واجب نیست، به گونه اى تشنه باشد که اگر انسان آب را به او ندهد تلف شود، باید آب را به او بدهد.
«مسألۀ 705» اگر غیر از آب پاکى که براى وضو یا غسل دارد، آب نجسى نیز به مقدار آشامیدن خود و کسانى که با او مربوط هستند داشته باشد، باید آب پاک را براى آشامیدن بگذارد و با تیمّم نماز بخواند؛ ولى چنانچه آب را براى حیوان خود بخواهد، باید آب نجس را به آن بدهد و با آب پاک، وضو و غسل را انجام دهد.
* پنجم: کسى که بدن یا لباس او نجس است و کمى آب دارد که اگر با آن وضو بگیرد یا غسل کند، براى آب کشیدن بدن یا لباس او آبى باقى نمى ماند، چنانچه بتواند غساله وضو یا غسل را جمع کرده و با آن لباس یا بدن را تطهیر کند، باید همین کار را انجام دهد، وگرنه بنابر احتیاط واجب باید بدن یا لباس را آب بکشد و با تیمّم نماز بخواند؛ ولى اگر چیزى نداشته باشد که بر آن تیمّم کند، باید آب را به مصرف وضو یا غسل برساند.
* ششم: اگر غیر از آب یا ظرفى که استعمال آن حرام است، آب یا ظرف دیگرى نداشته باشد، مثلاً آب یا ظرف او غصبى بوده و غیر از آن، آب و ظرف دیگرى نداشته باشد، باید به جاى وضو و غسل، تیمّم کند.
* هفتم: هرگاه وقت به قدرى تنگ باشد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند کمتر از یک
رکعت از نماز در وقت خوانده شود، باید تیمّم کند و اگر یک رکعت یا بیشتر در وقت خوانده شود، ولى مقدارى از آن در خارج وقت واقع شود، ظاهراً بین تیمّم و وضو مخیّر است، اگرچه بعید نیست که تیمّم موافق احتیاط باشد، اما اگر براى وضو و تیمّم یا براى غسل و تیمّم به یک اندازه وقت لازم باشد، باید وضو یا غسل به جا آورد.
«مسألۀ 706» اگر عمداً نماز را به قدرى تأخیر بیندازد که وقت براى وضو یا غسل نداشته باشد، معصیت کرده و باید نماز را با تیمّم بخواند، اگرچه احتیاط مستحب آن است که قضاى آن نماز را نیز بجا آورد.
«مسألۀ 707» کسى که شک دارد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند، وقت براى نماز او باقى مى ماند یا نه، باید تیمّم کند.
«مسألۀ 708» اگر کسى گمان کند که براى وضو یا غسل وقت ندارد و با تیمّم نماز خود را بجا آورد و بعد بفهمد وقت داشته است، باید پس از به جا آوردن وضو یا غسل، نماز خود را دوباره بخواند.
«مسألۀ 709» اگر کسى که آب دارد به واسطۀ تنگى وقت با تیمّم مشغول نماز شود و در بین نماز، آبى را که داشته از دست بدهد و تا نمازهاى بعدى آب به دست نیاورد، چنانچه تیمّم خود را باطل نکرده باشد، مى تواند نمازهاى بعدى را با همان تیمّم بخواند، ولى اگر آب بعد از نماز از دست برود، اگرچه تیمّم خود را باطل نکرده باشد - در صورتى که وظیفۀ او تیمّم باشد - باید دوباره تیمّم نماید.
«مسألۀ 710» اگر به قدرى وقت داشته باشد که بتواند وضو بگیرد یا غسل کند و نماز را بدون اعمال مستحبّى آن (مثل اقامه و قنوت) بخواند، باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون اعمال مستحبّى آن بجا آورد، بلکه اگر به اندازۀ سوره نیز وقت نداشته باشد، باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون سوره بخواند.