آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
6 - رکوع
«مسألۀ 1046» نمازگزار در هر رکعت بعد از قرائت یا گفتن تسبیحات اربعه و یا قنوت، باید به اندازه اى خم شود که بتواند کف دست ها را به زانو بگذارد و این عمل را «رکوع» مى گویند.
«مسألۀ 1047» بنابر احتیاط واجب نمازگزار در هنگام رکوع باید کف دست هاى خود را روى زانوها قرار دهد.
«مسألۀ 1048» چنانچه رکوع را به نحو غیر معمول بجا آورد، مثلاً به چپ یا راست خم شود، اگرچه دستهاى او به زانو برسند، صحیح نیست.
«مسألۀ 1049» خم شدن باید به قصد رکوع باشد، پس اگر به قصد کار دیگرى، مثلاً براى کشتن حیوانى خم شود، نمى تواند آن را رکوع حساب کند، بلکه باید بایستد و دوباره براى رکوع خم شود و به واسطۀ این عمل، رکن زیاد نشده و نماز باطل نمى شود.
«مسألۀ 1050» کسى که دست یا زانوى او با دست و زانوى دیگران فرق دارد، مثلاً دست او به قدرى بلند است که اگر کمى خم شود، به زانو مى رسد یا زانوى او به قدرى پایین تر از حدّ معمول است که باید خیلى خم شود تا دستش به زانو برسد، باید به اندازۀ معمول افراد عادى خم شود.
«مسألۀ 1051» کسى که نشسته رکوع مى کند، باید به قدرى خم شود که عرفاً بگویند رکوع کرده و بهتر است به قدرى خم شود که صورت نزدیک جاى سجده برسد.
«مسألۀ 1052» در حال رکوع، گفتن ذکر واجب است و ذکر رکوع «سبحان الله» و یا «سُبْحانَ رَبّىِ َ الْعَظیٖمِ وَبِحَمْدِهِ» مى باشد و چنانچه در رکوع ذکر «سُبْحانَ اللّهِ» بگوید، بنابر احتیاط واجب باید آن را سه مرتبه تکرار کند؛ ولى در صورت ضرورت و تنگى وقت، گفتن یک «سُبْحانَ اللّهِ» نیز کافى است و چنانچه ذکر «سُبْحانَ رَبّىِ َ الْعَظیٖمِ وَبِحَمْدِهِ» را بگوید، یک بار کافى است. گفتن ذکرهاى دیگر، مثل «اَلْحَمْدُ للّهِ» یا «اللّهُ اکْبَرُ» به جاى دو ذکر فوق نیز در رکوع جایز است، به شرط آن که به اندازۀ سه بار «سُبْحانَ اللّهِ» باشد.
«مسألۀ 1053» ذکر رکوع باید به دنبال هم و به عربى صحیح گفته شود و مستحب است «سُبْحانَ رَبّىِ َ الْعَظیٖمِ وَبِحَمْدِهِ» را سه یا پنج یا هفت مرتبه و بلکه بیشتر بگویند.
«مسألۀ 1054» باید بدن در رکوع به مقدار ذکر واجب آرام باشد و در ذکر مستحب نیز اگر آن را به قصد ذکرى که براى رکوع دستور داده اند بگوید، بنابر احتیاط واجب آرام بودن بدن لازم است.
«مسألۀ 1055» اگر هنگامى که ذکر رکوع را مى گوید، بى اختیار به قدرى حرکت کند که بدن از حال آرام بودن خارج شود، نمازش صحیح است، ولى چنانچه در حال گفتن ذکر واجب، بى اختیار حرکت کرده باشد، احتیاط واجب آن است که بعد از آرام گرفتن بدن، دوباره ذکر را بگوید و اگر کمى حرکت کند که از حال آرام بودن بدن خارج نشود یا انگشتان را حرکت دهد، اشکال ندارد.
«مسألۀ 1056» اگر پیش از آن که به مقدار رکوع خم شود و بدن آرام گیرد، عمداً ذکر واجب رکوع را بگوید، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1057» اگر پیش از تمام شدن ذکر واجب، عمداً سر از رکوع بردارد، نماز او باطل است و اگر سهواً سر بردارد، چنانچه پیش از آن که از حال رکوع خارج شود به خاطر آورد که ذکر رکوع را تمام نکرده، باید در حال رکوع و با آرامش بدن دوباره ذکر را بگوید و اگر بعد از آن که از حال رکوع خارج شد به خاطر آورد، نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1058» اگر نتواند به مقدار ذکر واجب در رکوع بماند، در صورتى که بتواند پیش از آن که از حدّ رکوع خارج شود، ذکر را بگوید، باید در آن حال تمام کند و اگر نتواند، چنانچه به مقدار یک «سبحان اللّه» هم بتواند در حال رکوع بماند، باید در حال رکوع آن را بگوید و اگر به این مقدار هم نتواند، بنابر احتیاط ذکر را در حال برخاستن به قصد قربت مطلقه بگوید.
«مسألۀ 1059» اگر به واسطۀ بیمارى و مانند آن در رکوع آرام نگیرد، نماز صحیح است، ولى باید پیش از آن که از حال رکوع خارج شود، به مقدار ذکر واجب، یعنى «سُبْحانَ رَبّىِ َ الْعَظیٖمِ وَبِحَمْدِهِ» یا سه مرتبه «سُبْحانَ اللّه» ذکر بگوید.
«مسألۀ 1060» اگر نتواند به اندازۀ رکوع خم شود، باید به چیزى تکیه دهد و رکوع کند و اگر هنگامى که تکیه داده نیز نتواند به نحو معمول رکوع کند، باید به هر اندازه که مى تواند خم شود و اگر هیچ نتواند خم شود، باید هنگام رکوع بنشیند و نشسته رکوع کند و احتیاط واجب آن است که نماز دیگرى نیز بخواند و براى رکوع آن با سر اشاره نماید.
«مسألۀ 1061» اگر کسى که مى تواند ایستاده نماز بخواند، در حال ایستاده یا نشسته
نتواند رکوع کند، باید ایستاده نماز بخواند و براى رکوع با سر اشاره کند و اگر نتواند اشاره کند، باید به نیّت رکوع چشمها را ببندد و ذکر آن را بگوید و به نیّت برخاستن از رکوع، چشمها را باز کند و اگر از این عمل نیز عاجز باشد، باید در قلب خود نیّت رکوع کند و ذکر آن را بگوید.
«مسألۀ 1062» کسى که نمى تواند ایستاده یا نشسته رکوع کند و براى رکوع فقط مى تواند در حالى که نشسته است، کمى خم شود یا در حالى که ایستاده است با سر اشاره کند، باید ایستاده نماز بخواند و براى رکوع با سر اشاره نماید و احتیاط واجب آن است که نماز دیگرى نیز بخواند و هنگام رکوع آن بنشیند و هر اندازه که مى تواند براى رکوع خم شود.
«مسألۀ 1063» اگر بعد از رسیدن به حد رکوع و آرام گرفتن بدن، سر بردارد و دو مرتبه به قصد رکوع به اندازۀ رکوع خم شود، نماز او باطل است؛ بلکه چنانچه قبل از آرام گرفتن بدن نیز از رکوع سر بردارد و دو مرتبه به قصد رکوع به اندازۀ رکوع خم شود، بنابر احتیاط واجب باید نماز را از سر بگیرد و نیز اگر بعد از آن که به اندازۀ رکوع خم شد و بدن آرام گرفت، به قصد رکوع به قدرى خم شود که از اندازۀ رکوع بگذرد و دوباره به رکوع برگردد، به صورتى که گفته شود رکوع اضافى انجام داده، نمازش باطل است و بهتر آن است که نماز را تمام کند و دوباره از سر بخواند.
«مسألۀ 1064» بعد از تمام شدن ذکر رکوع، باید راست بایستد و بعد از آن که بدن آرام گرفت، به سجده رود و اگر عمداً پیش از ایستادن یا پیش از آرام گرفتن بدن به سجده رود، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1065» اگر رکوع را فراموش کند و پیش از آن که به سجده برسد به خاطر آورد، باید بایستد و بعد به رکوع رود و چنانچه به حالت خمیدگى به رکوع برگردد، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1066» اگر نمازگزار بعد از آن که پیشانیش به زمین رسید به خاطر آورد که رکوع نکرده، نمازش باطل است.
«مسألۀ 1067» مستحب است پیش از رفتن به رکوع در حالى که راست ایستاده، تکبیر بگوید و در رکوع زانوها را به طرف عقب دهد، پشت را صاف نگهدارد و گردن را بکشد و مساوى پشت نگهدارد، بین دو قدم را نگاه کند، پیش از ذکر یا بعد از آن صلوات بفرستد و بعد از آن که از رکوع برخاست و راست ایستاد، در حال آرامش بدن بگوید:
«سَمِعَ اللّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ».