آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
اشاره
«زمین موات» به زمین هایى گفته مى شود که به دلایلى چون نبودن آب، باتلاق بودن زمین و ریگزار یا سنگلاخ بودن آن، قابل کشت و زرع یا ساختمان سازى نبوده و یا به دلیل کوچ کردن اهالى آن به طور کلّى متروکه شده باشند. زمین هاى موات بر دو قسم هستند:
اوّل: «موات اصلى» و آن زمینى است که از آغاز تا کنون هیچ گونه عمران و آبادانى در آن انجام نشده باشد.
دوم: «موات عَرَضِى»، وآن زمینى است که در گذشته آباد بوده، ولى به هر دلیل ویران و متروک شده است.
«مسألۀ 3101» زمین هاى موات اصلى جزء «اَنفال» هستند و اختیار آن در زمان حضور امام معصوم علیه السلام به دست اوست و آن حضرت هرگونه صلاح بداند در آنها تصرّف مى کند و اجازۀ احیا مى دهد یا به افراد تملیک کرده و یا اجاره مى دهد و در زمان غیبت امام علیه السلام، مسلمانان مى توانند آنها را احیا کنند، ولى بنابر احتیاط واجب باید از حاکم شرع اجازه بگیرند و هر کس هر قسمتى را احیا کند، نسبت به آن سزاوارتر است و دیگران حقّ مزاحمت او را ندارند.
«مسألۀ 3102» زمین هاى موات عَرَضى از جهت شناخت مالک بر دو قسمند:
اوّل: زمین هایى که داراى صاحب بوده، ولى بر اثر رها کردن و اعراض، ساختمان هاى آن با گذشت زمان خراب شده و عمران آنها از بین رفته باشد و در حال حاضر بدون صاحب شمرده شوند؛ حکم این زمین ها مانند زمین هاى موات اصلى است.
دوم: زمین هایى که متروک شده اند، ولى نه آنچنان که از آنها اعراض شده و بدون
مالک به حساب آیند، بلکه مالک آنها مشخّص است و یا این که موجود است ولى شناخته شده نیست (مجهول المالک)؛ حکم این زمین ها مانند سایر اموالى است که صاحب دارند و تصرّف در مال مجهول المالک نیز بنابر احتیاط واجب، موکول به نظر مجتهد جامع الشرایط مى باشد.
«مسألۀ 3103» زمین آبادى که به ویرانى گراییده، اگر صاحب آن شناخته شده باشد، داراى سه حالت است:
اوّل: صاحب زمین به کلّى از زمین صرف نظر کرده و توجّهى به آن نداشته باشد که این صورت حکم زمین موات اصلى را خواهد داشت.
دوم: صاحب زمین از زمین صرف نظر نکرده و تصمیم بر احیاى آن داشته باشد، ولى به دلیل نبودن امکانات - مثل آب و سایر وسایل - قدرت بر احیا نداشته و احیاى آن نیاز به گذشت زمان داشته باشد؛ زمین در این حالت حکم زمین احیا شده را دارد و کسى حقّ تصرّف در آن را بدون اجازۀ مالک ندارد.
سوم: صاحب زمین از زمین صرف نظر نکرده ولى آن را احیا هم نمى کند، چون بهره بردارى از احیا نشدۀ آن بیشتر از احیا شدۀ آن است، مانند این که بخواهد از علف آن براى چرانیدن گوسفندان استفاده کند؛ زمین در این حالت نیز حکم زمین احیا شده را دارد و کسى حقّ تصرّف در آن را بدون اجازۀ مالک ندارد.
«مسألۀ 3104» بعید نیست گفته شود که احیاى زمین موات، مشروط به اجازۀ حکومت است - هرچند اجازه به طور عام باشد - پس قبل از اجازه حکومت کسى حقّ تصرّف در زمین هاى موات را ندارد و تنها افراد و گروه هایى که به آنان اجازه داده شده مى توانند کارهاى مقدّماتى را - از قبیل دیوار کشى، تسطیح و خاکبردارى - شروع کنند، ولى به مجرّد به ثبت رساندن زمین بدون احیاى آن، حقّى براى ثبت دهنده ثابت نمى شود و ثبت دهنده حقّ ندارد آن را بفروشد یا وقف نماید و یا معاملات دیگرى بر روى آن انجام دهد.
«مسألۀ 3105» کسى که اجازۀ احیا دارد، لازم نیست شخصاً اقدام به کارهاى
مقدّماتى و احیا نماید، بلکه اگر دیگرى را اجیر یا وکیل کند، کافى است و آثار عمل براى کسى است که اجیر یا وکیل گرفته است.
«مسألۀ 3106» شروع در عملیات احیا مانند حصار کشیدن اطراف زمین یا کندن چاه یا ایجاد نهر و مانند آن، «تحجیر» است و موجب مالکیت نمى شود، ولى براى تحجیر کننده ایجاد حقّ اولویّت در احیا مى کند.