آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
احکام عاریه
«مسألۀ 2674» «عاریه» عقدى است که به موجب آن انسان مال خود را به دیگرى مى دهد تا از آن مجاناً استفاده کند.
«مسألۀ 2675» لازم نیست در عاریه صیغه بخوانند و اگر مثلاً لباس را به قصد عاریه به کسى بدهد و او نیز به همین قصد بگیرد، عاریه صحیح است.
«مسألۀ 2676» عاریه دادن چیز غصبى و چیزى که مال انسان است، ولى منفعت آن را به دیگرى واگذار کرده - مثلاً آن را اجاره داده - در صورتى صحیح است که مالک مال غصبى یا کسى که آن را اجاره کرده بگوید: «به عاریه دادن راضى هستم».
«مسألۀ 2677» چیزى را که منفعت آن مال انسان است، مثلاً آن را اجاره کرده، مى تواند عاریه بدهد، ولى اگر در اجاره شرط کرده باشند که خودش از آن استفاده کند، نمى تواند آن را به دیگرى عاریه دهد.
«مسألۀ 2678» اگر دیوانه و بچّه مال خود را عاریه بدهند، صحیح نیست؛ امّا چنانچه ولىّ بچّه مصلحت بداند که مال او را عاریه دهد و بچّه آن مال را به دستور ولىّ به عاریه کننده برساند، اشکال ندارد.
«مسألۀ 2679» اگر در نگهدارى چیزى که عاریه کرده کوتاهى نکند و در استفادۀ از آن هم زیاده روى ننماید و اتّفاقاً آن چیز تلف شود، ضامن نیست؛ ولى چنانچه شرط کنند که اگر تلف شود عاریه کننده ضامن باشد یا چیزى که عاریه کرده طلا و نقره باشد، باید عوض آن را بدهد.
«مسألۀ 2680» اگر طلا و نقره را عاریه نماید و شرط کند که اگر تلف شود ضامن
نباشد، چنانچه تلف شود، ضامن نیست.
«مسألۀ 2681» اگر عاریه دهنده بمیرد، عاریه گیرنده باید چیزى را که عاریه گرفته به ورثۀ او بدهد.
«مسألۀ 2682» اگر عاریه دهنده به گونه اى شود که شرعاً نتواند در مال خود تصرّف کند - مثلاً دیوانه شود - عاریه کننده باید مالى را که عاریه کرده به ولىّ او بدهد.
«مسألۀ 2683» کسى که چیزى را عاریه داده، هر وقت بخواهد مى تواند آن را پس بگیرد و کسى هم که عاریه گرفته، هر وقت بخواهد مى تواند آن را پس دهد.
«مسألۀ 2684» اگر ظرف طلا و نقره را براى استفادۀ حرام عاریه بدهند، باطل است و بنابر احتیاط واجب عاریه دادن آنها براى زینت اتاق نیز اشکال دارد.
«مسألۀ 2685» عاریه دادن گوسفند براى استفادۀ از شیر و پشم آن و عاریه دادن حیوان نر براى جفتگیرى صحیح است. به طور کلى هر چیزى که بتوان با ابقاء اصلش از آن منتفع شد مى تواند عاریه داده شود مشروط بر این که منفعت آن مشروع و عقلایى باشد.
«مسألۀ 2686» اگر چیزى را که عاریه کرده به مالک یا وکیل یا ولىّ او بدهد و آن چیز تلف شود، عاریه کننده ضامن نیست و در غیر این صورت ضامن است، اگرچه مثلاً آن را به جایى ببرد که صاحب آن معمولاً به آنجا مى برده، مثلاً اسب را در اصطبلى که صاحب آن براى آن درست کرده، ببندد.
«مسألۀ 2687» اگر چیز نجس را براى خوردن و آشامیدن عاریه دهد، بنابر احتیاط واجب باید نجس بودن آن را به کسى که عاریه مى کند بگوید.
«مسألۀ 2688» چیزى را که عاریه کرده، بدون اجازۀ صاحب آن نمى تواند به دیگرى اجاره یا عاریه دهد.
«مسألۀ 2689» اگر چیزى را که عاریه کرده با اجازۀ صاحب آن به دیگرى عاریه دهد، چنانچه کسى که اوّل آن چیز را عاریه کرده بمیرد یا دیوانه شود، عاریۀ دومى باطل نمى شود.
«مسألۀ 2690» اگر بداند مالى که عاریه کرده غصبى است، باید آن را به صاحبش برساند و نمى تواند به عاریه دهنده بدهد.
«مسألۀ 2691» اگر مالى را که مى داند غصبى است، عاریه کند و از آن استفاده اى ببرد و در دست او از بین برود، مالک مى تواند عوض مال را از او یا از کسى که مال را غصب کرده مطالبه کند و نیز عوض استفاده هایى را که عاریه گیرنده برده، مى تواند از او یا از غاصب بگیرد و اگر عوض مال یا استفادۀ آن را از عاریه کننده بگیرد، او نمى تواند چیزى را که به مالک مى دهد از عاریه دهنده مطالبه نماید.
«مسألۀ 2692» اگر نداند مالى که عاریه کرده غصبى است و در دست او از بین برود، چنانچه صاحب مال عوض آن را از او بگیرد، او هم مى تواند آنچه را به صاحب مال داده از عاریه دهنده مطالبه نماید؛ ولى اگر چیزى که عاریه کرده طلا و نقره باشد یا عاریه دهنده با او شرط کرده باشد که اگر آن چیز از بین برود، عوضش را بدهد، نمى تواند چیزى را که به صاحب مال مى دهد از عاریه دهنده مطالبه نماید.
«مسألۀ 2693» اگر چیزى را براى استفادۀ خاصّى عاریه نماید، استفاده نمودن از آن به نحو دیگر، هرچند متعارف باشد، جایز نیست و اگر تخلّف کند و عین تلف شود ضامن است، بلکه عوض استفاده ها را نیز باید بدهد و اگر چیزى موارد استفادۀ گوناگون داشته باشد، باید هنگام عاریه نوع استفاده از آن معیّن شود.
«مسألۀ 2694» عاریۀ یک چیز به چند شخص معیّن صحیح است، ولى عاریه دادن آن به جماعتى که تعداد آنها معلوم نیست، اشکال دارد.
«مسألۀ 2695» براى این که در مورد معیوب شدن یا اتلاف مال، بین طرفین عاریه مشکلى پیش نیاید، بهتر است «عاریۀ مضمونه» صورت گیرد، یعنى عاریه دهنده به عاریه گیرنده بگوید: «همانطور که مال خود را به تو سالم دادم، باید سالم تحویل بدهى» و او هم قبول نماید.