آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
شکّیات
اشاره
شکّیات نماز 23 قسم است که هشت قسم آن شکهایى هستند که نماز را باطل مى کنند و به شش قسم آن نباید اعتنا کرد و نُه قسم دیگر آن صحیح است.
شک هاى باطل کنندۀ نماز
«مسألۀ 1186» شک هایى که نماز را باطل مى کنند از این قرارند:
اوّل: شک در شمارۀ رکعت هاى نماز دو رکعتى، مثل نماز صبح و نماز مسافر، ولى شک در شمارۀ رکعت هاى نماز مستحب دو رکعتى و بعضى از نمازهاى احتیاط، نماز را باطل نمى کند. دوم: شک در شمارۀ رکعت هاى نماز سه رکعتى. سوم: آن که در نماز چهار رکعتى شک کند که یک رکعت خوانده یا بیشتر. چهارم: آن که در نماز چهار رکعتى پیش از سر برداشتن از سجدۀ دوم، شک کند که دو رکعت خوانده یا بیشتر پنجم: شک بین دو و پنج، یا دو و بیشتر از پنج. ششم: شک بین سه و شش، یا سه و بیشتر از شش.
هفتم: شک بین چهار و شش، یا چهار و بیشتر از شش. هشتم: شک در رکعت هاى نماز به صورتى که اصلاً نداند چند رکعت خوانده است.
«مسألۀ 1187» اگر یکى از شک هاى باطل کننده براى انسان پیش آید، مى تواند نماز را به هم بزند، ولى بهتر است قدرى فکر کند و اگر شک پابرجا شد، نماز را به هم بزند.
شک هایى که نباید به آنها اعتنا کرد
اشاره
«مسألۀ 1188» شک هایى که نباید به آنها اعتنا کرد از این قرارند:
اوّل: شک در چیزى که محل بجا آوردن آن گذشته باشد، مثل آن که در حال خواندن سوره شک کند که حمد را خوانده یا نه. دوم: شک بعد از سلام واجب نماز. سوم: شک بعد از گذشتن وقت نماز. چهارم: شک کثیرالشّک؛ یعنى کسى که زیاد شک مى کند.
پنجم: شک امام در شمارۀ رکعت هاى نماز در صورتى که مأموم شمارۀ آنها را بداند و همچنین شک مأموم در صورتى که امام شمارۀ رکعت هاى نماز را بداند و شک در افعال نماز نیز همین حکم را دارد. ششم: شک در نماز مستحبّى؛ و توضیح آنها، بدین قرار است:
1 - شک در چیزى که محلّ آن گذشته است
«مسألۀ 1189» اگر بین نماز شک کند که یکى از اعمال واجب آن را انجام داده یا نه، مثلاً شک کند که حمد خوانده یا نه، چنانچه مشغول عملى که باید بعد از آن انجام دهد نشده باشد، باید آنچه را که در انجام آن شک کرده بجا آورد و اگر مشغول عملى که باید بعد از آن انجام دهد، شده باشد، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1190» اگر در بین خواندن آیه اى شک کند که آیۀ پیش از آن را خوانده یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند؛ ولى اگر وقتى که آخر آیه را مى خواند شک کند که اوّل آن را خوانده یا نه، بنابر احتیاط واجب باید آن را دوباره بخواند.
«مسألۀ 1191» اگر بعد از رکوع یا سجود شک کند که اعمال واجب آن، مانند ذکر و آرام بودن بدن را انجام داده یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1192» اگر در حالى که به سجده مى رود شک کند که رکوع کرده یا نه، در صورتى که به سجده نرسیده باشد، باید برگردد و قیام و رکوع را بجا آورد و اگر در حالى که به سجده مى رود شک کند که بعد از رکوع ایستاده یا نه، باید برگردد و بایستد و بعد به سجده برود.
«مسألۀ 1193» اگر در حال برخاستن شک کند که تشهّد یا سجده را بجا آورده یا نه،
باید برگردد و آن را بجا آورد.
«مسألۀ 1194» اگر کسى که نشسته یا خوابیده نماز مى خواند، هنگامى که حمد یا تسبیحات را مى خواند، شک کند که سجده یا تشهّد را بجا آورده یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند و اگر پیش از آن که مشغول حمد یا تسبیحات شود، شک کند که سجده یا تشهّد را بجا آورده یا نه، باید آن را بجا آورد.
«مسألۀ 1195» اگر شک کند که یکى از رکنهاى نماز را بجا آورده یا نه، چنانچه مشغول عملى که بعد از آن است نشده باشد، باید آن را بجا آورد؛ مثلاً اگر پیش از خواندن تشهّد شک کند که دو سجده را بجا آورده یا نه، باید آنها را بجا آورد و چنانچه بعد به خاطر آورد که آن رکن را بجا آورده بوده، چون رکن زیاد شده، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1196» اگر شک کند عملى را که رکن نیست بجا آورده یا نه، چنانچه مشغول عملى که بعد از آن است نشده باشد، باید آن را بجا آورد؛ مثلاً اگر پیش از خواندن سوره شک کند که حمد را خوانده یا نه، باید حمد را بخواند و اگر بعد از انجام آن به خاطر آورد که آن را بجا آورده بوده، چون رکن زیاد نشده، نماز صحیح است.
«مسألۀ 1197» اگر شک کند که رکنى را بجا آورده یا نه، چنانچه مشغول عمل پس از آن شده باشد - مثل این که مشغول تشهّد باشد و شک کند که دو سجده را بجا آورده یا نه - نباید به شک خود اعتنا کند و اگر به خاطر آورد که آن رکن را بجا نیاورده، در صورتى که مشغول رکن بعد نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اعمالى را که پس از آن است نیز انجام دهد و اگر مشغول رکن بعد شده باشد، نماز او باطل است؛ مثلاً اگر پس از گفتن تسبیحات اربعه و پیش از رکوع رکعت سوم به خاطر آورد که دو سجده رکعت دوم را بجا نیاورده، باید آنها را بجا آورد و سپس تشهد و تسبیحات اربعه را تکرار نماید و اگر در رکوع یا بعد از آن به خاطر آورد که آن را بجا نیاورده، نمازش باطل است.
«مسألۀ 1198» اگر شک کند عملى را که رکن نیست بجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کارى که بعد از آن است شده باشد، نباید به شک خود اعتنا کند؛ مثلاً اگر هنگامى که مشغول خواندن سوره است، شک کند که حمد را خوانده یا نه، نباید به شک خود اعتنا
کند و اگر بعد به خاطر آورد که آن را بجا نیاورده، در صورتى که مشغول رکن بعد نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده باشد، نماز او صحیح است؛ بنابر این اگر مثلاً در قنوت به خاطر آورد که حمد را نخوانده، باید بخواند و اگر در رکوع به خاطر آورد، وظیفه اى ندارد و نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1199» اگر شک کند که سلام نماز را گفته یا نه یا شک کند آن را درست گفته یا نه، چنانچه مشغول تعقیب نماز یا مشغول نماز دیگر شده باشد یا به کارى مشغول شود که عرفاً بگویند از نماز خارج شده و به کار دیگرى مشغول شده، نباید به شک خود اعتنا کند و اگر پیش از آنها شک کند، باید سلام را بگوید.
2 - شک بعد از سلام
«مسألۀ 1200» اگر بعد از سلام واجب نماز شک کند که نماز او صحیح بوده یا نه، مثلاً شک کند رکوع کرده یا نه یا بعد از سلام نماز چهار رکعتى، شک کند که چهار رکعت خوانده یا پنج رکعت، نباید به شک خود اعتنا کند؛ ولى اگر هر دو طرف شک او باطل باشد، مثلاً بعد از سلام نماز چهار رکعتى شک کند که سه رکعت خوانده یا پنج رکعت، نماز او باطل است.
3 - شک بعد از وقت
«مسألۀ 1201» اگر بعد از گذشتن وقت نماز شک کند که نماز خوانده یا نه یا گمان کند که نماز نخوانده، خواندن آن لازم نیست؛ ولى اگر پیش از گذشتن وقت شک کند که نماز خوانده یا نه یا گمان کند که نخوانده، باید آن نماز را بخواند؛ بلکه اگر گمان کند که خوانده نیز، باید آن را بجا آورد.
«مسألۀ 1202» اگر بعد از گذشتن وقت شک کند که نماز را درست خوانده یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1203» اگر بعد از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار رکعت نماز
خوانده، ولى نداند به نیّت ظهر خوانده یا به نیّت عصر، باید چهار رکعت نماز قضا بخواند و بنابر احتیاط آن را باید به نیّت نمازى که بر او واجب است به جا آورد.
«مسألۀ 1204» اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشاء بداند یک نماز خوانده، ولى نداند سه رکعتى خوانده یا چهار رکعتى، باید قضاى نماز مغرب و عشاء را بخواند.
4 - کَثیرُالشَّک (کسى که زیاد شک مى کند)
«مسألۀ 1205» اگر کسى در سه نماز متوالى که بجا مى آورد، به طور مداوم حداقل در یکى از آنها شک کند، «کثیرالشک» است و چنانچه زیاد شک کردن او از روى غضب یا ترس یا پریشانى حواس نباشد، نباید به شک خود اعتنا کند و چنانچه کثیرالشک در سه نماز متوالى شک نکند، حکم کثیرالشک از او برطرف مى شود.
«مسألۀ 1206» اگر کثیرالشّک در بجا آوردن چیزى شک کند، چنانچه بجا آوردن آن نماز را باطل نکند، باید بنا بگذارد که آن را بجا آورده؛ مثلاً اگر شک کند که رکوع کرده یا نه، باید بنا بگذارد که رکوع کرده است و اگر بجا آوردن آن، نماز را باطل کند، باید بنا بگذارد که آن را انجام نداده؛ مثلاً اگر شک کند که یک رکوع کرده یا بیشتر، چون زیاد شدن رکوع نماز را باطل مى کند، باید بنا بگذارد که بیشتر از یک رکوع انجام نداده است.
«مسألۀ 1207» کسى که در یک قسمت از نماز زیاد شک مى کند، چنانچه در قسمت هاى دیگر نماز شک کند، باید به دستور آن عمل نماید، مثلاً کسى که زیاد شک مى کند که سجده کرده یا نه، اگر در بجا آوردن رکوع شک کند، باید به دستور آن رفتار نماید، یعنى اگر ایستاده، رکوع را بجا آورد و اگر به سجده رفته، به شک خود اعتنا نکند.
«مسألۀ 1208» کسى که در نماز مخصوصى - مثلاً در نماز ظهر - زیاد شک مى کند، اگر در نماز دیگرى - مثلاً در نماز عصر - شک کند، باید به دستور شک رفتار نماید.
«مسألۀ 1209» کسى که وقتى در جاى مخصوصى نماز مى خواند زیاد شک مى کند، اگر در غیر آنجا نماز بخواند و شکى براى او پیش آید، باید به دستور شک رفتار نماید.
«مسألۀ 1210» اگر انسان شک کند که کثیرالشک شده یا نه، باید به دستور شک
عمل نماید و کثیرالشّک تا وقتى یقین نکند که به حال مردم عادى برگشته، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1211» اگر کسى که زیاد شک مى کند، شک کند که رکنى را بجا آورده یا نه و اعتنا نکند، ولى بعد به خاطر آورد که آن را بجا نیاورده، چنانچه مشغول رکن بعد نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده باشد، نماز او باطل است؛ مثلاً اگر شک کند رکوع کرده یا نه و اعتنا نکند، چنانچه پیش از سجده به خاطر آورد که رکوع نکرده، باید رکوع کند و اگر در سجده به خاطر آورد، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1212» اگر کسى که زیاد شک مى کند، شک کند چیزى را که رکن نیست بجا آورده یا نه و اعتنا نکند و بعد به خاطر آورد که آن را بجا نیاورده، چنانچه وارد رکن بعدى نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر وارد رکن بعدى شده باشد، نماز او صحیح است؛ مثلاً اگر شک کند که حمد خوانده یا نه و اعتنا نکند، چنانچه در قنوت به خاطر آورد که حمد نخوانده، باید بخواند و اگر در رکوع به خاطر آورد، نماز او صحیح است.
5 - شکّ امام و مأموم
«مسألۀ 1213» اگر امام جماعت در شمارۀ رکعت هاى نماز شک کند، مثلاً شک کند که سه رکعت خوانده یا چهار رکعت، چنانچه مأموم یقین یا گمان داشته باشد که چهار رکعت خوانده و به امام بفهماند که چهار رکعت خوانده است، امام باید نماز را تمام کند و خواندن نماز احتیاط لازم نیست و نیز اگر امام یقین یا گمان داشته باشد که چند رکعت خوانده است و مأموم در شمارۀ رکعتهاى نماز شک کند، نباید به شک خود اعتنا نماید و این حکم در افعال نماز، مثل تعداد سجده ها نیز جارى است.
6 - شک در نماز مستحبّى
«مسألۀ 1214» اگر در شمارۀ رکعتهاى نماز مستحبّى شک کند، چنانچه طرف بیشترِ شک نماز را باطل کند، باید بنا را بر کمتر بگذارد؛ مثلاً اگر در نافلۀ صبح شک کند که دو
رکعت خوانده یا سه رکعت، باید بنا بگذارد که دو رکعت خوانده است و اگر طرف بیشتر شک نماز را باطل نکند، مثلاً شک کند که دو رکعت خوانده یا یک رکعت، به هر طرف شک عمل کند نماز او صحیح است، ولى بهتر است بنا را بر کمتر بگذارد.
«مسألۀ 1215» کم شدن رکن، نماز مستحب را باطل مى کند، ولى زیاد شدن رکن آن را باطل نمى کند؛ پس اگر یکى از اعمال نماز مستحب را فراموش کند و هنگامى به خاطر آورد که مشغول رکن بعد از آن شده، باید آن عمل را انجام دهد و دوباره آن رکن را بجا آورد، مثلاً اگر در بین رکوع به خاطر آورد که حمد را نخوانده، باید برگردد و حمد را بخواند و دوباره به رکوع رود.
«مسألۀ 1216» اگر در یکى از اعمال نافله شک کند، خواه رکن باشد یا غیر رکن، چنانچه وارد جزء بعدى نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر وارد جزء بعدى شده باشد، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1217» اگر در نماز مستحبّى دو رکعتى گمان به تعداد رکعت ها پیدا کند، باید به آن عمل کند، مگر آن که عمل به گمان موجب بطلان نماز شود که در این صورت گمان حکم شک را دارد، مثلاً اگر گمان او به یک رکعت برود، باید یک رکعت دیگر بخواند و اگر احتمال بدهد که رکعت دوم است، ولى گمان او به رکعت سوم باشد، نماز را در همان رکعت تمام مى کند و نمازش صحیح است.
«مسألۀ 1218» اگر در نماز نافله کارى کند که براى آن در نماز واجب سجدۀ سهو واجب مى شود یا یک سجده یا تشهّد را فراموش نماید، لازم نیست بعد از نماز سجدۀ سهو یا قضاى سجده و تشهّد را بجا آورد.
«مسألۀ 1219» اگر شک کند که نماز مستحبّى را خوانده یا نه، چنانچه آن نماز مانند نماز جعفر طیّار وقت معیّنى نداشته باشد، باید بنا بگذارد که آن نماز را نخوانده است و همچنین در مانند نافلۀ یومیّه که وقت معیّنى دارد، اگر پیش از گذشتن وقت شک کند که آن را بجا آورده یا نه، باید بنا بگذارد که نخوانده است؛ ولى اگر بعد از گذشتن وقت شک کند که خوانده است یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1220» اگر به جا آوردن نماز مستحبى به سبب نذر، عهد و مانند آن بر کسى واجب شود، چنانچه در اثناى آن نماز شکى براى نمازگزار پیش بیاید، احکام شک در نماز مستحبى در آن جارى است.
«مسألۀ 1221» اگر کسى در نماز وتر (که نماز مستحبى یک رکعتى است) شک کند که یک رکعت خوانده یا بیشتر، بنابر احتیاط آن را اعاده نماید.
شک هاى صحیح
اشاره
«مسألۀ 1222» در نُه صورت اگر در شمارۀ رکعتهاى نماز چهار رکعتى شک کند، چنانچه یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا کرد، همان طرف را بگیرد و نماز را تمام کند؛ وگرنه به دستورهایى که گفته مى شود عمل نماید و آن نُه صورت از این قرارند:
اوّل: آن که بعد از سر برداشتن از سجده دوم، شک کند دو رکعت خوانده یا سه رکعت که باید بنا بگذارد سه رکعت خوانده و یک رکعت دیگر بخواند و نماز را تمام کند و بعد از نماز، بلافاصله نماز احتیاط - به دستورى که بعداً گفته مى شود - بخواند و احتیاط واجب این است که این نماز احتیاط را به صورت یک رکعت ایستاده بجا آورد.
دوم: آن که بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم، بین رکعت دوم و چهارم شک کند که باید بنا بگذارد چهار رکعت خوانده و نماز را تمام کند و بعد از نماز، بلافاصله دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بخواند.
سوم: آن که بعد از سر برداشتن از سجده دوم، بین رکعت دوم و سوم و چهارم شک کند که باید بنا را بر چهار بگذارد و بعد از نماز، بلافاصله دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و بعد دو رکعت نماز احتیاط نشسته بجا آورد.
چهارم: آن که بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم، بین رکعت چهارم و پنجم شک کند که باید بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز، دو سجده سهو بجا آورد.
در صورت هاى اول، دوم، سوم و چهارم، اگر بعد از تمام شدن ذکر و قبل از سر برداشتن از سجده، شک کند، نمازش باطل است، اگرچه احتیاط مستحب این است که به دستور
ذکر شده در هر یک عمل کند و سپس نماز را اعاده نماید.
پنجم: شک بین سه و چهار که در هر جاى نماز باشد، باید بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بجا آورد، هرچند احتیاط مستحب این است که نماز احتیاط را نشسته بخواند.
ششم: شک بین چهار و پنج در حال ایستاده قبل از رکوع که باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بدهد و یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بجا آورد و سپس بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو نیز بجا آورد.
هفتم: شک بین سه و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بگوید و دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بجا آورد و سپس بنابر احتیاط واجب، دو سجدۀ سهو نیز بجا آورد.
هشتم: شک بین سه و چهار و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهّد بخواند و بعد از سلام نماز، دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و بعد دو رکعت نشسته بجا آورد و سپس بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو نیز بجا آورد.
نهم: شک بین پنج و شش در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بگوید و دو سجدۀ سهو بجا آورد و سپس بنابر احتیاط واجب، دو سجدۀ سهو دیگر نیز بجا آورد.
«مسألۀ 1223» اگر یکى از شکهاى صحیح براى انسان پیش آید، بنابر احتیاط نباید نماز را رها کند و چنانچه نماز را رها کند، معصیت کرده است؛ پس اگر پیش از انجام عملى مثل رو گرداندن از قبله که نماز را باطل مى کند نماز را از سر گیرد، نماز دوم او نیز باطل است و اگر بعد از انجام عملى که نماز را باطل مى کند مشغول نماز شود، نماز دوم او صحیح است.
«مسألۀ 1224» اگر یکى از شکهایى که نماز احتیاط براى آنها واجب است، در نماز پیش آید، چنانچه انسان نماز را تمام کند و بدون خواندن نماز احتیاط نماز را از سر بگیرد، معصیت کرده است. پس اگر پیش از انجام عملى که نماز را باطل مى کند نماز را از سر بگیرد، نماز دوم او نیز باطل است و اگر بعد از انجام عملى که نماز را باطل
مى کند، مشغول نماز شود، نماز دوم او صحیح است.
«مسألۀ 1225» اگر یکى از شکهاى صحیح براى انسان پیش آید، چنانچه پس از اندکى تأمّل نتواند در مورد هیچ یک از دو طرف شک تصمیم بگیرد، مى تواند فکر کردن را تا کمى بعد نیز ادامه دهد، مثلاً اگر در سجده اول شک کند، مى تواند تا بعد از سجده دوم فکر کردن را ادامه دهد.
«مسألۀ 1226» اگر گمان او ابتدا به یک طرف بیشتر باشد و بعد دو طرف در نظر او مساوى شوند، باید به دستور شک عمل نماید و اگر اوّل دو طرف در نظر او مساوى باشند و به طرفى که وظیفۀ اوست بنا بگذارد و بعد گمان او به طرف دیگر تمایل پیدا کند، باید همان طرف را بگیرد و نماز را تمام کند.
«مسألۀ 1227» اگر بعد از نماز بداند که در بین نماز حالت تردیدى داشته که مثلاً دو رکعت خوانده یا سه رکعت و بنا را بر سه گذاشته، ولى نداند که گمان او به خواندن سه رکعت بوده یا هر دو طرف در نظر او مساوى بوده اند، باید نماز احتیاط را بخواند.
«مسألۀ 1228» اگر هنگامى که تشهّد مى خواند یا بعد از ایستادن، شک کند که دو سجده را بجا آورده یا نه و در همان هنگام بین رکعت دو و سه یا دو و چهار یا دو و سه و چهار شک کند، به احتیاط واجب باید به دستور آن شک عمل کند و نمازش را نیز دوباره بخواند.
«مسألۀ 1229» اگر پیش از آن که مشغول تشهّد شود شک کند که دو سجده بجا آورده یا نه یا در رکعت هایى که تشهّد ندارند، پیش از ایستادن، این شک براى او پیش آید و در همان هنگام شک بین رکعت دو و سه یا دو و چهار یا دو و سه و چهار براى او پیش آید، نمازش باطل است.
«مسألۀ 1230» اگر هنگامى که ایستاده، بین سه و چهار یا بین سه و چهار و پنج شک کند و به خاطر آورد که دو سجده یا یک سجده از رکعت پیش را بجا نیاورده، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1231» اگر شک او از بین برود و شک دیگرى برایش پیش آید، مثلاً اوّل
شک کند که دو رکعت خوانده یا سه رکعت و بعد شک کند که سه رکعت خوانده یا چهار رکعت، باید به دستور شک دوم عمل نماید.
«مسألۀ 1232» اگر بعد از نماز شک کند که در نماز مثلاً بین دو و چهار شک کرده یا بین سه و چهار، باید به دستور هر دو عمل کند و نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1233» اگر بعد از نماز بفهمد که در نماز شکى براى او پیش آمده، ولى نداند از شکهاى باطل بوده یا از شکهاى صحیح و اگر از شکهاى صحیح بوده کدام قسم آن بوده است، لازم نیست به دستورات شک عمل کند، بلکه نماز را دوباره مى خواند.
«مسألۀ 1234» اگر کسى که نشسته نماز مى خواند، شکى برایش حاصل شود که باید براى آن، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بخواند، باید یک رکعت نشسته بجا آورد و اگر شکى برایش حاصل شود که باید براى آن دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بخواند، باید دو رکعت نشسته بجا آورد.
«مسألۀ 1235» اگر کسى که ایستاده نماز مى خواند، هنگام خواندن نماز احتیاط از ایستادن عاجز شود، باید مثل کسى که نماز را نشسته مى خواند و حکم آن در مسألۀ پیش گفته شد، نماز احتیاط را بجا آورد.
«مسألۀ 1236» اگر کسى که نشسته نماز مى خواند، هنگام خواندن نماز احتیاط بتواند بایستد، باید به وظیفۀ کسى که نماز را ایستاده مى خواند، عمل کند.
«مسألۀ 1237» اگر در یکى از محلهایى که مسافر مى تواند نماز را شکسته یا تمام بخواند (و تفصیل آن در مسألۀ 1390 آمده است) قصد کند که نماز را شکسته بخواند و پس از سربرداشتن از سجدۀ دوم بین رکعت دوم و سوم شک کند، مى تواند بنا را بر رکعت سوم بگذارد و نماز را چهار رکعتى تمام کرده و سپس به دستور شک عمل کند.
نماز احتیاط
«مسألۀ 1238» کسى که نماز احتیاط بر او واجب است، باید بعد از سلام نماز فوراً نیّت نماز احتیاط کند و تکبیر بگوید و حمد را بخواند و به رکوع رود و دو سجده نماید؛
پس اگر یک رکعت نماز احتیاط بر او واجب باشد، باید بعد از دو سجده، تشهّد بخواند و سلام دهد و اگر دو رکعت نماز احتیاط بر او واجب باشد، باید بعد از دو سجده، یک رکعت دیگر مثل رکعت اوّل بجا آورد و بعد تشهّد بخواند و سلام دهد.
«مسألۀ 1239» نماز احتیاط سوره و قنوت ندارد و نباید نیّت آن را به زبان آورند و احتیاط واجب آن است که سورۀ «حمد» و حتى «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» آن را نیز آهسته بخوانند.
«مسألۀ 1240» اگر پیش از خواندن نماز احتیاط بفهمد نمازى که خوانده درست بوده، لازم نیست نماز احتیاط بخواند و اگر در بین نماز احتیاط بفهمد، لازم نیست آن را تمام نماید.
«مسألۀ 1241» اگر پیش از خواندن نماز احتیاط بفهمد که رکعت هاى نماز او کم بوده، چنانچه عملى که نماز را باطل مى کند انجام نداده باشد، باید آنچه را از نماز نخوانده بخواند و براى سلام بى جا، احتیاطاً دو سجدۀ سهو بنماید و اگر عملى را که نماز را باطل مى کند انجام داده باشد، مثلاً پشت به قبله کرده باشد، باید نماز را دوباره بجا آورد.
«مسألۀ 1242» اگر بعد از نماز احتیاط بفهمد کسرى نماز او به مقدار نماز احتیاط بوده، مثلاً در شک بین سه و چهار، یک رکعت نماز احتیاط بخواند و بعد بفهمد نماز را سه رکعت خوانده، نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1243» اگر بعد از خواندن نماز احتیاط بفهمد کسرى نماز کمتر از نماز احتیاط بوده، مثلاً در شک بین دو و چهار دو رکعت نماز احتیاط بخواند و بعد بفهمد نماز را سه رکعت خوانده، باید نماز را دوباره بخواند.
«مسألۀ 1244» اگر بعد از خواندن نماز احتیاط بفهمد کسرى نماز بیشتر از نماز احتیاط بوده، مثلاً در شک بین سه و چهار یک رکعت نماز احتیاط بخواند و بعد بفهمد نماز را دو رکعت خوانده، چنانچه بعد از نماز احتیاط عملى که نماز را باطل مى کند انجام داده باشد، مثلاً پشت به قبله کرده باشد، باید نماز را دوباره بخواند و اگر عملى که نماز را باطل مى کند انجام نداده باشد، باید بنابر احتیاط دو رکعت کسرى نماز خود را بجا آورد و
پس از انجام دو سجده سهو براى سلام اضافى، نماز را دوباره بخواند.
«مسألۀ 1245» اگر بین دو و سه و چهار شک کند و بعد از خواندن دو رکعت نماز احتیاط ایستاده، به خاطر آورد که نماز را دو رکعت خوانده، لازم نیست دو رکعت نماز احتیاط نشسته را بخواند.
«مسألۀ 1246» اگر بین سه و چهار شک کند و هنگامى که یک رکعت نماز احتیاط ایستاده را مى خواند، به خاطر آورد که نماز را سه رکعت خوانده، باید آن رکعت را تمام کند و پس از نماز بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجا آورد و اگر نماز احتیاط را نشسته مى خواند، چنانچه هنوز به رکوع رکعت اول وارد نشده، باید نماز احتیاط را رها کند و بایستد و نماز خود را تکمیل کند و پس از نماز، بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجا آورد و اگر پس از ورود به رکوع رکعت اول متوجه شود، نمازش باطل است.
«مسألۀ 1247» اگر بین دو و چهار یا بین دو و سه و چهار شک کند و هنگامى که دو رکعت نماز احتیاط ایستاده را مى خواند، پیش از رکوع رکعت دوم به خاطر آورد که نماز را سه رکعت خوانده، باید بنشیند و پس از تشهّد و سلام، نماز را تمام کند و بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو براى سلام بى جا و دو سجدۀ سهو براى قیام اضافى انجام دهد.
«مسألۀ 1248» اگر بین دو و سه شک کند و هنگامى که یک رکعت نماز احتیاط ایستاده را مى خواند بفهمد که نمازش را دو رکعتى یا سه رکعتى تمام کرده، رکعتى را که مشغول خواندن آن است به عنوان تکمیل نماز اصلى قرار داده و نماز را تمام کرده و سپس براى سلام اضافى، بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجا مى آورد.
«مسألۀ 1249» اگر شک کند نماز احتیاطى را که بر او واجب بوده بجا آورده یا نه، چنانچه وقت نماز گذشته باشد، به شک خود اعتنا نکند و اگر وقت نماز نگذشته باشد، در صورتى که مشغول کار دیگرى نشده و از جاى نماز برنخاسته و عملى مثل رو گرداندن از قبله که نماز را باطل مى کند نیز انجام نداده باشد، باید نماز احتیاط را بخواند و اگر مشغول عمل دیگرى شده یا عملى که نماز را باطل مى کند، بجا آورده یا بین نماز و شک او زیاد فاصله شده باشد، بنا مى گذارد که نماز احتیاط را بجا آورده و نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1250» اگر در نماز احتیاط رکنى را زیاد کند یا مثلاً به جاى یک رکعت دو رکعت بخواند، نماز احتیاط او باطل است و بنابر احتیاط واجب باید نماز احتیاط را دوباره بخواند و سپس اصل نماز را دوباره بجا آورد.
«مسألۀ 1251» اگر هنگامى که مشغول نماز احتیاط است، در یکى از اعمال آن شک کند، چنانچه وارد جزء بعدى نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر وارد جزء بعدى شده باشد، نباید به شک خود اعتنا کند؛ مثلاً اگر شک کند که حمد را خوانده یا نه، چنانچه به رکوع نرفته باشد، باید بخواند و اگر به رکوع رفته باشد، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1252» اگر در شمارۀ رکعتهاى نماز احتیاط شک کند، بنابر احتیاط باید بنا را بر بیشتر بگذارد و سپس اصل نماز را اعاده کند، ولى چنانچه طرف بیشترِ شک، نماز احتیاط را باطل کند، اعاده اصل نماز کافى است.
«مسألۀ 1253» اگر در نماز احتیاط چیزى که رکن نیست سهواً کم یا زیاد شود، چنانچه از مواردى باشد که در اصل نماز موجب سجدۀ سهو مى شود، بنابر احتیاط سجدۀ سهو دارد.
«مسألۀ 1254» اگر بعد از سلام نماز احتیاط شک کند که یکى از اجزاء یا شرایط آن را بجا آورده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
«مسألۀ 1255» اگر در نماز احتیاط، تشهّد یا یک سجده را فراموش کند، بنابر احتیاط واجب باید بعد از سلام آن را قضا نماید.
«مسألۀ 1256» اگر نماز احتیاط و دو سجدۀ سهو بر او واجب شود، ابتدا باید نماز احتیاط و سپس دو سجدۀ سهو را انجام دهد و چنانچه نماز احتیاط و قضاى یک سجده یا قضاى تشهد بر او واجب شود، باید اوّل نماز احتیاط را بجا آورد، مگر این که سجدۀ رکعت آخر و یا تشهد آخر نماز را فراموش کرده باشد که در این صورت بنابر احتیاط واجب باید سجده یا تشهد فراموش شده را به جا آورد و سپس اعمال نماز را که بعد از آنها واقع مى شود انجام دهد و پس از آن نماز احتیاط را بخواند.
«مسألۀ 1257» حکم گمان در رکعتهاى نماز حکم یقین است، مثلاً اگر در نماز
چهار رکعتى گمان داشته باشد که نماز را چهار رکعت خوانده، نباید نماز احتیاط بخواند و حکم گمان در اجزاى نماز نیز مانند حکم یقین است.
«مسألۀ 1258» حکم سهو، شک و گمان در نمازهاى واجب یومیّه و نمازهاى واجب دیگر فرق ندارد، مثلاً اگر در نماز آیات شک کند که یک رکعت خوانده یا دو رکعت، چون شک او در نماز دو رکعتى است، نماز او باطل است.